W literaturze bezdomno艣膰 艂膮czona jest z brakiem domu, brakiem pewnych cech pozwalaj膮cych odnale藕膰 si臋 w spo艂ecze艅stwie, czy posiadaniem innych, "popychaj膮cych" w stron臋 bezdomno艣ci (jak choroby psychiczne, sk艂onno艣膰 do uzale偶nie艅), posiadaniem woli bycia bezdomnym, czy minimalizacj膮 uczestnictwa spo艂ecznego, rozumian膮 jako zubo偶enie wi臋zi spo艂ecznych i niespe艂nianiem r贸l spo艂ecznych (ojca, m臋偶a, pracownika)[1].
Najprostsza definicja 艂膮cz膮ca bezdomno艣膰 z brakiem fizycznego dachu nad g艂ow膮 nie jest do ko艅ca trafna. Co prawda obejmuje przebywaj膮cych na ulicy (w parkach, ogr贸dkach dzia艂kowych, w臋z艂ach ciep艂owniczych, dworcach kolejowych, zsypach, klatkach schodowych, i innych); jednak pomija przebywaj膮cych w schroniskach i wci膮偶 pozostaj膮cych i czuj膮cych si臋 bezdomnymi, pomimo posiadania dachu nad g艂ow膮. St膮d pojawi艂 si臋 podzia艂 na bezdomnych "ulicznych"/"bezdachowych" (bezdomno艣膰 jawna oznaczaj膮ca brak dachu nad g艂ow膮) i bezdomnych "dachowych"/"schroniskowych" (bezdomno艣膰 ukryta, polegaj膮ca na posiadaniu mieszkania, kt贸re nie spe艂nia podstawowych standard贸w spo艂ecznych)[2].
Niejednokrotnie braku w艂asnego miejsca towarzysz膮 inne trudno艣ci, jak uzale偶nienia, rozpad zwi膮zku, choroby, niepe艂nosprawno艣膰, bezrobocie, i inne.
Niekiedy m贸wi si臋 o bezdomnych z konieczno艣ci i z wyboru, jako tych, kt贸rzy 艣wiadomie wybrali tak膮 drog臋 偶yciow膮. Podej艣cie to niewiele ma wsp贸lnego z rzeczywisto艣ci膮. Nawet, je艣li osoba podejmuje decyzj臋 pozostawienia dotychczasowego 偶ycia i zamieszkania na ulicy, co艣 j膮 do takiej decyzji sk艂oni艂o, zmusi艂o (rozw贸d, k艂贸tnia, choroba, czyja艣 艣mier膰, utrata pracy, zad艂u偶enia, konflikt z prawem, uzale偶nienie, czy inne). Bezdomno艣膰 z wyboru nie istnieje. Osoba wybieraj膮c los tu艂acza, staje si臋 raczej w艂贸cz臋g膮, ani偶eli bezdomnym[3].
Powod贸w wchodzenia na 艣cie偶k臋 bezdomno艣ci jest wiele. Ka偶da historia jest inna. Czasem nam si臋 wydaje, 偶e bardzo si臋 od siebie r贸偶nimy. Tymczasem osoby bezdomne, zanim si臋 nimi sta艂y, 偶y艂y tak jak my. Z wy偶szym wykszta艂ceniem, pracuj膮c jako lekarz, policjant, prawnik, nauczyciel, czy inni, prowadz膮c swoje biznesy, posiadaj膮c rodziny, pasje. W ich 偶yciu niespodziewanie pojawi艂 si臋 problem, ale zabrak艂o w sobie si艂y, czy wsparcia ze strony innych, by go pokona膰. Tym sposobem ulica czy schronisko sta艂y si臋 jedyn膮 alternatyw膮.
Niejednokrotnie postrzegamy osoby bezdomne zgodnie z zakorzenionym w spo艂ecze艅stwie stereotypem, wed艂ug kt贸rego bezdomny to: "pijak, brudas, le艅, nier贸b, outsider". "Nie pracuje, bo mu si臋 nie chce, woli 偶ebra膰, 艣mierdzi, nie dba o siebie, bo tak jest wygodniej". Po cz臋艣ci to prawda. Spotkamy na swojej drodze tych, kt贸rzy wpisuj膮 si臋 w opisany stereotyp. Jednak nie spos贸b generalizowa膰. Ka偶dego dnia mijaj膮 nas osoby bezdomne, kt贸re na bezdomnego "nie wygl膮daj膮", zdecydowanie wy艂amuj膮c si臋 z obrazu zakre艣lonego powy偶ej. Najprostsza typologia bezdomnych, jak膮 wyprowadzi艂am z bada艅 przeprowadzonych w艣r贸d tej grupy, pozwala wy艂oni膰 tych w roli "na normalnego" oraz w roli "na bezdomnego"[4].
Ka偶da osoba wchodz膮ca na drog臋 bezdomno艣ci reprezentuje pocz膮tkowo rol臋 "na normalnego". Nie r贸偶ni si臋 w贸wczas wygl膮dem od innych "nie - bezdomnych", b臋d膮c w zasadzie nie do rozpoznania jako "typowy bezdomny". Potrzebuje wsparcia, kt贸rego cz臋sto w plac贸wkach dla bezdomnych nie otrzymuje, bo "nie wygl膮da na bezdomnego", a wi臋c nie wpisuje si臋 istniej膮cy w spo艂ecze艅stwie strereotyp. "Wr贸膰, kiedy b臋dziesz brudny, 艣mierdz膮cy, le偶膮cy w bramie, wtedy ci pomo偶emy", jak us艂ysza艂 jeden z bezdomnych. Kiedy nie znajduje pomocy ze strony os贸b do tego powo艂anych, zaczyna poszukiwa膰 jej w艣r贸d innych bezdomnych, coraz cz臋艣ciej z nimi przebywaj膮c, s艂uchaj膮c rad, wpisuj膮c si臋 w stereotyp, a wi臋c wchodz膮c w rol臋 "na bezdomnego". Niekiedy w贸wczas na pomoc tym "zadomowionym" ju偶 w bezdomno艣ci, mo偶e by膰 zbyt p贸藕no (im szybsza pomoc na wczesnym etapie jego spadania w bezdomno艣膰, tym lepszy efekt dzia艂a艅).
Jednym spo艣r贸d r贸偶nych dzia艂a艅 pomocowych na rzecz wychodzenia z bezdomno艣ci jest projekt Skrzynka "Domni - Bezdomni", realizowany w ramach Centrum Innowacji Spo艂ecznych U艁. Fizycznie skrzynka mie艣ci si臋 na Placu Barlickiego ("Zielony Rynek") w 艁odzi. Na skrzynk臋 sk艂ada si臋 10 skrytek z kartkami zawieraj膮cymi potrzeby konkretnych os贸b bez domu. Klucz do k艂贸dki zamykaj膮cej skrytk臋 ma wolontariusz i bezdomny - w艂a艣ciciel listy potrzeb. Do skrytek mo偶na wrzuca膰 dary, b膮d藕 kontaktowa膰 si臋 z wolontariuszem w przypadku rzeczy niemieszcz膮cych si臋. Taka forma pomocy daje pewno艣膰, 偶e wsparcie trafia bezpo艣rednio do osoby bez domu oraz odpowiada jej realnym potrzebom. Skrzynka jest swoist膮 "pomoc膮 w niesieniu pomocy", zak艂adaj膮c, 偶e ludzie chc膮 pomaga膰 drugiemu, tylko nieraz nie maj膮 pomys艂u na to, jak si臋 do tego zabra膰.
Autor: Ma艂gorzata Kostrzy艅ska, Wydzia艂 Nauk o Wychowaniu U艁, Centrum Innowacji Spo艂ecznych U艁
[1] Szerzej w: Kostrzy艅ska M. (2016) Bezdomno艣膰, czyli co? Pr贸ba teoretycznego uporz膮dkowania zjawiska, Kwartalnik Pedagogiczny, rok LXI, nr 4 (242), s. 223 - 240.
[2] Szerzej w: Oliwa-Ciesielska M. 2004. Pi臋tno nieprzypisania. Studium o wyizolowaniu spo艂ecznym bezdomnych, Wyd. Nauk. UAM, Pozna艅.
[3] Szerzej w: Giermakowska R. (2005) Oblicza bezdomno艣ci. Teoria i praktyka, [w:] Ekskluzja i inkluzja spo艂eczna, red. J. Grotowska-Leder, K. Faliszek, Toru艅, s. 16-22.
[4] Kostrzy艅ska M. (2010) W jaki spos贸b 艣wiat "obcych" staje si臋 艣wiatem "swoich"?, "Praca Socjalna", nr 4, s. 54 - 68.