Zobacz innych Facet贸w i Facetki od nauki z Uniwersytetu 艁贸dzkiego.
Walka z problemami spo艂ecznymi 鈥� socjolog jako rycerz Jedi
Niekt贸re zmiany spo艂eczne zachodz膮 bardzo gwa艂townie. Doskona艂ym przyk艂adem by艂a zmiana zapocz膮tkowana przez pandemi臋, w skr贸cie okre艣lan膮 jako COVID. Niemal z dnia na dzie艅 wirus o nieznanym pochodzeniu zmieni艂 (i to w skali globalnej) spos贸b, w jaki pracowali艣my, uczyli艣my si臋, sp臋dzali艣my czas wolny. Innym przyk艂adem tak radykalnej zmiany jest pow贸d藕. Zazwyczaj przychodzi do艣膰 szybko. W ci膮gu zaledwie kilku dni, a czasami kilkunastu godzin potrafi zmieni膰 funkcjonowanie ca艂ych spo艂eczno艣ci lokalnych. W Polsce bardzo do艣wiadczy艂a mieszka艅c贸w Dolnego 艢l膮ska, zar贸wno w 1997 r., jak i w 2024. Zniszczy艂a infrastruktur臋, drogi, budynki u偶yteczno艣ci publicznej, domy, pozbawi艂a z dnia na dzie艅 dzieci, m艂odzie偶 i doros艂ych przestrzeni, w kt贸rych uczyli si臋, pracowali, mieszkali itp. Na pewno nie by艂a ostatnia. Inne zmiany spo艂eczne mog膮 dzia膰 si臋 powoli. W jakiej艣 gminie wiejskiej ubywa stopniowo miejsc pracy, us艂ug spo艂ecznych, mieszka艅cy (przewa偶nie m艂odzi), migruj膮 do innych miejscowo艣ci. Z czasem zapada decyzja o zamkni臋ciu szko艂y w jednej ze wsi, znikaj膮 kolejne miejsca zatrudnienia, migracja nasila si臋, gmina jest dotkni臋ta depopulacj膮, kt贸ra mo偶e zagrozi膰 istnieniu niekt贸rych wsi. Takich wsi w Polsce mamy coraz wi臋cej.
Pow贸d藕 przychodzi nagle. Depopulacja znacznie ciszej
Zar贸wno nag艂e, jak i ciche zmiany generuj膮 liczne problemy spo艂eczne, ale te偶 s膮 przez nie wywo艂ywane. Migracja (dla przyk艂adu) mo偶e generowa膰 wzrost bezrobocia (w zwi膮zku z zanikiem kolejnych us艂ug) ale te偶 jest efektem wielu problem贸w, kt贸re dotkn臋艂y spo艂eczno艣膰 i spowodowa艂y, 偶e cz臋艣膰 mieszka艅c贸w zdecydowa艂a si臋 opu艣ci膰 swoje dotychczasowe miejsce zamieszkania i tam ju偶 nie wraca膰. Socjolog te zmiany nie tylko obserwuje, ale pracuj膮c w nurcie tzw. socjologii zaanga偶owanej, stara si臋 (艂膮cz膮c si艂y np. z instytucjami publicznymi czy organizacjami pozarz膮dowymi) im przeciwdzia艂a膰, niwelowa膰 ich spo艂eczne skutki, tak by nawet je艣li s膮 nieuniknione (a wiele z nich jest), nast臋powa艂y stopniowo, a lokalne spo艂eczno艣ci mog艂y si臋 do nich przygotowa膰.
Socjolog mo偶e zatem by膰 rycerzem Jedi, kt贸ry walczy z tym, co jest niepo偶膮dane, z艂e, niechciane (oczywi艣cie z perspektywy konkretnych zbiorowo艣ci, np. mieszka艅c贸w wsi, gminy, ma艂ego, czy ca艂kiem du偶ego miasta). Od wielu lat tak w艂a艣nie wyobra偶a艂am sobie sw贸j zaw贸d 鈥� chcia艂am (i nadal chc臋) by膰 socjologiem zaanga偶owanym, kt贸rego misj膮 jest obserwowanie, analizowanie zmian spo艂ecznych (przede wszystkim tych zagra偶aj膮cych spo艂eczno艣ciom lokalnym), ale te偶 podejmowanie dzia艂a艅 (cz臋sto d艂ugofalowych) celem zminimalizowania ich negatywnych konsekwencji.
鈥� wyznaje dr hab. Katarzyna Zajda, prof. U艁.
Co zrobi膰, gdy problem wydaje si臋 nie do rozwi膮zania?
Od wielu lat zajmuj臋 si臋 przede wszystkim problematyk膮 wdra偶ania na wsi i w ma艂ych miastach innowacji spo艂ecznych. To nietypowe praktyki rozwi膮zywania r贸偶nych problem贸w lokalnych. Przemierzaj膮c wzd艂u偶 i wszerz Polsk臋, realizuj膮c badania terenowe poznawa艂am te spo艂eczno艣ci, ich problemy. Czasami dotyczy艂y one tzw. wykluczenia komunikacyjnego, tego, 偶e mieszka艅cy nie mieli, jak dojecha膰 do innych miejscowo艣ci, a czasami wykluczenia ze sfery kultury 鈥� we wsi nie dzia艂a艂a 艣wietlica wiejska, dom kultury, a m艂odzie偶 czas wolny sp臋dza艂a na przystanku autobusowym. Problemy tych spo艂eczno艣ci nie tylko analizowa艂am, ale r贸wnie偶 razem z mieszka艅cami stara艂am si臋 spojrze膰 na nie jako na wyzwanie, z kt贸rym mo偶na si臋 zmierzy膰. W ten spos贸b od pracy badawczej przesz艂am do roli moderatorki warsztat贸w tworzenia innowacji spo艂ecznych, kt贸re dzisiaj w wielu miejscach s膮 wdra偶ane. Polegaj膮 one (dla przyk艂adu) na uruchomieniu we wsi s膮siedzkiej us艂ugi dowozu mieszka艅c贸w do pobliskich miejsc, czy utworzeniu nowego klubu dla m艂odzie偶y, w kt贸rym organizuje ona festiwale kina (samodzielnie dobieraj膮c repertuar i dbaj膮c o wsp贸ln膮 przestrze艅). Bywa i tak, 偶e drobne zmiany wystarcz膮 by w danej spo艂eczno艣ci odrodzi艂a si臋 nadzieja, 偶e mo偶na budowa膰 co艣 wsp贸lnie, nawet je艣li brakuje finans贸w. Oczywi艣cie to d艂ugi proces, ale jak najbardziej mo偶liwy.
Zanim nadejdzie kryzys
W cz臋艣ci projekt贸w, kt贸re realizuj臋 wsp贸艂pracuj臋 z bardzo du偶膮 liczb膮 partner贸w z ca艂ego kraju 鈥� w tym przypadku sama mobilizacja mieszka艅c贸w i ich przedstawicieli to za ma艂o, by mo偶na by艂o przeciwdzia艂a膰 zagro偶eniom. Tak jest w przypadku projektu o akronimie Local S.O.S, kt贸ry wdra偶am razem z Fundacj膮 U艁. Tu mierzymy si臋 z problemem zagro偶enia powodziowego na Dolnym 艢l膮sku oraz zagro偶enia militarnego na Podkarpaciu. Oba s膮 bardzo powa偶ne i anga偶uj膮 wiele podmiot贸w reprezentuj膮cych zar贸wno 艣wiat nauki, instytucje publiczne (z poziomu lokalnego, regionalnego i centralnego), organizacje pozarz膮dowe, lokalne grupy dzia艂ania (z kt贸rymi jestem w szczeg贸lnie bliskim kontakcie), jak i przedsi臋biorc贸w. Przygotowanie spo艂eczno艣ci na tego rodzaju zagro偶enia jest d艂ugim procesem. Oby nigdy nie dosz艂o do tej ostatecznej walki. Gdyby jednak ciemna strona Mocy zaatakowa艂a, to chcemy by膰 przygotowani.
Projekty, kt贸re prowadzi Facetka od walki z problemami
窜诲箩臋肠颈补: dr Bartosz Ka艂u偶ny; Urs Leutenegger, materia艂 藕r贸d艂owy: dr hab. Katarzyna Zajda, prof. U艁 opracowanie: Centrum Wsp贸艂pracy z Otoczeniem i Spo艂ecznej Odpowiedzialno艣ci Uczelni
Zobacz innych Facet贸w i Facetki od nauki z Uniwersytetu 艁贸dzkiego
