Strefy czystego transportu w literaturze mi臋dzynarodowej okre艣lane s膮 jako Low Emission Zones. Ich zadaniem jest redukcja emisji zanieczyszcze艅 pochodz膮cych z transportu drogowego poprzez ograniczenie ruchu pojazd贸w niespe艂niaj膮cych okre艣lonych norm emisyjnych. W Polsce podstawy prawne umo偶liwiaj膮ce uchwalenie SCT wprowadzono w 2018 roku. Pomimo up艂ywu blisko dekady liczba funkcjonuj膮cych stref pozostaje niewielka.
Analiz臋 wdra偶ania SCT w polskich miastach przeprowadzi艂 mgr Tadeusz Bia艂ek z Instytutu Zagospodarowania 艢rodowiska i Polityki Przestrzennej Wydzia艂u Nauk Geograficznych Uniwersytetu 艁贸dzkiego.
Jak podaje badacz, istotn膮 zmian臋 przynios艂a nowelizacja przepis贸w z 2024 roku, kt贸ra powi膮za艂a obowi膮zek ustanawiania SCT z przekroczeniami dopuszczalnych poziom贸w dwutlenku azotu (NO鈧�) w miastach licz膮cych ponad 100 tys. mieszka艅c贸w. Samorz膮dy zachowa艂y r贸wnie偶 mo偶liwo艣膰 dobrowolnego tworzenia stref. W okresie obj臋tym analiz膮 jedyna funkcjonuj膮ca strefa znajdowa艂a si臋 w Warszawie. W innych miastach, m.in. w Krakowie, przygotowania napotyka艂y op贸r lokalnej spo艂eczno艣ci.
Granice stref i problemy z ocen膮 jako艣ci powietrza
Jednym z najwa偶niejszych wyzwa艅 jest w艂a艣ciwe wyznaczanie granic SCT. Zanieczyszczenia komunikacyjne nie rozk艂adaj膮 si臋 r贸wnomiernie w przestrzeni miejskiej. Ich koncentracja zale偶y m.in. od nat臋偶enia ruchu, wieku i rodzaju pojazd贸w, a tak偶e uk艂adu ulic. Dlatego granice stref powinny wynika膰 z bada艅 艣rodowiskowych i transportowych, a nie wy艂膮cznie z podzia艂贸w administracyjnych.
Znaczenie miejsca pozyskiwania danych pokazuje przyk艂ad Katowic. W mie艣cie tym na skutek zmiany lokalizacji stacji pomiarowej obowi膮zek uchwalenia SCT przesta艂 obowi膮zywa膰. Tym samym wstrzymano proces wdra偶ania strefy.
Problemy przestrzenne i prawne ujawni艂y si臋 r贸wnie偶 w Krakowie. Plan obj臋cia stref膮 ca艂ego miasta wywo艂a艂 sprzeciw spo艂eczny, a przyj臋ta uchwa艂a zosta艂a uchylona przez s膮d administracyjny z powodu nieprecyzyjnych zapis贸w odnosz膮cych si臋 do obszaru strefy. Przyk艂ad ten pokazuje, 偶e niejasne zasady jej wyznaczania mog膮 prowadzi膰 do konflikt贸w i podwa偶ania legalno艣ci przyjmowanych rozwi膮za艅.
Ograniczenia w ruchu samochodowym wp艂ywaj膮 na codzienne funkcjonowanie mieszka艅c贸w i przedsi臋biorc贸w. Dla wielu os贸b samoch贸d pozostaje podstawowym 艣rodkiem transportu, dlatego nowe wymogi mog膮 by膰 postrzegane jako obci膮偶enie ekonomiczne i ingerencja w dotychczasowy styl 偶ycia. Sprzeciw wzmacniaj膮 tak偶e brak dialogu z mieszka艅cami i niejasne zasady funkcjonowania stref.
Badania zagraniczne wskazuj膮, 偶e ocena SCT nie powinna ogranicza膰 si臋 do analizy jako艣ci powietrza. Wa偶ne jest r贸wnie偶 sprawdzenie, czy ograniczenia rzeczywi艣cie zmniejszaj膮 ruch, czy nie powoduj膮 przenoszenia zanieczyszcze艅 poza granice strefy, lub jak rozk艂adaj膮 si臋 koszty i korzy艣ci mi臋dzy r贸偶nymi grupami spo艂ecznymi.
Jak skutecznie planowa膰 strefy czystego transportu?
Przegl膮d literatury pokazuje, 偶e polskie publikacje koncentruj膮 si臋 g艂贸wnie na uwarunkowaniach prawnych i organizacyjnych, podczas gdy badania zagraniczne szerzej analizuj膮 skutki 艣rodowiskowe, zdrowotne i spo艂eczne. W Polsce nadal brakuje pog艂臋bionych ocen efekt贸w funkcjonowania stref, jak i przyk艂adowo zmian w zachowaniach transportowych mieszka艅c贸w.
Mgr Bia艂ek wskazuje, 偶e skuteczne wdra偶anie SCT wymaga prowadzenia analiz zar贸wno przed ich utworzeniem, jak i po wprowadzeniu ogranicze艅. Powinny one 艂膮czy膰 dane o st臋偶eniach zanieczyszcze艅, nat臋偶eniu ruchu i mobilno艣ci mieszka艅c贸w. Istotne jest tak偶e stopniowe wprowadzanie ogranicze艅, dostosowanie kryteri贸w dost臋pu do lokalnych warunk贸w, powi膮zanie stref z rozwojem transportu publicznego, polityk膮 parkingow膮 i infrastruktur膮 piesz膮 oraz rowerow膮.
Strefy czystego transportu mog膮 by膰 wa偶nym narz臋dziem poprawy jako艣ci powietrza, jednak samo ich ustanowienie nie gwarantuje osi膮gni臋cia zak艂adanych cel贸w. Potrzebne s膮 stabilne przepisy, rzetelne analizy przestrzenne, systematyczny monitoring i dialog z mieszka艅cami. Dopiero po艂膮czenie tych dzia艂a艅 z rozwojem alternatywnych form mobilno艣ci pozwoli uczyni膰 SCT skutecznym elementem d艂ugofalowej polityki miejskiej.
殴谤贸诲艂辞: Pupar Tadeusz: Low emission zones in Poland: a synthetic review of evidence, regulatory frameworks, and implementation experiences, Przegl膮d Geograficzny, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanis艂awa Leszczyckiego Polskiej Akademii Nauk , vol. 98, nr 2, 2026, s. 153-178, DOI:10.7163/przg.2026.2.2,