Czym jest 艣lad ekologiczny?
艢lad ekologiczny to kompleksowy wska藕nik. Obliczany jest dla danego roku i opiera si臋 na 15 000 danych z ka偶dego kraju, sumuj膮c wszystkie potrzeby ludzi w kontek艣cie dostarczania 偶ywno艣ci, drewna, materia艂贸w w艂贸kienniczych, poch艂aniania dwutlenku w臋gla i rozwoju infrastruktury. Innymi s艂owy, wska藕nik por贸wnuje zapotrzebowanie cz艂owieka na zasoby naturalne ze zdolno艣ci膮 ich regeneracji. Najcz臋艣ciej wyra偶any jest w globalnych hektarach (gha), czyli ustandaryzowanej jednostce, pozwalaj膮cej por贸wnywa膰 艣lad ekologiczny r贸偶nych kraj贸w, region贸w i os贸b. 艢lad ekologiczny ma te偶 swoje ograniczenia. Nie uwzgl臋dnia m.in. jako艣ci 偶ycia, utraty r贸偶norodno艣ci biologicznej, wyczerpywania zasob贸w nieodnawialnych.
艢lad ekologiczny mo偶e by膰 liczony dla ca艂ego 艣wiata, poszczeg贸lnych pa艅stw lub pojedynczych os贸b. W Polsce wynosi on 4,6 gha na osob臋, natomiast w Szwecji 鈥� 5,8 gha/os., w Estonii 鈥� 9,1 gha/os. Rekordzist膮 jest Katar, kt贸rego mieszka艅cy potrzebuj膮 a偶 15,5 gha na mieszka艅ca, aby zaspokoi膰 swoje potrzeby 偶yciowe. Jednocze艣nie mamy prawie 50 kraj贸w, kt贸rych 艣lad ekologiczny jest mniejszy ni偶 1,5 gha/os. 艁膮cznie w tych krajach 偶yje 3 miliardy ludzi, co stanowi oko艂o 40% populacji ludzkiej. Warto zauwa偶y膰, 偶e 12% 艣wiatowej populacji wykorzystuje ponad 50% dost臋pnego potencja艂u biologicznego.
W 2022 roku mieli艣my dost臋pnych 1,5 gha/os. obszar贸w biologicznie produktywnych, jednocze艣nie 艣lad ekologiczny wyni贸s艂 2,6 gha/os. Znaczy to, 偶e zu偶ywamy wi臋cej zasob贸w w ci膮gu roku, ni偶 jest si臋 w stanie odtworzy膰. 呕yjemy zatem na ekologiczny kredyt. To zjawisko mierzy si臋 m.in. poprzez Dzie艅 D艂ugu Ekologicznego (Earth Overshoot Day). Jest to dzie艅 w danym roku, w kt贸rym zapotrzebowanie ludzko艣ci na zasoby i us艂ugi 艣rodowiskowe przekracza mo偶liwo艣ci regeneracji Ziemi.
Bior膮c pod uwag臋 fakt, 偶e deficyt ekologiczny narasta z roku na rok, dok艂adna data Dnia D艂ugu Ekologicznego jest mniej istotna ni偶 skala tego zjawiska. Og贸lny trend wskazuje, 偶e data ta z roku na rok przesuwa si臋 coraz bli偶ej pocz膮tku roku. W 1971 roku by艂 to 29 grudnia, obecnie mamy 24 lipca. Oznacza to, 偶e ludzko艣膰 przyczynia si臋 do dalszej degradacji biosfery w sta艂ym, tragicznym w skutkach, tempie.
Dlaczego tak si臋 dzieje? G艂贸wne przyczyny deficytu ekologicznego
- Nadmierna eksploatacja 鈥� pozyskujemy z natury wi臋cej surowc贸w, ni偶 jest si臋 w stanie odnowi膰;
- Wysoka emisja gaz贸w cieplarnianych z przemys艂u energetycznego i rolnictwa przemys艂owego;
- Degradacja ekosystem贸w m.in. wycinka las贸w (Amazonia, Azja Po艂udniowo-Wschodnia), zabudowa i rozw贸j infrastruktury w procesie urbanizacji;
- Wzrost populacji 艣wiata i promocja konsumpcyjnego stylu 偶ycia - coraz wi臋cej ludzi 偶yje w modelu wysokiej konsumpcji, szczeg贸lnie w krajach rozwini臋tych. Badania wskazuj膮, 偶e wraz ze wzrostem globalnej zamo偶no艣ci mierzonej jako PKB na osob臋 wzrasta te偶 艣wiatowy 艣lad ekologiczny.
Czas na dzia艂anie, czyli co mo偶emy zrobi膰?
Podstawow膮 zmian膮 powinna by膰 zmiana stylu 偶ycia, kt贸ry opiera艂by si臋 na 艣wiadomej konsumpcji i wyborze produkt贸w i us艂ug najmniej szkodz膮cych planecie. Ju偶 teraz mo偶emy du偶o zrobi膰, m.in.:
- Zredukowa膰 niepotrzebn膮 konsumpcj臋 i marnotrawstwo 鈥� ograniczenie nadmiernej konsumpcji, w szczeg贸lno艣ci produkt贸w jednorazowych i z艂ej jako艣ci, ograniczenie marnowania 偶ywno艣ci, promowanie modeli wsp贸艂dzielenia (carsharing, jad艂odzielnie, kawiarenki naprawcze).
- Efektywnie gospodarowa膰 zasobami 鈥� gospodarka o obiegu zamkni臋tym, wyd艂u偶anie cyklu 偶ycia produkt贸w, oszcz臋dzanie wody i energii.
- Przyspieszy膰 transformacj臋 energetyczn膮 鈥� wzrost efektywno艣ci energetycznej w przemy艣le, budynkach, modernizacja linii przesy艂owych, odchodzenie od paliw kopalnych na rzecz OZE.
- Chroni膰 i odtwarza膰 ekosystemy 鈥� zatrzymanie wylesiania, szczeg贸lnie w krajach rozwijaj膮cych si臋, ochrona bior贸偶norodno艣ci i przywracanie zdegradowanych teren贸w do stanu naturalnego.
W ramach powsta艂a inicjatywa, kt贸ra w pi臋ciu obszarach promuje rozwi膮zania przyczyniaj膮ce si臋 do zmniejszenia wp艂ywu na 艣rodowisko i przesuni臋cia daty d艂ugu ekologicznego.
Dr Natalia Ratajczyk jest adiunktem dydaktycznym w Katedrze Biogeografii, Paleoekologii i Ochrony Przyrody na Wydziale Biologii i Ochrony 艢rodowiska U艁, Pe艂nomocnikiem Dziekana ds. zr贸wnowa偶onego rozwoju oraz Pe艂nomocnikiem Dziekana ds. kierunk贸w: Ochrona 艢rodowiska, EkoMiasto, Biomonitoring i Biotechnologie Ekologiczne. Prowadzi zaj臋cia na kierunku Ochrona 艢rodowiska i EkoMiasto, podczas kt贸rych stara si臋 uwra偶liwia膰 student贸w na aspekty zwi膮zane z nadmiern膮 konsumpcj膮, ochron膮 zasob贸w oraz kszta艂towaniem 艣wiadomo艣ci ekologicznej. Realizuje dzia艂ania zwi膮zane z podnoszeniem 艣wiadomo艣ci na temat zr贸wnowa偶onego rozwoju i jest wsp贸艂autork膮 projektu .
惭补迟别谤颈补艂:&苍产蝉辫;dr Natalia Ratajczyk, Katedra Biogeografii, Paleoekologii i Ochrony Przyrody, Wydzia艂 Biologii i Ochrony 艢rodowiska U艁
Redakcja: Kamila Knol-Micha艂owska, Centrum Promocji, Wydzia艂 Biologii i Ochrony 艢rodowiska U艁