Seria 鈥濧leja Badaczek鈥� nagrana we wsp贸艂pracy Uniwersytetu 艁贸dzkiego z Radiem 357 prezentuje naukowczynie, kt贸re pomagaj膮 zrozumie膰 zjawiska wp艂ywaj膮ce na 偶ycie spo艂eczne 鈥� tym razem punktem wyj艣cia jest popularnonaukowa ksi膮偶ka dr Joanny Orze艂: 鈥濵y, Sarmaci鈥� Mity i rzeczywisto艣膰 szlachty Rzeczypospolitej".
Czy warto popularyzowa膰 nauk臋?
Pocz膮tkiem rozmowy jest refleksja nad codzienn膮 prac膮 naukowc贸w, kt贸ra odbywa si臋 w laboratoriach, bibliotekach czy archiwach, a wi臋c cz臋sto w miejscach wyizolowanych od spo艂ecze艅stwa, hermetycznych. Jak podkre艣la dr Joanna Orze艂, 艣rodowisko akademickie wci膮偶 zbyt rzadko m贸wi o swoich badaniach j臋zykiem zrozumia艂ym dla szerokiego odbiorcy:
Ci膮gle niestety naukowcy maj膮 niech臋膰 do wychodzenia 鈥榙o ludzi鈥�, do m贸wienia prostym j臋zykiem o rzeczach skomplikowanych. Efektem tego jest wysyp teorii spiskowych i fantazji, kt贸re nie znajduj膮 potwierdzenia w badaniach, a maj膮 wi臋ksze oddzia艂ywanie spo艂eczne ni偶 nasze ksi膮偶ki naukowe.
Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wy偶szego dopiero teraz zwraca uwag臋 na konieczno艣膰 popularyzacji nauki i m贸wienia prostym j臋zykiem o nauce. Problemem pozostaje jednak brak systemowych zach臋t 鈥� popularyzacja bada艅 naukowych nie przek艂ada si臋 wprost na awanse czy oceny pracownicze.
Pom贸wmy zatem o odleg艂ej nam historii w spos贸b zrozumia艂y, zweryfikujmy ile naszej wiedzy o XVI i XVII wieku wynika z fakt贸w, a ile z przedstawie艅 sarmatyzmu, kt贸re znajdujemy w literaturze czy filmie.
S艂owo 鈥濻armata鈥� nie zawsze oznacza艂o to samo
W XVI wieku okre艣lano tak mieszka艅c贸w teren贸w Rzeczypospolitej Obojga Narod贸w, dopiero w XVII wieku termin ten zosta艂 zaw艂aszczony przez szlacht臋. Z czasem jego znaczenie zacz臋艂o si臋 zmienia膰 鈥� w epoce o艣wiecenia 鈥濻armata鈥� bywa艂 synonimem cz艂owieka porywczego, niewykszta艂conego czy nadu偶ywaj膮cego alkoholu, cho膰 jednocze艣nie m贸wiono r贸wnie偶 o 鈥濻armatach o艣wieconych鈥�, otwartych na nowe idee.
殴r贸d艂em samego poj臋cia by艂 mit o pochodzeniu szlachty od staro偶ytnego ludu Sarmat贸w. Jak wyja艣nia badaczka, w jego popularyzacji ogromn膮 rol臋 odegra艂 kronikarz Jan D艂ugosz, kt贸ry interpretowa艂 antyczne przekazy w taki spos贸b, by wpisa膰 dzieje Polski w histori臋 bardzo dawnych, rozwini臋tych cywilizacji.
Mit rozwijali p贸藕niej kronikarze XVI wieku, a z czasem sta艂 si臋 on elementem budowania presti偶u pa艅stwa Jagiellon贸w i jego elit.
Troja, Amazonki i rzymskie legiony 鈥� si艂a mitu
Opowie艣ci o Sarmatach bywa艂y niezwykle barwne. Wed艂ug przekaz贸w mieli oni istnie膰 ju偶 w czasach wojny troja艅skiej, utrzymywa膰 kontakty z Amazonkami, a przede wszystkim by膰 ludem tak walecznym, 偶e skutecznie powstrzymywa艂 ekspansj臋 Imperium Rzymskiego w tej cz臋艣ci Europy.
Takie historie, cho膰 niepotwierdzone naukowo, spe艂nia艂y wa偶n膮 funkcj臋 鈥� budowa艂y poczucie wsp贸lnoty i wyj膮tkowo艣ci.
鈥濨y艂 to mit rozwijany niejako 鈥榥a zam贸wienie鈥� 鈥� chodzi艂o o mit za艂o偶ycielski i zbudowanie powagi bardzo starego pa艅stwa i jego antycznych korzeni.鈥�
Kalki, kt贸re przetrwa艂y do dzi艣
Wsp贸艂czesne wyobra偶enia o szlachcie w du偶ej mierze opieraj膮 si臋 na utrwalonych schematach 鈥� cz臋sto bardziej literackich i filmowych ni偶 historycznych.
Do dzi艣 wi臋kszo艣膰 z nas zna znaczenie poj臋膰 czy zwrot贸w takich jak:
- 鈥濸olska spichlerzem Europy鈥�,
- 鈥瀙rzedmurze chrze艣cija艅stwa鈥�,
- kontusz, 偶upan, portret trumienny czy husaria.
Jak podkre艣la dr Orze艂, nawet tak znane okre艣lenie jak 鈥瀞pichlerz Europy鈥� wymaga doprecyzowania:
Ja si臋 godz臋 na to, 偶e by艂a spichlerzem, ale Niderland贸w.
Dostawy zbo偶a i drewna p艂yn膮ce z Gda艅ska do port贸w niderlandzkich wynika艂y m.in. z och艂odzenia klimatu i problem贸w z uprawami w p贸艂nocno-zachodniej Europie. Jednak ten model gospodarki nie by艂 trwa艂y 鈥� pojawienie si臋 nowych upraw i konkurencji zmieni艂o sytuacj臋 ekonomiczn膮 na terenie Rzeczypospolitej Obojga Narod贸w.
Honor i to偶samo艣膰
Nie wszystkie elementy sarmackiego dziedzictwa s膮 jednak tylko mitem. Silne poczucie honoru i obowi膮zku wobec pa艅stwa by艂o rzeczywi艣cie wa偶nym elementem etosu szlacheckiego.
Tytu艂y szlacheckie cz臋sto zdobywano na polu bitwy, a przekonanie o konieczno艣ci osobistej obrony ojczyzny by艂o g艂臋boko zakorzenione. W 藕r贸d艂ach pojawia si臋 nawet przekonanie, 偶e mur贸w obronnych nie potrzeba, bo szlachta skuteczniej obroni kraj 鈥瀢艂asnymi piersiami鈥�.
Dlaczego wci膮偶 wracamy do Sarmat贸w?
笔辞飞谤贸迟 do sarmackich w膮tk贸w we wsp贸艂czesnej kulturze nie jest przypadkowy. Jak zauwa偶a badaczka, Polacy wci膮偶 poszukuj膮 opowie艣ci o w艂asnych korzeniach i to偶samo艣ci.
Jednocze艣nie wiedza historyczna bywa fragmentaryczna 鈥� programy szkolne cz臋sto przedstawiaj膮 dzieje w spos贸b wybi贸rczy, pomijaj膮c cho膰by wielowyznaniowy charakter dawnej Rzeczypospolitej. To w konsekwencji sprzyja powstawaniu uproszcze艅 i stereotyp贸w.
Od 鈥瀞pichlerza Europy鈥� do 鈥瀐op, hop, hop鈥� 鈥� jak mit staje si臋 pami臋ci膮
Rozmowa z dr Joann膮 Orze艂 pokazuje, 偶e sarmatyzm nie jest jedynie zamkni臋tym rozdzia艂em w podr臋czniku historii. To 偶ywy zbi贸r wyobra偶e艅, kt贸rymi nadal operujemy 鈥� cz臋sto bezrefleksyjnie. Z jednej strony mamy mit o antycznych przodkach, kt贸rzy ju偶 w czasach wojny troja艅skiej mieli istnie膰 jako waleczny lud i powstrzymywa膰 rzymskie legiony. Z drugiej 鈥� wsp贸艂czesne uproszczenia, w kt贸rych Sarmata bywa albo nieokrzesanym awanturnikiem, albo romantycznym obro艅c膮 ojczyzny.
W naszej zbiorowej pami臋ci wci膮偶 funkcjonuj膮 has艂a: 鈥濸olska spichlerzem Europy鈥�, 鈥瀙rzedmurze chrze艣cija艅stwa鈥�, 鈥濨贸g, honor i ojczyzna鈥�. Rzadziej zastanawiamy si臋, 偶e 鈥瀞pichlerz鈥� oznacza艂 przede wszystkim zaplecze gospodarcze dla Niderland贸w, a mit przedmurza przys艂oni艂 wielowyznaniowy charakter dawnej Rzeczypospolitej. Jeszcze rzadziej pytamy, sk膮d w艂a艣ciwie wiemy to, co wiemy 鈥� czy z bada艅 historycznych, czy raczej z literatury, filmu i wsp贸艂czesnych seriali.
To dlatego potrafimy dzi艣 spiera膰 si臋 o XVII i XVIII wiek z emocjami, jakby chodzi艂o o sprawy bie偶膮ce. Sarmatyzm nie jest wi臋c jedynie przesz艂o艣ci膮 鈥� to element naszej to偶samo艣ci, zbudowany na mieszance fakt贸w, politycznych narracji, literackich wizji i p贸藕niejszych stereotyp贸w.
Rozmowa w podca艣cie pokazuje, 偶e oddzielanie mitu od rzeczywisto艣ci nie oznacza odbierania historii barwno艣ci. Oznacza raczej przywracanie jej proporcji 鈥� tak, by mi臋dzy kontuszem a kronik膮, mi臋dzy Amazonkami a rzymskimi legionami, zobaczy膰 realne procesy historyczne.
Dr Joanna Orze艂 鈥� z wykszta艂cenia historyczka oraz polonistka. W 2015 r. obroni艂a prac臋 doktorsk膮 z zakresu historii na Uniwersytecie Miko艂aja Kopernika w Toruniu. W tym samym roku rozpocz臋艂a prac臋 w Instytucie Historii Uniwersytetu 艁贸dzkiego. W pracy skupia si臋 na dw贸ch aspektach. Z jednej strony prowadzi badania naukowe dotycz膮ce: historii intelektualnej i kulturowej XVIII wieku, historii kultury szlacheckiej Rzeczypospolitej oraz edukacji szlachty, zw艂aszcza podr贸偶y edukacyjnych. Z drugiej strony prowadzi zaj臋cia dla student贸w, g艂贸wnie z zakresu: historii Polski nowo偶ytnej, historii podr贸偶owania oraz szeroko poj臋tej historii kultury (m.in. historii w literaturze pi臋knej, historii kinematografii). W obszarze g艂贸wnych zainteresowa艅 naukowych dr Orze艂 znajduj膮 si臋: historia intelektualna i kulturowa XVIII wieku, kultura szlachecka Rzeczypospolitej Obojga Narod贸w, edytorstwo 藕r贸de艂 historycznych, edytorstwo wsp贸艂czesne. Z przekonania popularyzuje nauk臋 docieraj膮c do r贸偶nych grup odbiorc贸w.
Jest stypendystk膮 m.in. rz膮du francuskiego i Fundacji Lanckoro艅skich, uczestniczk膮 licznych projekt贸w badawczych krajowych i mi臋dzynarodowych, obecnie jest zaanga偶owana w projekt dotycz膮cy obrazu Rzeczypospolitej w europejskich s艂ownikach i encyklopediach XVIII wieku.
Wi臋cej warto艣ciowych tre艣ci znajdziecie na
Opracowanie: Honorata Ogieniewska, Centrum Wsp贸艂pracy z Otoczeniem i Spo艂ecznej Odpowiedzialno艣ci Uczelni