Dr Izabela Florczak jest naukowczyni膮 Katedry Prawa Pracy oraz prodziekanem Wydzia艂u Prawa i Administracji U艁 ds. wsp贸艂pracy mi臋dzynarodowej i projekt贸w.
Temat 4-dniowego tygodnia pracy, kt贸ry w ostatnich dniach rozgrza艂 dyskusj臋 medialn膮, polityczna i spo艂eczn膮, nie umyka r贸wnie偶 uwadze naukowc贸w badaj膮cych prawo pracy, zarz膮dzanie zasobami ludzkimi czy ekonomi臋. Spos贸b zorganizowania pracy w gospodarce wp艂ywa bowiem na jej wydajno艣膰 i konkurencyjno艣膰. Co wi臋cej 鈥� w globalnym 艣wiecie, w kt贸rym wyst臋puj膮 powi膮zane ze sob膮 艂a艅cuchy dostaw, spos贸b funkcjonowania poszczeg贸lnych jego ogniw mo偶e (w zale偶no艣ci od tego, na ile to ogniwo jest istotne) pozosta膰 nieuwa偶ony, b膮d藕 mie膰 fundamentalne znaczenie.
Zastanawiaj膮c si臋 nad tym, sk膮d w og贸le wzi臋艂a si臋 dyskusja nad 4-dniowym tygodniem pracy warto zauwa偶y膰 kilka zjawisk:
- We wsp贸艂czesnym globalnym 艣wiecie pracy wyst臋puj膮 gigantyczne dysproporcje w uprawnieniach pracownik贸w. W krajach o wysokich standardach prawa pracy wprowadza si臋 urlopy menstruacyjne, dostrzega si臋 prawa pracuj膮cych zwierz膮t (czego przyk艂adem jest holenderski Vakbond voor Dieren 鈥� Zwi膮zek Zawodowy dla Zwierz膮t). W krajach, w kt贸rych standardy prawa pracy nie s膮 w og贸le przestrzegane, wyst臋puj膮 na masow膮 skal臋 zjawiska pracy dzieci b膮d藕 tzw. wsp贸艂czesnego niewolnictwa. Na marginesie trzeba doda膰, dla zachowania zgodno艣ci z faktami, 偶e w krajach o wysoko rozwini臋tych standardach socjalnych przypadki 艂amania praw pracowniczych wcale nie s膮 rzadkie.
- To w艂a艣nie w krajach, w kt贸rych standardy socjalne s膮 wysokie, rozpoczyna si臋 dyskusja nad konieczno艣ci膮 przechodzenia od postawy 偶yj臋, aby pracowa膰 do pracuj臋, aby 偶y膰.
- Pokolenie Z, kt贸re w艂a艣nie wchodzi na rynek pracy wymusi swoj膮 postaw膮 liczne zmiany w podej艣ciu do organizacji pracy.
- Zmiany w organizacji pracy wymusi r贸wnie偶 rozw贸j sztucznej inteligencji. Cho膰 w tym zakresie wszelkie przewidywania nale偶y traktowa膰 ostro偶nie, bazuj膮c na tych, jakie by艂y czynione w pocz膮tku rewolucji przemys艂owej. John Keynes w opublikowanym w 1930 roku eseju Economic Possibilities for Our Grandchildren prognozowa艂, 偶e w ci膮gu stu lat ludzko艣膰 osi膮gnie rozw贸j technologiczny na takim poziomie, 偶e wystarczaj膮ce b臋dzie, aby ka偶dy cz艂owiek pracowa艂鈥� trzy godziny dziennie. Te prognozy, jak wiemy, nie sprawdzi艂y si臋.
Bior膮c pod uwag臋 powy偶sze, przedstawione w telegraficznym skr贸cie okoliczno艣ci, warto rozwa偶y膰, czy 4-dniowy tydzie艅 pracy to dobry pomys艂, koncentruj膮c si臋 przede wszystkim na tym, czy jest to pomys艂 realny do wprowadzenia, czy utopijna mrzonka.
Zacznijmy od tego, 偶e przeprowadzane dot膮d testowanie 4-dniowego tygodnia pracy w krajach takich jak Szwecja, Kanada czy Islandia powiod艂o si臋. Testy te obejmowa艂y b膮d藕 to pojedyncze przedsi臋biorstwa, b膮d藕 okre艣lone sektory gospodarki.
Postawienie tego argumentu od razu powoduje zasadno艣膰 kontrargumentacji - ka偶da gospodarka jest inna i funkcjonuje w innych realiach spo艂ecznych. Rzeczywi艣cie, nie wszystkie standardy wprowadzane w jednym przemy艣le, sprawdz膮 si臋 w innym. Czy wyobra偶amy sobie 4-dniowy tydzie艅 pracy w rolnictwie, gdzie zwierz臋ta musz膮 by膰 karmione codziennie? Oczywi艣cie, 偶e nie. Zatem w tym przypadku zastosowanie formu艂y 4 dni pracy do 3 dni odpoczynku powoduje konieczno艣膰 zatrudnienia dodatkowych os贸b, a to wp艂ywa na koszty produkcji.
Argument, jaki bardzo cz臋sto pojawia si臋 w dyskusji nad 4-dniowym tygodniem pracy, dotyczy zwi臋kszenia wydajno艣ci pracownik贸w pracuj膮cych w systemie 4:3. Jednak偶e (jak w przypadku rolnictwa) nie wszystkie prace mo偶na skumulowa膰 w kr贸tszym czasie. Przyk艂ady mo偶na mno偶y膰: lekarz, stra偶ak, policjant鈥� S膮 zatem prace, kt贸re mo偶na kumulowa膰 bez konieczno艣ci zatrudniania dodatkowych pracownik贸w i takie, kt贸re kumulowane by膰 nie mog膮.
To z kolei mo偶e prowadzi膰 do powstawania polaryzacji na rynku pracy. B臋d膮 bowiem wyst臋powa膰 na szersz膮 ni偶 obecnie skal臋 ga艂臋zie gospodarki (i zawody) uprzywilejowane, w kt贸rych wprowadzenie systemu 4:3 b臋dzie proste, oraz takie, w kt贸rych b臋dzie to wymaga艂o zatrudnienia dodatkowych pracownik贸w, zwi臋kszaj膮c koszty (cz臋sto powstaj膮ce po stronie bud偶etu pa艅stwa).
Kolejnym wa偶nym w膮tkiem w dyskusji nad 4-dniowym tygodniem pracy jest wydajno艣膰. Skoro pracownicy zachowuj膮 100 procent wydajno艣ci z 5-dniowego tygodnia w 4 dni, to czy nie 艣wiadczy to o z艂ej organizacji pracy? Czy w 4 dni pracownicy si臋 przepracowuj膮, czy w 5 dni pracuj膮 nieproduktywnie? Stwierdzenie zachowania wydajno艣ci w systemie 4:3 powinno by膰 uzupe艂nione o poszukiwanie przyczyn takiego stanu rzeczy.
W rozwa偶aniach nad 4-dniowym tygodniem pracy zdecydowanie brakuje istotnego w膮tku - czy ten model aktywno艣ci obejmie r贸wnie偶 偶艂obki, przedszkola i szko艂y? W s艂usznie minionych latach realnego socjalizmu, sobotnie lekcje by艂y przecie偶 norm膮 (tak, jak pracuj膮ce soboty鈥�).
W wyniku wyzwa艅, jakie postawi艂 przed sob膮 pozna艅ski Herbapol oraz 45 niemieckich przedsi臋biorstw (wprowadzaj膮c 4-dniowy tydzie艅 pracy), wkr贸tce nasza wiedza dotycz膮ca modelu 4:3 b臋dzie jeszcze bogatsza, pe艂niejsza, pozwalaj膮c w wi臋kszym stopniu bazowa膰 na dost臋pnych danych, ni偶 samych tylko projekcjach przysz艂o艣ci.
Tekst: dr Izabela Florczak, Katedra Prawa Pracy,
Redakcja: Centrum Komunikacji i PR U艁
窜诲箩臋肠颈别: Bartosz Ka艂u偶ny, CKiPR U艁