Przez dwa dni Pa艂ac Biedermanna i Wydzia艂 Filologiczny U艁 by艂y miejscem spotkania badaczy, artyst贸w, dziennikarzy i praktyk贸w radia z Polski i zagranicy, kt贸rzy wsp贸lnie pr贸bowali odpowiedzie膰 na pytanie o to, czym radio jest dzi艣 i jak mo偶e wygl膮da膰 jego przysz艂o艣膰.
To, co szczeg贸lnie wybrzmiewa艂o podczas konferencji, to niezwyk艂a r贸偶norodno艣膰 perspektyw. Radio potraktowano kompleksowo 鈥� jako technologi臋, przestrze艅 spo艂eczn膮, praktyk臋 kulturow膮, medium artystyczne, archiwum pami臋ci, ale te偶 miejsce budowania wsp贸lnot i relacji mi臋dzy lud藕mi. Rozmawiano zar贸wno o lokalnych rozg艂o艣niach, historii radiofonii i s艂uchowiskach, jak i o podcastach, platformach streamingowych, sztucznej inteligencji czy wsp贸艂czesnych ekosystemach audio fiction.
Wa偶nym symbolem ca艂ego wydarzenia by艂a towarzysz膮ca konferencji premiera 鈥濻ali radiowej鈥� autorstwa Justyny Banaszczyk. Instalacja zbudowana z fragment贸w, szcz膮tk贸w i widmowych pozosta艂o艣ci po d藕wi臋kach sta艂a si臋 metafor膮 samego radia: medium ulotnego, zmieniaj膮cego si臋 i pozostaj膮cego w ruchu. Warstw臋 wizualn膮 projektu przygotowa艂 Darek Pietraszewski dzia艂aj膮cy pod pseudonimem Copy Corpo. Premiera instalacji podczas obrad podkre艣li艂a fakt, 偶e nie chcemy m贸wi膰 o radiu wy艂膮cznie w kategoriach technologii czy historii medi贸w, lecz r贸wnie偶 o radiu jako do艣wiadczeniu i aktywnym, kulturotw贸rczym procesie.
Pierwszy dzie艅 konferencji otworzy艂 redaktor naczelny Radia 艁贸d藕 Jacek Grudzie艅. W inauguracji pojawi艂 si臋 tak偶e g艂os praktyk贸w radia. Dziennikarz Radia 艁贸d藕 Mariusz Wo藕niczka opowiada艂 o powrocie audycji 鈥濺adio Noc膮鈥� w ca艂kowicie zmienionej rzeczywisto艣ci medialnej, zestawiaj膮c wsp贸艂czesne do艣wiadczenie radia z koncepcj膮 鈥瀔o艅ca historii鈥� Francisa Fukuyamy. By艂a to refleksja nad tym, jak medium funkcjonuje dzi艣 w 艣wiecie przesytu informacji, platform cyfrowych i zmieniaj膮cych si臋 nawyk贸w odbiorczych.
Istotnym punktem programu by艂o r贸wnie偶 wyst膮pienie dyrektora Muzeum Sztuki w 艁odzi dr. Daniela Muzyczuka po艣wi臋cone d藕wi臋kowym archiwom muzeum. Referat dotyczy艂 unikatowych ta艣m archiwalnych, nowych wykona艅 i nieznanych wcze艣niej kompozycji, w tym utwor贸w inspirowanych teori膮 widzenia W艂adys艂awa Strzemi艅skiego. Pokazywa艂 tym samym, 偶e radio i d藕wi臋k pozostaj膮 wa偶n膮 cz臋艣ci膮 historii polskiej awangardy oraz nowoczesnej kultury artystycznej.
Podczas dalszych obrad plenarnych g艂os zabra艂y badaczki i tw贸rczyni radia. Dr hab. Gra偶yna Stachyra m贸wi艂a o czasoprzestrzennym wymiarze praktyk radiowych, prof. Urszula Doliwa i dr Magdalena Szyd艂owska analizowa艂y podcasting jako wsp贸艂czesn膮 form臋 komunikacji audio, a redaktorka dr Katarzyna Michalak opowiada艂a o przemianach reporta偶u d藕wi臋kowego. By艂y to wyst膮pienia pokazuj膮ce, 偶e radio nie jest medium zamkni臋tym w przesz艂o艣ci, lecz dynamicznie reaguje na zmiany technologiczne i kulturowe.
Drugi dzie艅 konferencji otworzy艂 jeszcze szersz膮 perspektyw臋. Rozmawiano o historycznych przemianach radiofonii, rozwoju archiw贸w audialnych, popularyzacji muzyki polskiej w okresie mi臋dzywojennym oraz roli Polskiego Radia w budowaniu mi臋dzynarodowej obecno艣ci polskiej kultury, mi臋dzy innymi poprzez tw贸rczo艣膰 Karola Szymanowskiego. W centrum uwagi znalaz艂o si臋 wi臋c radio jako narz臋dzie kulturotw贸rcze i instytucja pami臋ci. Za spraw膮 wyst膮pienia prof. dr hab. Violetty Wejs-Milewskiej powr贸ci艂 w膮tek archiw贸w, kt贸re wsp贸艂cze艣nie zaczynaj膮 funkcjonowa膰 jako osobny obieg d藕wi臋ku i pami臋ci medialnej.
Wyj膮tkowo mocno wybrzmia艂 tak偶e temat sztuki radiowej. Wyst膮pienie dr. Janusza 艁astowieckiego po艣wi臋cone s艂uchowiskom Darka B艂aszczyka dedykowano prof. El偶biecie Pleszkun-Olejniczakowej w dziesi膮t膮 rocznic臋 jej 艣mierci. Analizowano inspiracje obecne w dzia艂alno艣ci artystycznej tw贸rc贸w s艂uchowisk, przygl膮dano si臋 wsp贸艂pracy Waldemara Modestowicza i Marty Rebzdy, a tak偶e dyskutowano o kategorii 鈥瀗owej szczero艣ci鈥� we wsp贸艂czesnym reporta偶u audialnym. Dzi臋ki tym wyst膮pieniom radio pojawia艂o si臋 nie tylko jako medium informacji, ale r贸wnie偶 jako przestrze艅 eksperymentu artystycznego i refleksji estetycznej.
Ogromn膮 warto艣ci膮 konferencji by艂 jej mi臋dzynarodowy charakter. W angloj臋zycznych panelach pojawi艂y si臋 niezwykle istotne g艂osy badaczy zagranicznych zajmuj膮cych si臋 wsp贸艂czesn膮 radiofoni膮 i sztuk膮 audio. Bardzo wa偶nym punktem by艂o wyst膮pienie Christofa Migone鈥檃 鈥� autora manifestu 鈥濶aked Radio鈥� z lat 90. 鈥� kt贸ry zastanawia艂 si臋 nad aktualno艣ci膮 swoich idei w epoce platform cyfrowych i nowych praktyk s艂uchania.
Panel 鈥濺adio After Transitions鈥� koncentrowa艂 si臋 z kolei na przemianach radiofonii po transformacjach ustrojowych w Europie 艢rodkowo-Wschodniej. Na podstawie bada艅 Roberta Horvitza dyskutowano o demonopolizacji radiofonii w spo艂ecze艅stwach postkomunistycznych, przemianach polskiego radia po 1989 roku oraz nowych praktykach wsp贸lnotowych zwi膮zanych z medium audio. Dr Marija Maglov analizowa艂a dyskursy sztuki radiowej obecne w dzia艂alno艣ci belgradzkiej rozg艂o艣ni, natomiast dr 脕kos Windhager omawia艂 dzia艂alno艣膰 脕d谩ma B艖sze w w臋gierskim radiu publicznym Bart贸k R谩di贸.
Trzeci panel mi臋dzynarodowy po艣wi臋cono wsp贸艂czesnym przemianom s艂uchowiska i audio fiction. Analizowano wp艂yw platform streamingowych na form臋 s艂uchowisk, sposoby ich opisywania i katalogowania w 艣rodowisku cyfrowym, a tak偶e rozw贸j niezale偶nych produkcji audio oraz nowych modeli dystrybucji i budowania spo艂eczno艣ci wok贸艂 audioseriali. Pokazywa艂o to, 偶e wsp贸艂czesne radio coraz cz臋艣ciej funkcjonuje poza klasyczn膮 anten膮, przenosz膮c si臋 do aplikacji, platform i wielokana艂owych 艣rodowisk cyfrowych.
Wa偶nym w膮tkiem konferencji by艂a tak偶e obecno艣膰 radia poza jego tradycyjnym 艣rodowiskiem nadawczym. Dyskutowano o fenomenie Radia Solidarno艣膰 jako medium radykalnego i endemicznego, przypomniano praktyki wykorzystywania fonii telewizyjnej do emisji nielegalnych audycji radiowych, analizowano sposoby opisywania radiofonii przez pras臋 opiniotw贸rcz膮, a tak偶e wp艂yw cyfryzacji rynku audio i sztucznej inteligencji na wsp贸艂czesne media d藕wi臋kowe.
W panelu 鈥濺adio mi臋dzy technologi膮 a spo艂eczno艣ci膮鈥� szczeg贸lnie mocno wybrzmia艂o pytanie o wsp贸lnotowy wymiar radiofonii. Dr hab. Krzysztof Kaszewski analizowa艂 sposoby manifestowania lokalno艣ci w nazwach polskich stacji i audycji radiowych, pokazuj膮c, jak j臋zyk buduje relacje mi臋dzy radiem a jego s艂uchaczami. Dr hab. Patryk Ga艂uszka i dr Piotr Chmielewski omawiali fenomen Radia 357 jako projektu finansowanego spo艂eczno艣ciowo, zestawiaj膮c go z ide膮 community radio i analizuj膮c zaanga偶owanie odbiorc贸w we wsp贸艂tworzenie rozg艂o艣ni. Dr Barbara Leja przedstawi艂a natomiast przemiany polonijnego radia w USA, ukazuj膮c je jako wa偶n膮 przestrze艅 podtrzymywania wi臋zi etnicznych i budowania wsp贸lnoty emigracyjnej.
Konferencja pokaza艂a, 偶e po stu latach radio pozostaje medium niezwykle 偶ywym, zmieniaj膮cym si臋 wraz z technologi膮, ale jednocze艣nie zachowuj膮cym swoj膮 spo艂eczn膮 i kulturow膮 si艂臋. Dyskusje prowadzone przez wybitnych polskich badaczy i wa偶nych zagranicznych go艣ci dowodzi艂y, 偶e radio nadal stanowi istotne narz臋dzie budowania wsp贸lnot, tworzenia kultury i opowiadania 艣wiata poprzez d藕wi臋k. Jubileusz stulecia polskiej radiofonii sta艂 si臋 wi臋c nie tylko okazj膮 do podsumowa艅, lecz tak偶e punktem wyj艣cia do rozmowy o przysz艂o艣ci medium, kt贸re mimo kolejnych technologicznych rewolucji wci膮偶 pozostaje wa偶nym elementem wsp贸艂czesnego do艣wiadczenia spo艂ecznego i kulturowego.
惭补迟别谤颈补艂: dr Natalia Kowalska-Elkader
Publikacja: Jolanta S艂awi艅ska-Ryszka, Centrum Organizacji Wydarze艅 Kulturalnych i Konferencji U艁