Gdy tysi膮ce podr贸偶nych ruszaj膮 na urlopy, one patroluj膮 lotniska, przej艣cia graniczne i terminale prze艂adunkowe, wspieraj膮c system ochrony interes贸w finansowych pa艅stwa i bezpiecze艅stwa granic. Nad sytuacj膮 czworono偶nych funkcjonariuszy pochylili si臋 eksperci z Wydzia艂u Prawa i Administracji 鈥� dr Ireneusz Nowak z Uniwersytetu 艁贸dzkiego oraz dr Marta Sagan-Martko z Uniwersytetu Rzeszowskiego. Wsp贸lnie przygotowali artyku艂 pt. .
Podczas gdy prawnicy analizuj膮 miejsce ps贸w w strukturach pa艅stwa, biolodzy pr贸buj膮 odpowiedzie膰 na pytanie, sk膮d bierze si臋 ich niezwyk艂a skuteczno艣膰. Dr Katarzyna Majecka 鈥� Kierownik Centrum Przyrodniczo-Edukacyjnego i dr Dariusz Pietraszewski z Wydzia艂u Biologii i Ochrony 艢rodowiska U艁 wskazuj膮, 偶e klucz do zrozumienia fenomenu ps贸w kryje si臋 w ich zmys艂ach, kt贸re pod wieloma wzgl臋dami przewy偶szaj膮 mo偶liwo艣ci cz艂owieka.
Funkcjonariusz i pies: zesp贸艂 oparty na zaufaniu
W debacie publicznej psy s艂u偶bowe cz臋sto przedstawiane s膮 jako pomocnicy funkcjonariuszy. Prawnicy, b臋d膮cy autorami wspomnianej publikacji, formu艂uj膮 odwa偶ny wniosek:
Psy s艂u偶bowe wraz ze swoimi przewodnikami ze S艂u偶by Celno-Skarbowej mog膮 pretendowa膰 do miana najlepszych funkcjonariuszy.
Jako pe艂noprawni cz艂onkowie S艂u偶by Celno-Skarbowej wraz ze swoimi przewodnikami tworz膮 zesp贸艂 oparty na zaufaniu. Ten szczeg贸lny charakter wsp贸艂pracy podkre艣la dr Marta Sagan-Martko:
Psy od tysi臋cy lat towarzysz膮 cz艂owiekowi, wspieraj膮c go w wykonywaniu r贸偶norodnych zada艅 鈥� od polowa艅 i pasterstwa po (wsp贸艂cze艣nie) ratownictwo g贸rskie i wodne, dogoterapi臋, asystowanie osobom z niepe艂nosprawno艣ciami czy s艂u偶b臋 w formacjach odpowiedzialnych za bezpiecze艅stwo publiczne. Ich wyj膮tkowe predyspozycje, zw艂aszcza doskona艂y w臋ch, inteligencja i zdolno艣膰 do wsp贸艂pracy z cz艂owiekiem, sprawiaj膮, 偶e pozostaj膮 niezast膮pionymi partnerami tak偶e w dzia艂aniach S艂u偶by Celno-Skarbowej.
Nie jest to jednak wy艂膮cznie kwestia dobrych relacji mi臋dzy cz艂owiekiem a zwierz臋ciem. Zespo艂y kynologiczne s膮 sta艂ym elementem dzia艂a艅 S艂u偶by Celno-Skarbowej, szczeg贸lnie podczas kontroli podr贸偶nych, 艣rodk贸w transportu i towar贸w.
Psi nos na s艂u偶bie pa艅stwa
Wyj膮tkowe predyspozycje ps贸w do wykonywania tej odpowiedzialnej pracy wynikaj膮 ze szczeg贸lnej wra偶liwo艣ci zmys艂贸w. Jak wyja艣niaj膮 dr Katarzyna Majecka i dr Dariusz Pietraszewski, psy dysponuj膮 zestawem zdolno艣ci sensorycznych, kt贸re czyni膮 je wyj膮tkowymi partnerami cz艂owieka. Najbardziej znanym atutem jest oczywi艣cie w臋ch:
Powierzchnia nab艂onka w臋chowego u ps贸w wynosi oko艂o 150鈥�170 cm虏, podczas gdy u ludzi oko艂o 5 cm虏. Psy dysponuj膮 ponadto znacznie wi臋ksz膮 liczb膮 receptor贸w w臋chowych, szacowan膮 na 125鈥�300 milion贸w, podczas gdy u cz艂owieka liczba ta jest wielokrotnie mniejsza i wynosi od kilkunastu do kilkudziesi臋ciu milion贸w.
Co wi臋cej, psi nos pozwala wyj膮tkowo efektywnie wychwytywa膰 cz膮steczki zapachowe:
Budowa psiego nosa umo偶liwia powstawanie mikrozawirowa艅 powietrza, kt贸re zwi臋kszaj膮 skuteczno艣膰 wychwytywania cz膮stek zapachowych. Podczas wydechu psy kieruj膮 powietrze przez boczne szczeliny trufli nosowej, co wywo艂uje lokalne zawirowania i naprowadza cz膮stki zapachowe z otoczenia w kierunku nozdrzy. Nast臋pnie podczas wdechu powietrze wraz z tymi cz膮stkami jest zasysane do wn臋trza nosa.
Psy potrafi膮 w臋szy膰 niezale偶nie ka偶dym nozdrzem, co pozwala im okre艣li膰 kierunek, z kt贸rego dochodzi interesuj膮cy zapach. Dla funkcjonariusza oznacza to mo偶liwo艣膰 precyzyjnego lokalizowania 藕r贸d艂a zapachu ukrytego w baga偶u, poje藕dzie czy przesy艂ce.
S艂ysz膮 wi臋cej ni偶 jeste艣my w stanie us艂ysze膰
Lotniska, terminale i przej艣cia graniczne nale偶膮 do miejsc wyj膮tkowo g艂o艣nych. Paradoksalnie nie przeszkadza to psom w skutecznym wykonywaniu obowi膮zk贸w. Fenomen ten pomagaj膮 zrozumie膰 biolodzy z U艁:
Psy s艂ysz膮 d藕wi臋ki o znacznie wy偶szej cz臋stotliwo艣ci ni偶 ludzie. W zale偶no艣ci od wieku i rasy mog膮 odbiera膰 d藕wi臋ki o cz臋stotliwo艣ci dochodz膮cej do oko艂o 45-65 kHz. Dzi臋ki temu s膮 w stanie wychwytywa膰 ultrad藕wi臋ki emitowane przez niekt贸re gryzonie oraz sygna艂y gwizdk贸w ultrad藕wi臋kowych. Dla por贸wnania, g贸rna granica s艂yszalno艣ci u cz艂owieka wynosi oko艂o 20 kHz.
Ich uszy wyposa偶one s膮 w niezwykle precyzyjny system lokalizacji d藕wi臋ku, bowiem ruchy psiego ucha zewn臋trznego kontroluje a偶 18 mi臋艣ni, kt贸re umo偶liwiaj膮 ustawienie ucha w kierunku, z kt贸rego dochodzi d藕wi臋k.
Dodatkowo uszy ps贸w mog膮 porusza膰 si臋 niezale偶nie od siebie, co dodatkowo pomaga w precyzyjnym 鈥瀗astrojeniu si臋鈥� do 藕r贸d艂a d藕wi臋ku. Psy potrafi膮 r贸wnie偶 lepiej ni偶 ludzie skoncentrowa膰 si臋 na konkretnym d藕wi臋ku w ha艂a艣liwym otoczeniu. Jest to tak zwany efekt 鈥瀋ocktail-party鈥�. W praktyce oznacza to zdolno艣膰 selekcjonowania najwa偶niejszych sygna艂贸w nawet w 艣rodowisku pe艂nym rozpraszaj膮cych bod藕c贸w.
Widz膮 艣wiat inaczej
Cho膰 wzrok nie stanowi najwa偶niejszego narz臋dzia pracy psa, r贸wnie偶 w tej dziedzinie natura wyposa偶y艂a go w niezwyk艂e mo偶liwo艣ci. Jak wyja艣niaj膮 biolodzy:
Psy nie widz膮 szczeg贸艂贸w tak wyra藕nie jak ludzie, zw艂aszcza w 艣wietle dziennym, poniewa偶 ich siatk贸wka zawiera proporcjonalnie mniej czopk贸w, odpowiedzialnych za ostre i barwne widzenie. S膮 natomiast lepiej przystosowane do funkcjonowania w s艂abym o艣wietleniu dzi臋ki przewadze pr臋cik贸w w siatk贸wce, wi臋kszej zdolno艣ci oka do wychwytywania 艣wiat艂a oraz obecno艣ci tapetum lucidum, czyli warstwy odbijaj膮cej 艣wiat艂o, kt贸ra zwi臋ksza czu艂o艣膰 wzroku po zmroku.
Ich kolejnym atutem jest wyj膮tkowa wra偶liwo艣膰 na ruch:
Wzrok ps贸w jest szczeg贸lnie wra偶liwy na ruch. Psy wykrywaj膮 poruszaj膮ce si臋 obiekty z wi臋kszych odleg艂o艣ci ni偶 obiekty nieruchome, co stanowi przystosowanie do obserwacji zdobyczy i potencjalnych zagro偶e艅.
Informacje wzrokowe s膮 przetwarzane przez psy szybciej ni偶 przez ludzi.
Smak i w臋ch 鈥� niezwykle sprawny duet
Mniej oczywistym bohaterem psiej biologii jest smak. Badacze z U艁 zwracaj膮 uwag臋 na ciekaw膮 r贸偶nic臋 mi臋dzy lud藕mi a psami:
W przeciwie艅stwie do ludzi, psy maj膮 receptory smaku wra偶liwe na wod臋, dzi臋ki kt贸rym mog膮 bezpo艣rednio odbiera膰 ten bodziec podczas picia.
Jednocze艣nie podkre艣laj膮, 偶e smak i w臋ch tworz膮 u ps贸w niezwykle sprawny duet:
Zmys艂 smaku u ps贸w jest 艣ci艣le powi膮zany ze zmys艂em w臋chu 鈥� to w艂a艣nie ich wsp贸艂dzia艂anie pozwala psu skutecznie oceni膰, czy dany pokarm jest bezpieczny i nadaje si臋 do spo偶ycia.
To kolejny dow贸d na to, 偶e skuteczno艣膰 psa nie wynika z jednego wyj膮tkowego zmys艂u, lecz ze wsp贸艂dzia艂ania ca艂ego systemu percepcji.
Potrzebni bardziej ni偶 kiedykolwiek
Eksperci z obszaru prawa 鈥� autorzy publikacji 鈥濸sy s艂u偶bowe w S艂u偶bie Celno-Skarbowej鈥� 鈥� zwracaj膮 uwag臋, 偶e znaczenie zespo艂贸w kynologicznych jest na tyle du偶e, i偶 zasadne pozostaje systematyczne zwi臋kszanie ich liczby. Jak zauwa偶aj膮, w latach 2018-2024 liczba ps贸w w tej s艂u偶bie zmniejszy艂a si臋 ze 154 do 135. W ich ocenie mo偶e to wp艂ywa膰 na skuteczno艣膰 ujawnie艅 i wykry膰 prowadzonych przez formacj臋. Wskazuj膮 r贸wnie偶 na potrzeb臋 inwestowania w odpowiednio przystosowane 艣rodki transportu dla przewodnik贸w i ps贸w, prowadzenia rzetelnych statystyk dotycz膮cych pracy zespo艂贸w kynologicznych oraz systematycznego promowania ich osi膮gni臋膰.
Dr Ireneusz Nowak zwraca uwag臋 na sukcesy zespo艂贸w kynologicznych, ale te偶 na konieczno艣膰 odpowiedniego dokumentowania i promowania tej dzia艂alno艣ci, poniewa偶 nale偶膮 one do najbardziej rozpoznawalnych i najlepiej odbieranych spo艂ecznie element贸w dzia艂alno艣ci Krajowej Administracji Skarbowej.
Emerytura, na kt贸r膮 trzeba sobie zas艂u偶y膰
Jednym z najciekawszych w膮tk贸w opisanych przez dra Ireneusza Nowaka jest kwestia statusu ps贸w po zako艅czeniu s艂u偶by:
S艂u偶ba Celno-Skarbowa, funkcjonuj膮ca w strukturach Krajowej Administracji Skarbowej jako jednolita i umundurowana formacja, by艂a pierwsz膮 s艂u偶b膮 mundurow膮 w Polsce, kt贸rej psy s艂u偶bowe uzyska艂y ustawowe prawo do tzw. emerytury (w 2018 roku).
Co istotne, rozwi膮zanie to ma nie tylko wymiar formalny, lecz tak偶e etyczny:
Psy s艂u偶bowe od pocz膮tku swojej s艂u偶by pozostaj膮 pod opiek膮 przewodnik贸w, a po jej zako艅czeniu 鈥� ju偶 jako opiekun贸w 鈥� nadal z nimi mieszkaj膮, maj膮c zapewnion膮 profesjonaln膮 opiek臋 do ko艅ca swoich dni.
Takie dzia艂anie 艂膮czy aspekty prawne i etyczno-humanitarne, wpisuj膮c si臋 we wsp贸艂czesne standardy ochrony zwierz膮t. Odpowiedzialno艣膰 za psa s艂u偶bowego nie ko艅czy si臋 wraz z ostatnim dniem jego pracy.
Skuteczno艣膰 i dobrostan
Etyczny wymiar s艂u偶by podkre艣la r贸wnie偶 wsp贸艂autorka publikacji, dr Marta Sagan-Martko:
Pies jest 偶yw膮, czuj膮c膮 istot膮, kt贸rej cz艂owiek jest zobowi膮zany zapewni膰 mo偶liwie najlepsze warunki 偶ycia, w艂a艣ciw膮 opiek臋, trosk臋 o zdrowie i dobrostan zar贸wno w czasie s艂u偶by, jak i po jej zako艅czeniu.
Badaczka podkre艣la, 偶e odpowiedzialne wykorzystywanie zwierz膮t wymaga odpowiedniej organizacji s艂u偶by i przygotowania przewodnik贸w opartego na aktualnej wiedzy naukowej:
Takie podej艣cie wpisuje si臋 we wsp贸艂czesne standardy odpowiedzialnego wykorzystywania zwierz膮t oraz przypomina, 偶e skuteczno艣膰 s艂u偶by i dobrostan psa nie s膮 warto艣ciami konkurencyjnymi, lecz wzajemnie si臋 uzupe艂niaj膮.
Najlepsi funkcjonariusze?
Warto zatem spojrze膰 na psy s艂u偶bowe z wi臋kszym uznaniem. Ich skuteczno艣膰 nie jest wy艂膮cznie efektem szkolenia. To po艂膮czenie wyj膮tkowych predyspozycji biologicznych, wielomiesi臋cznej pracy ich przewodnik贸w i relacji budowanej na zaufaniu. Podczas kolejnej wakacyjnej kontroli warto spojrze膰 na tego czworonoga inaczej 鈥� jak na jednego z najbardziej niezwyk艂ych specjalist贸w pracuj膮cych na rzecz bezpiecze艅stwa pa艅stwa, wykorzystuj膮cego zdolno艣ci, kt贸rych cz艂owiek wci膮偶 nie potrafi艂 zast膮pi膰 nawet najbardziej zaawansowan膮 technologi膮. A skoro skuteczno艣膰, profesjonalizm i zaufanie s膮 jednymi z najwa偶niejszych cech dobrego funkcjonariusza, to czy rzeczywi艣cie przesad膮 jest stwierdzenie, 偶e psy wraz ze swoimi przewodnikami mog膮 pretendowa膰 do miana najlepszych funkcjonariuszy S艂u偶by Celno-Skarbowej?
Materia艂: dr Ireneusz Nowak (Wydzia艂 Prawa i Administracji U艁), dr Marta Sagan-Martko (Wydzia艂 Prawa i Administracji Uniwersytet Rzeszowski), dr Katarzyna Majecka (Kierownik Centrum Przyrodniczo-Edukacyjnego 鈥濵uzeum Przyrodnicze Uniwersytetu 艁贸dzkiego", Wydzia艂 Biologii i Ochrony 艢rodowiska U艁), dr Dariusz Pietraszewski (Wydzia艂 Biologii i Ochrony 艢rodowiska U艁)
Redakcja: Agata Dawidowicz (Centrum Wsp贸艂pracy z Otoczeniem i Spo艂ecznej Odpowiedzialno艣ci Uczelni U艁)