Czy j臋zyk zdradza nasze podej艣cie do ps贸w?
Wy偶ej przywo艂ane przyk艂ady wskazuj膮, 偶e polszczyzna pe艂na jest powiedze艅, kt贸re nie stawiaj膮 ps贸w w najlepszym 艣wietle. Dzi艣 jednak j臋zyk si臋 zmienia. Coraz cz臋艣ciej zastanawiamy si臋, jak m贸wi膰 o zwierz臋tach, a zmianie j臋zykowej towarzyszy zmiana naszego my艣lenia. Pojawiaj膮 si臋 dyskusje o dobrostanie, prawach zwierz膮t i bardziej partnerskich relacjach mi臋dzygatunkowych.
Jak zauwa偶y艂a dr Magdalena Piotrowska-Grot (Instytut Kultury Wsp贸艂czesnej, Wydzia艂 Filologiczny U艁):
To jest zmiana r贸wnoleg艂a. Zmiana w j臋zyku towarzyszy zmianie my艣lenia i na odwr贸t.
Badaczka zwr贸ci艂a uwag臋, 偶e coraz cz臋艣ciej zastanawiamy si臋 nad tym, jak m贸wi膰 o zwierz臋tach, 偶eby o nich my艣le膰 inaczej, 偶eby o nich my艣le膰 lepiej, 偶eby o nich my艣le膰 r贸wnoprawnie.
Podobn膮 opini臋 wyrazi艂a Adrianna Kaczuba-Kozic (Instytut Psychologii, Wydzia艂 Nauk o Wychowaniu U艁):
Zgadzam si臋 z kwesti膮 tego, 偶e idziemy w dobrym kierunku r贸wnie偶 z perspektywy psychologicznej. My艣l臋 chocia偶by o tym, 偶e zmiana, kt贸r膮 widzimy w j臋zyku, rzeczywi艣cie idzie rami臋 w rami臋 ze zmian膮 spo艂eczno-kulturow膮.
Najlepszy przyjaciel cz艂owieka 鈥� ale na czyich zasadach?
Wydaje mi si臋, 偶e podej艣cie do zwierz膮t i to, jak膮 symbolik膮 by艂 obdarzony od zawsze pies, jest 艣wietnym probierzem warto艣ci kulturowych 鈥� zauwa偶y艂a dr hab. Natalia Lemann, prof. uczelni (Instytut Kultury Wsp贸艂czesnej, Wydzia艂 Filologiczny U艁).
Pejoratywnych okre艣le艅 i przys艂贸w zwi膮zanych z psami nie znajdziemy we wszystkich kulturach 鈥� Nie znajdziemy ich na przyk艂ad u lud贸w subpolarnych, kt贸re s膮 w komitywie z psami od zarania ich dziej贸w. W tej kulturze psy s膮 b贸stwami, bohaterami licznych mit贸w. Mity te dotycz膮 pe艂nej komitywy 鈥� i duchowej, i cielesnej, i mi臋dzygatunkowej pomi臋dzy lud藕mi a psami 鈥� wyja艣ni艂a prof. Natalia Lemann i jednocze艣nie przypomnia艂a, 偶e w naszej kulturze psy pe艂ni艂y funkcj臋 bardziej 鈥瀠s艂ugow膮鈥�, str贸偶uj膮c膮.
Powszechnie powtarzamy, 偶e pies jest najlepszym przyjacielem cz艂owieka. Jednak, jak zauwa偶y艂a dr Magdalena Piotrowska-Grot, warto zastanowi膰 si臋, jak wygl膮da艂a ta przyja藕艅 w przesz艂o艣ci i dzi艣. Przez stulecia relacja cz艂owieka z psem by艂a definiowana przede wszystkim przez ludzkie potrzeby. Dopiero stosunkowo niedawno zacz臋li艣my cz臋艣ciej pyta膰 nie tylko o to, co pies daje cz艂owiekowi, ale tak偶e czego sam potrzebuje. Coraz cz臋艣ciej dostrzegamy, 偶e zwierz臋ta r贸wnie偶 maj膮 swoje prawa i potrzeby. Wida膰 to cho膰by w sposobie reagowania podczas kl臋sk 偶ywio艂owych. Jeszcze kilkadziesi膮t lat temu los zwierz膮t pozostawa艂 na marginesie dyskusji, obecnie ich bezpiecze艅stwo staje si臋 cz臋艣ci膮 dyskurs贸w medialnych i dzia艂a艅 ratunkowych.
Dlaczego tak bardzo kochamy psy?
Z perspektywy psychologicznej pies zajmuje wyj膮tkowe miejsce w 偶yciu cz艂owieka. Pomaga regulowa膰 emocje, daje poczucie blisko艣ci i akceptacji. Dla wielu os贸b relacja z psem jest 藕r贸d艂em wsparcia, szczeg贸lnie w momentach samotno艣ci, kryzysu czy niepewno艣ci.
O psychologicznych mechanizmach tej relacji m贸wi艂a Adrianna Kaczuba-Kozic:
Pies stanowi dla nas posta膰 reguluj膮c膮 r贸偶ne nasze emocje, pozwala nam wyra偶a膰 uczucia. Niejednokrotnie jest to zwyczajnie 艂atwiejsze 鈥� wyra偶enie uczu膰 wobec naszego pieska ni偶 w stosunku do ludzi.
Jak podkre艣li艂a psycholo偶ka, w przypadku ps贸w bardzo cz臋sto pojawia si臋 r贸wnie偶 poj臋cie bezwarunkowej akceptacji:
Je偶eli sobie pomy艣limy o zwierz臋tach domowych, mo偶e w艂a艣nie bardziej o psach ni偶 o kotach, cz臋sto pojawia si臋 tu okre艣lenie 鈥瀖i艂o艣膰 bezwarunkowa鈥� 鈥� taka, kt贸r膮 my dostajemy, jeste艣my akceptowani bez wzgl臋du na to, czego by艣my nie zrobili.
Od ps贸w otrzymujemy t臋 鈥瀊ezwarunkow膮 mi艂o艣膰", a co dajemy w zamian? Wsp贸艂czesna opieka nad zwierz臋tami osi膮gn臋艂a poziom, o kt贸rym jeszcze kilkadziesi膮t lat temu trudno by艂o marzy膰. Coraz lepsza opieka weterynaryjna, rozw贸j behawiorystyki czy wi臋ksza wiedza na temat potrzeb zwierz膮t sprawiaj膮, 偶e dbamy o psy bardziej 艣wiadomie.
O zagro偶eniach ucz艂owieczania ps贸w
Jednocze艣nie pojawia si臋 nowe wyzwanie 鈥� antropomorfizacja, czyli przypisywanie zwierz臋tom ludzkich cech, emocji i sposob贸w my艣lenia. Psy odpowiadaj膮 na nasze emocjonalne potrzeby, jednak uczestniczki spotkania podkre艣la艂y, 偶e warto zachowa膰 ostro偶no艣膰 wobec prostego przek艂adania ludzkich do艣wiadcze艅 na 艣wiat zwierz膮t.
Warto troch臋 si臋 wycofa膰 z tego my艣lenia o mi艂o艣ci, a pomy艣le膰 o zasobach i przypomnie膰 sobie, 偶e ten pies ma jednak wilcze atawizmy. Bardziej i lepiej zaopiekujemy si臋 naszymi psami, kiedy przestaniemy a偶 tak bardzo nadawa膰 im cechy ludzkie. To jest trudne dla opiekuna psa, kt贸ry jest w tego psa wpatrzony, kt贸ry wierzy w t臋 bezwarunkow膮 mi艂o艣膰. Ona oczywi艣cie tam jest, ale to nie s膮 te same emocje. Nie s膮 identyczne, nie tak samo s膮 rozumiane 鈥� przypomina艂a dr Magdalena Piotrowska-Grot.
Gdzie przebiega granica?
Wsp贸艂cze艣nie psy coraz cz臋艣ciej traktowane s膮 jak pe艂noprawni cz艂onkowie rodzin. Towarzysz膮 nam w podr贸偶ach, uczestnicz膮 w codziennym 偶yciu, a ich potrzeby bierzemy pod uwag臋 znacznie cz臋艣ciej ni偶 jeszcze kilkadziesi膮t lat temu. Ale czy wszystko, co robimy dla naszych pupili, rzeczywi艣cie s艂u偶y im samym? To jedno z najwa偶niejszych pyta艅 postawionych podczas spotkania.
Jak zauwa偶y艂a Adrianna Kaczuba-Kozic:
Kluczowe jest branie pod uwag臋 perspektywy czworono偶nego przyjaciela, a nie wy艂膮cznie naszej. Potrzeby psa i potrzeby nas samych mog膮 si臋 rozmija膰.
Psycholo偶ka zwr贸ci艂a jednocze艣nie uwag臋, 偶e niekt贸re wsp贸艂czesne formy troski o zwierz臋ta bywaj膮 bardziej odpowiedzi膮 na potrzeby cz艂owieka ni偶 psa:
Pok艂osiem jest to, 偶e my rzeczywi艣cie uczymy si臋 coraz lepiej dba膰 o zwierz臋ta, ale czasami przybiera to formy, kt贸re bardziej s艂u偶膮 nam 鈥� mam na my艣li takie formy jak spa dla piesk贸w, psie si艂ownie, gdzie rzeczywi艣cie mo偶na zadba膰 o kondycj臋 zwierzaka. W za艂o偶eniu to brzmi 艣wietnie, ale te偶 zastanawiam si臋, gdzie tutaj przebiega granica, co jednak jest dla nas, a co jest dla nich.
Nie oznacza to jednak, 偶e mi臋dzy cz艂owiekiem a psem nie istnieje porozumienie. Wr臋cz przeciwnie 鈥� cz臋sto odbywa si臋 ono bez s艂贸w.
Do kwestii psiej natury nawi膮za艂a r贸wnie偶 prof. Natalia Lemann, zwracaj膮c uwag臋, 偶e mimo wielowiekowej obecno艣ci ps贸w w ludzkim 艣wiecie wci膮偶 pozostaj膮 one dla nas istotami nie do ko艅ca poznanymi. Jak podkre艣la艂a, symbolika psa w r贸偶nych kulturach jest niezwykle z艂o偶ona. Z jednej strony psy kojarzone s膮 z wierno艣ci膮 i honorem, z drugiej pojawiaj膮 si臋 powiedzenia takie jak 鈥炁偱糴 jak pies鈥�.
Prof. Lemann przywo艂a艂a przyk艂ad cz臋艣ci lud贸w rdzennych Ameryki, dla kt贸rych psy by艂y symbolem braku honoru w艂a艣nie dlatego, 偶e wybaczaj膮, ale r贸wnocze艣nie bywa艂y te偶 symbolami po偶膮dania i nami臋tno艣ci. Pies jak ka偶da istota jest niebywale skomplikowany 鈥� podsumowa艂a.
Pies pozostanie troch臋 tajemnic膮
Czy cz艂owiek jest w stanie naprawd臋 pozna膰 psa? Uczestniczki debaty by艂y zgodne, 偶e istniej膮 granice, kt贸rych nie potrafimy przekroczy膰. M贸wimy o psach ludzkim j臋zykiem i opisujemy je za pomoc膮 ludzkich poj臋膰. Czy jeste艣my w stanie m贸wi膰 o istotach innego gatunku w taki spos贸b, 偶eby nie zaprojektowa膰 na nie swoich w艂asnych cech i swojego w艂asnego j臋zyka?
Na to pytanie odpowiedzia艂a dr Magdalena Piotrowska-Grot:
To jest j臋zyk ludzki, a nie psi i my tej granicy nie przekroczymy, nie ma takiej mo偶liwo艣ci, cho膰by艣my si臋 bardzo starali.
Nie oznacza to jednak, 偶e jeste艣my bezradni. W tych granicach pomocne mog膮 by膰 zdrowy rozs膮dek, wiedza naukowa, obserwacja oraz korzystanie z do艣wiadcze艅 specjalist贸w 鈥� weterynarzy, behawioryst贸w i badaczy relacji cz艂owieka ze zwierz臋tami.
Jak zauwa偶y艂a badaczka:
Ich 艣wiat jest dla nas niedost臋pny i to jest pi臋kno tej tajemnicy (...). Nie wiemy, co my艣l膮 koty, nie wiemy, co my艣l膮 psy i nie wiemy, co my艣l膮 kury. Mo偶emy jedynie zrobi膰 wszystko, 偶eby mia艂y jak najlepsze warunki bytowania.
Z psychologicznego punktu widzenia relacja cz艂owieka z psem opiera si臋 przede wszystkim na komunikacji niewerbalnej. Adrianna Kaczuba-Kozic podkre艣li艂a, 偶e ludzie i psy wsp贸艂dziel膮 wiele podstawowych emocji, dzi臋ki czemu potrafi膮 budowa膰 silne wi臋zi i odczytywa膰 wzajemne sygna艂y. Problem pojawia si臋 wtedy, gdy przypisujemy psom bardziej z艂o偶one, typowo ludzkie emocje i zaczynamy interpretowa膰 ich zachowania wy艂膮cznie przez pryzmat w艂asnych do艣wiadcze艅.
By膰 mo偶e najistotniejszym wnioskiem p艂yn膮cym z rozmowy jest w艂a艣nie ten: najwi臋kszym wyrazem troski o psa nie jest traktowanie go jak cz艂owieka, lecz pr贸ba zrozumienia go takim, jakim jest 鈥� wyj膮tkowym, ale wci膮偶 psem.
Nagranie dyskusji 鈥濸rzyjaciel czy psiecko? O roli psa w kulturze i relacjach mi臋dzyludzkich鈥� dost臋pne jest na kanale :
Wydarzenie odby艂o si臋 w ramach projektu naukowo-artystycznego PIESPEKTYWA.
惭补迟别谤颈补艂: dr hab. Natalia Lemann, dr Magdalena Piotrowska-Grot, Adrianna Kaczuba-Kozic, Agata Dawidowicz
Redakcja: Agata Dawidowicz, Centrum Wsp贸艂pracy z Otoczeniem i Spo艂ecznej Odpowiedzialno艣ci Uczelni
窜诲箩臋肠颈补: Bartosz Ka艂u偶ny, Centrum Wsp贸艂pracy z Otoczeniem i Spo艂ecznej Odpowiedzialno艣ci Uczelni