鈥濫ncyclopedia of Quaternary Science鈥� wydawnictwa Elsevier jest jedn膮 z najwa偶niejszych pozycji na 艣wiecie zbieraj膮cych najnowsze wyniki bada艅, kt贸re dotycz膮 czwartorz臋du. Publikowane s膮 tutaj materia艂y opracowywane przez wiod膮cych ekspert贸w pod kierunkiem mi臋dzynarodowej rady redakcyjnej.
W najnowszej, trzeciej edycji monografii, wsp贸艂autorkami rozdzia艂u pt. 鈥濪ry valleys and dells鈥� s膮 prof. Danuta Dzieduszy艅ska oraz prof. Joanna Petera-Zganiacz (Katedra Geologii i Geomorfologii, WNG U艁). Pozostali wsp贸艂autorzy to naukowcy z Wielkiej Brytanii, prof. Julian Murton oraz dr John Barlow (Permafrost Laboratory, University of Sussex).
W rozdziale zosta艂y opisane cechy oraz geneza wspomnianych form geomorfologicznych, na podstawie dw贸ch klasycznych lokalizacji ich wyst臋powania w Europie: Ni偶u Polskiego oraz English chalklands. Jak wskazuj膮 naukowcy suche doliny i niecki s膮 bardzo istotnym elementem krajobrazu okolic 艁odzi, szczeg贸lnie tzw. strefy kraw臋dziowej Wzniesie艅 艁贸dzkich, gdzie ich g臋sto艣膰 dochodzi a偶 do 20 na kilometr kwadratowy.
Suche doliny (dry valleys) to poligenetyczne formy rze藕by terenu, kt贸re powsta艂y w r贸偶nych skalach czasowych ery kenozoicznej. Suche doliny oraz spokrewnione z nimi przestrzennie niecki (dells) s膮 szczeg贸lnie dobrze rozwini臋te w tych regionach, w kt贸rych ostatni rys morfogenezy plejstoce艅skiej kszta艂towa艂 si臋 pod wp艂ywem zimnych warunk贸w peryglacjalnych.
Na Ni偶u Polskim suche doliny s膮 wyci臋te w osadach nieskonsolidowanych zdeponowanych w przedostatnim zimnym okresie plejstocenu (Saalian 鈥� kompleks zlodowace艅 艣rodkowopolskich). Drugim regionem z powszechn膮 obecno艣ci膮 tych form jest obszar na po艂udniowym zachodzie Wysp Brytyjskich, gdzie rozwija艂y si臋 na pod艂o偶u kredowym, w ci膮gu d艂u偶szych okres贸w, kiedy klimat wielokrotnie waha艂 si臋 pomi臋dzy warunkami peryglacjalnymi a umiarkowanymi.
Okre艣lenie sucha dolina, w kontek艣cie form ukszta艂towanych w warunkach peryglacjalnych, jest u偶ywane do opisu pod艂u偶nych form wkl臋s艂ych, rozcinaj膮cych r贸偶nego pochodzenia kraw臋dzie morfologiczne. Zosta艂y utworzone g艂贸wnie na skutek denudacji peryglacjalnej, transportu poprzecznego do osi formy i okresowo dzia艂aj膮cych proces贸w transportu pod艂u偶nego prowadz膮cego do usuwania zdenudowanego materia艂u.
Suche doliny, charakteryzuj膮ce si臋 wyra藕nie ukszta艂towanymi zboczami i p艂askim dnem, powstawa艂y w wyniku proces贸w erozyjnych, kt贸re odbywa艂y si臋 po powierzchni zamarzni臋tego gruntu, g艂贸wnie sp艂ukiwania i soliflukcji. Spokrewnione z nimi niecki s膮 mniejszymi p艂ytszymi zag艂臋bieniami, zwykle w kszta艂cie misy, i prawdopodobnie by艂y kszta艂towane poprzez erozj臋 zwi膮zan膮 z zalegaj膮cymi powierzchniowo grubymi p艂atami 艣niegu (苍颈飞补肠箩臋).
殴r贸d艂o: Dzieduszy艅ska, D.A., Petera-Zganiacz, J., Murton, J. and Barlow, J. (2025) Dry valleys and dells. In: Elias, S. (eds.) Encyclopedia of Quaternary Science, 3rd Edition. Vol. 5, pp. 325-355.UK: Elsevier. dx.doi.org/10.1016/B978-0-323-99931-1.00069-6.