Zobacz innych Facet贸w i Facetki od nauki z Uniwersytetu 艁贸dzkiego.
Miasto pod lup膮: badania dr hab. prof. U艁 Szymona Marci艅czaka nad spo艂ecznym wymiarem przestrzeni miejskiej
Miasto jest czym艣 wi臋cej ni偶 uk艂adem ulic, budynk贸w i infrastruktury. To tak偶e przestrze艅, w kt贸rej spotykaj膮 si臋 ludzie o r贸偶nym statusie spo艂ecznym, poziomie dochod贸w, pochodzeniu i stylu 偶ycia. Jedni mieszkaj膮 w nowych apartamentowcach, inni w starszych blokach lub kamienicach. Jedni maj膮 艂atwy dost臋p do atrakcyjnych miejsc pracy, teren贸w zieleni i us艂ug, inni musz膮 pokonywa膰 znaczne odleg艂o艣ci, aby z nich korzysta膰. Dla jednych mieszkanie jest bezpiecznym i stabilnym miejscem 偶ycia, dla innych jego utrzymanie stanowi coraz wi臋ksze obci膮偶enie finansowe. W艂a艣nie zwi膮zki mi臋dzy spo艂ecze艅stwem a przestrzeni膮 miejsk膮 znajduj膮 si臋 w centrum zainteresowa艅 badawczych prof. Szymona Marci艅czaka, geografa spo艂ecznego i miejskiego z Uniwersytetu 艁贸dzkiego.
Miasto jako mapa nier贸wno艣ci
Jednym z najwa偶niejszych temat贸w jego bada艅 jest segregacja spo艂eczna, czyli przestrzenne rozdzielenie grup spo艂ecznych. Mo偶e ona dotyczy膰 r贸偶nic w dochodach, poziomie wykszta艂cenia, statusie zawodowym czy pochodzeniu etnicznym. Nie jest przy tym zjawiskiem statycznym. Zmienia si臋 wraz z przemianami gospodarczymi, spo艂ecznymi i polityk膮 miejsk膮, a jej formy r贸偶ni膮 si臋 w zale偶no艣ci od historii i struktury poszczeg贸lnych miast.
Badania prof. Szymona Marci艅czaka pokazuj膮, 偶e przestrze艅 miejska jest wa偶nym wymiarem nier贸wno艣ci spo艂ecznych. To, gdzie mieszkamy, mo偶e wp艂ywa膰 na dost臋p do szk贸艂, transportu publicznego, teren贸w zieleni, miejsc pracy i us艂ug. Dlatego pytanie o to, kto mieszka obok kogo, jest jednocze艣nie pytaniem o spo艂eczne szanse i ograniczenia mieszka艅c贸w. Lokalizacja mieszkania mo偶e bowiem wzmacnia膰 istniej膮ce nier贸wno艣ci albo 鈥� przy odpowiedniej polityce miejskiej 鈥� pomaga膰 je ogranicza膰.
Kiedy mieszkanie staje si臋 dobrem trudno dost臋pnym
Wa偶nym uzupe艂nieniem bada艅 nad segregacj膮 jest problem dost臋pno艣ci cenowej mieszka艅, okre艣lany w literaturze mi臋dzynarodowej jako housing affordability. Nie chodzi wy艂膮cznie o to, czy mieszkanie jest 鈥瀟anie鈥� lub 鈥瀌rogie鈥�, lecz o to, czy dane gospodarstwo domowe mo偶e zapewni膰 sobie odpowiednie warunki mieszkaniowe bez nadmiernego obci膮偶enia finansowego. Ta sama cena mieszkania mo偶e by膰 艂atwa do ud藕wigni臋cia dla jednej rodziny, a ca艂kowicie nieosi膮galna dla innej.
顿辞蝉迟臋辫苍辞艣膰 cenowa mieszka艅 ma r贸wnie偶 wyra藕ny wymiar przestrzenny. Rosn膮ce ceny nieruchomo艣ci i koszty najmu ograniczaj膮 mo偶liwo艣ci wyboru miejsca zamieszkania i mog膮 zmusza膰 gospodarstwa domowe do poszukiwania lokum w mniej atrakcyjnych lub bardziej oddalonych cz臋艣ciach miasta. W ten spos贸b problem mieszkaniowy staje si臋 jednym z mechanizm贸w kszta艂tuj膮cych segregacj臋 przestrzenn膮. Badania prowadzone pod kierunkiem naukowca obejmuj膮 mi臋dzy innymi analiz臋 zmian dost臋pno艣ci cenowej mieszka艅 w polskich miastach w latach 2006鈥�2023, z uwzgl臋dnieniem wp艂ywu takich wydarze艅 jak pandemia COVID-19 i wojna rosyjsko-ukrai艅ska.
Szczeg贸lne znaczenie w jego dorobku ma analiza miast Europy 艢rodkowo-Wschodniej, w tym miast polskich. Transformacja ustrojowa po 1989 roku przynios艂a g艂臋bokie zmiany w gospodarce, rynku mieszkaniowym i strukturze spo艂ecznej. Pojawi艂y si臋 nowe r贸偶nice dochodowe, nowe formy w艂asno艣ci mieszka艅 i nowe wzory inwestowania. Przemiany te pozostawi艂y wyra藕ny 艣lad w przestrzeni miast. Jednocze艣nie miasta rozwijaj膮 si臋 wed艂ug r贸偶nych trajektorii: 艁贸d藕, Warszawa czy Krak贸w mog膮 podlega膰 podobnym globalnym procesom, ale ich konkretne problemy i 艣cie偶ki rozwoju s膮 odmienne.
Wa偶nym obszarem bada艅 s膮 tak偶e migracje i segregacja etniczna. Wsp贸艂czesne miasta europejskie staj膮 si臋 coraz bardziej zr贸偶nicowane pod wzgl臋dem pochodzenia mieszka艅c贸w, co wp艂ywa na charakter poszczeg贸lnych dzielnic. Badania dotycz膮 mi臋dzy innymi zmian spo艂eczno-przestrzennych w miastach takich jak Berlin. Kluczowe pytania dotycz膮 tego, czy nap艂yw nowych mieszka艅c贸w prowadzi do wi臋kszej izolacji grup, czy przeciwnie 鈥� do ich wi臋kszego wymieszania, a tak偶e jakie znaczenie ma lokalizacja i charakter poszczeg贸lnych dzielnic.
Segregacja nie ko艅czy si臋 pod drzwiami domu
Segregacja nie ogranicza si臋 jednak do miejsca zamieszkania. Ludzie mog膮 mieszka膰 w jednej cz臋艣ci miasta, pracowa膰 w innej, a czas wolny sp臋dza膰 jeszcze gdzie indziej. Dlatego analiza miejskich podzia艂贸w wymaga uwzgl臋dnienia codziennych aktywno艣ci mieszka艅c贸w. Czy r贸偶ne grupy spo艂eczne korzystaj膮 z tych samych miejsc pracy, us艂ug i przestrzeni rekreacyjnych? Czy ich codzienne trasy si臋 przecinaj膮, czy te偶 funkcjonuj膮 w niemal ca艂kowicie odr臋bnych 艣wiatach? Takie pytania prowadz膮 do szerszego rozumienia segregacji jako zjawiska obejmuj膮cego wiele wymiar贸w codziennego 偶ycia.
Jednym z bardziej oryginalnych temat贸w obecnych w badaniach prof. Szymona Marci艅czaka jest r贸wnie偶 vertical urbanism, czyli pionowy wymiar urbanizacji. Tradycyjnie miasto analizowano przede wszystkim jako przestrze艅 poziom膮 鈥� uk艂ad dzielnic, ulic i odleg艂o艣ci. Wsp贸艂czesne miasta rozwijaj膮 si臋 jednak tak偶e w g贸r臋. Wysokie budynki skupiaj膮 mieszkania, biura, us艂ugi i przestrzenie publiczne na r贸偶nych poziomach. Pojawia si臋 zatem pytanie, czy r贸wnie偶 w pionie powstaj膮 spo艂eczne podzia艂y i jak wysoko艣膰 wp艂ywa na dost臋p do okre艣lonych przestrzeni oraz spos贸b funkcjonowania mieszka艅c贸w.
Istotnym elementem dzia艂alno艣ci naukowej jest kierowanie i koordynacja mi臋dzynarodowych projekt贸w badawczych. Jednym z przyk艂ad贸w by艂 projekt 3S RECIPE, realizowany w ramach sieci ERA-NET Smart Urban Futures i inicjatywy JPI Urban Europe. Mi臋dzynarodowy zesp贸艂 badaczy analizowa艂 proces kurczenia si臋 miast i poszukiwa艂 czynnik贸w, kt贸re mog膮 pom贸c zatrzyma膰 lub odwr贸ci膰 negatywne tendencje demograficzne i gospodarcze. Polsk膮 cz臋艣膰 bada艅 prowadzono w 艁odzi, jednym z najszybciej kurcz膮cych si臋 du偶ych miast w Polsce. Projekt ten dobrze ilustruje podej艣cie 艂膮cz膮ce analiz臋 szerokich proces贸w spo艂ecznych i gospodarczych z badaniem konkretnych miejsc.
Zielona transformacja, nowe wyzwania
Obecnie wa偶nym mi臋dzynarodowym przedsi臋wzi臋ciem jest projekt ReHousIn, po艣wi臋cony nier贸wno艣ciom mieszkaniowym w kontek艣cie zielonej i cyfrowej transformacji. Badania prowadzone s膮 w dziewi臋ciu krajach europejskich i 艂膮cz膮 analizy ilo艣ciowe z pog艂臋bionymi studiami lokalnymi. Projekt koncentruje si臋 na pytaniu, w jaki spos贸b przemiany gospodarcze, urbanizacja i polityki publiczne wp艂ywaj膮 na dost臋p do odpowiednich i przyst臋pnych cenowo mieszka艅.
ReHousIn zwraca uwag臋 na wa偶ne kwestie zwi膮zane ze wsp贸艂czesn膮 polityk膮 miejsk膮. Termomodernizacja budynk贸w, rozw贸j zielonej infrastruktury i dzia艂ania na rzecz bardziej zr贸wnowa偶onych miast mog膮 poprawia膰 jako艣膰 偶ycia, ale w okre艣lonych warunkach mog膮 tak偶e zwi臋ksza膰 koszty mieszkaniowe i przyczynia膰 si臋 do nowych form nier贸wno艣ci. Dlatego kluczowe staje si臋 pytanie nie tylko o to, jak poprawia膰 efektywno艣膰 energetyczn膮 i jako艣膰 zasob贸w mieszkaniowych, lecz tak偶e jak robi膰 to w spos贸b spo艂ecznie sprawiedliwy.
Kolejnym obszarem zainteresowa艅 badawczych jest mobilno艣膰, zw艂aszcza dojazdy do pracy. Struktura miasta wp艂ywa na to, jak daleko mieszka艅cy musz膮 podr贸偶owa膰 ka偶dego dnia. W mie艣cie monocentrycznym wiele miejsc pracy koncentruje si臋 w jednym g艂贸wnym centrum, podczas gdy w strukturze policentrycznej funkcje gospodarcze mog膮 by膰 rozproszone mi臋dzy kilka o艣rodk贸w. R贸偶nice te wp艂ywaj膮 na czas podr贸偶y, organizacj臋 偶ycia codziennego, a tak偶e na zu偶ycie energii i emisje.
Profil badawczy prof. Szymona Marci艅czaka mo偶na wi臋c okre艣li膰 jako po艂膮czenie geografii spo艂ecznej, geografii miejskiej, geografii ekonomicznej i geografii transportu. W centrum tych zainteresowa艅 znajduje si臋 jednak jedno podstawowe pytanie: w jaki spos贸b spo艂ecze艅stwo kszta艂tuje przestrze艅 miasta i jak przestrze艅 miasta wp艂ywa z kolei na 偶ycie spo艂eczne?
Odpowied藕 wymaga jednoczesnego spojrzenia na nier贸wno艣ci dochodowe, migracje, struktur臋 dzielnic, rynek mieszkaniowy, dost臋pno艣膰 cenow膮 mieszka艅, miejsca pracy i codzienn膮 mobilno艣膰. Badania prof. Szymona Marci艅czaka pokazuj膮, 偶e mapa miasta jest w pewnym sensie map膮 spo艂ecze艅stwa. Uk艂ad przestrzenny nie jest neutralnym t艂em dla 偶ycia mieszka艅c贸w. Odzwierciedla istniej膮ce r贸偶nice, ale mo偶e tak偶e przyczynia膰 si臋 do ich utrwalania lub pog艂臋biania. Zrozumienie tych zale偶no艣ci ma znaczenie nie tylko dla nauki, lecz tak偶e dla tworzenia bardziej sprawiedliwych, dost臋pnych i przyjaznych miast 鈥� takich, w kt贸rych miejsce zamieszkania w mniejszym stopniu determinuje 偶yciowe mo偶liwo艣ci cz艂owieka.
窜诲箩臋肠颈补: dr Bartosz Ka艂u偶ny; materia艂 藕r贸d艂owy: dr hab. prof. U艁 Szymon Marci艅czak, opracowanie: Dominik Nogala, Centrum Wsp贸艂pracy z Otoczeniem i Spo艂ecznej Odpowiedzialno艣ci Uczelni
Zobacz innych Facet贸w i Facetki od nauki z Uniwersytetu 艁贸dzkiego
