Zobacz innych Facet贸w i Facetki od nauki z Uniwersytetu 艁贸dzkiego.
Koncepcja, kt贸ra zacz臋艂a si臋 od jednego pytania:
Kiedy pa艅stwo odpowiada za cyberatak prowadzony z jego terytorium?
Dzi艣 to jedno z kluczowych pyta艅 w dyskusji o 艣wiatowym cyberbezpiecze艅stwie. Na pocz膮tku XXI wieku nie by艂o jednak oczywiste ani dla prawnik贸w, ani dla polityk贸w. W 艣wiecie, w kt贸rym ataki coraz cz臋艣ciej przenosi艂y si臋 do sieci, pa艅stwa mog艂y 艂atwo uchyla膰 si臋 od odpowiedzialno艣ci, t艂umacz膮c, 偶e za incydentami stoj膮 prywatni hakerzy, a nie instytucje publiczne. . Problem ten ujawni艂 si臋 wyra藕nie w 2007 roku, podczas atak贸w na instytucje w Estonii.
To w艂a艣nie ten problem postanowi艂a zbada膰 dr Joanna Kulesza z Wydzia艂u Prawa i Administracji Uniwersytetu 艁贸dzkiego.
W cyberprzestrzeni d艂ugo funkcjonowa艂o przekonanie, 偶e odpowiedzialno艣膰 艂atwo ukry膰. Tymczasem prawo mi臋dzynarodowe od dawna zna sytuacje, w kt贸rych pa艅stwo odpowiada nie tylko za w艂asne dzia艂ania, ale r贸wnie偶 za brak reakcji na zagro偶enia, kt贸rym mog艂o przeciwdzia艂a膰
鈥� m贸wi badaczka.
Wyniki jej bada艅 przyczyni艂y si臋 do sformu艂owania zasady nale偶ytej staranno艣ci w cyberprzestrzeni, kt贸ra dzi艣 okre艣lana jest mianem 鈥濪oktryny Kuleszy鈥�, stanowi膮cej jeden z fundament贸w stosowania wsp贸艂czesnego prawa mi臋dzynarodowego wobec dzia艂a艅 pa艅stw w globalnej sieci.
Co to oznacza dla zwyk艂ego u偶ytkownika Internetu?
Cho膰 mi臋dzynarodowe prawo cyberprzestrzeni brzmi abstrakcyjnie, jego skutki dotycz膮 codziennego 偶ycia milion贸w ludzi.
Cyberataki coraz cz臋艣ciej wymierzone s膮 nie tylko w komputery pojedynczych u偶ytkownik贸w, ale tak偶e w szpitale, banki, elektrownie, sieci wodoci膮gowe, systemy transportowe czy us艂ugi publiczne. Zak艂贸cenie dzia艂ania takich system贸w mo偶e mie膰 realne konsekwencje dla zdrowia, bezpiecze艅stwa i funkcjonowania ca艂ych spo艂eczno艣ci.
Badania dr Kuleszy pomagaj膮 doprecyzowa膰 zasady, kt贸re zobowi膮zuj膮 pa艅stwa do przeciwdzia艂ania zagro偶eniom powstaj膮cym na ich terytorium. Dzi臋ki temu 艂atwiejsza staje si臋 mi臋dzynarodowa wsp贸艂praca przy wykrywaniu cyberatak贸w, 艣ciganiu sprawc贸w i ochronie infrastruktury krytycznej.
To r贸wnie偶 punkt odniesienia w ocenie dzia艂a艅 pa艅stw, kt贸re toleruj膮 aktywno艣膰 cyberprzest臋pc贸w dzia艂aj膮cych z ich terytorium. W praktyce oznacza to wi臋ksze bezpiecze艅stwo us艂ug, z kt贸rych korzystamy ka偶dego dnia: bankowo艣ci elektronicznej, ochrony zdrowia, transportu czy administracji publicznej.
Jak prawo z po艂owy XX wieku trafi艂o do cyberprzestrzeni?
Prze艂omowe okaza艂o si臋 pytanie, czy zasady prawa mi臋dzynarodowego powsta艂e z my艣l膮 o 艣wiecie fizycznym mog膮 mie膰 zastosowanie tak偶e do zagro偶e艅 cyfrowych.
Poszukuj膮c odpowiedzi, dr Kulesza przeanalizowa艂a dorobek Mi臋dzynarodowego Trybuna艂u Sprawiedliwo艣ci, w tym s艂ynn膮 spraw臋 Kana艂u Korfu z 1949 roku. Trybuna艂 uzna艂 wtedy, 偶e pa艅stwo nie mo偶e 艣wiadomie dopuszcza膰 do sytuacji, w kt贸rych jego terytorium s艂u偶y dzia艂aniom naruszaj膮cym chronione prawem interesy innych..
Badaczka wykaza艂a, 偶e podobna zasada mo偶e obowi膮zywa膰 r贸wnie偶 w cyberprzestrzeni. Je艣li pa艅stwo wie lub powinno wiedzie膰, 偶e z infrastruktury znajduj膮cej si臋 pod jego jurysdykcj膮 prowadzone s膮 dzia艂ania zagra偶aj膮ce innym pa艅stwom, powinno podj膮膰 proporcjonalne i mo偶liwe do wykonania 艣rodki zapobiegawcze.
Tak narodzi艂a si臋 wsp贸艂czesna interpretacja zasady nale偶ytej staranno艣ci odniesionej do cyberprzestrzeni.
Z 艁odzi do ONZ i Unii Europejskiej
Wyniki bada艅 zosta艂y przedstawione mi臋dzy innymi w monografii 鈥濪ue Diligence in International Law鈥� (Brill, 2016), uznawanej za jedno z najwa偶niejszych opracowa艅 po艣wi臋conych temu zagadnieniu.
Z czasem koncepcja wypracowana na Uniwersytecie 艁贸dzkim zacz臋艂a funkcjonowa膰 poza 艣rodowiskiem akademickim. Sta艂a si臋 punktem odniesienia dla prawnik贸w mi臋dzynarodowych, dyplomat贸w i ekspert贸w zajmuj膮cych si臋 cyberbezpiecze艅stwem.
Jej wp艂yw widoczny jest dzi艣 w dokumentach i stanowiskach organizacji mi臋dzynarodowych oraz pa艅stw europejskich. W 2024 roku zasada nale偶ytej staranno艣ci znalaz艂a odzwierciedlenie zar贸wno w deklaracjach Unii Europejskiej dotycz膮cych prawa w cyberprzestrzeni, jak i w pracach Organizacji Narod贸w Zjednoczonych nad przeciwdzia艂aniem cyberprzest臋pczo艣ci.
W tych procesach aktywnie uczestniczy艂 r贸wnie偶 Uniwersytet 艁贸dzki. Dzia艂aj膮ce na uczelni by艂o jedyn膮 polsk膮 instytucj膮 pozarz膮dow膮 akredytowan膮 przy ONZ podczas prac nad konwencj膮 dotycz膮c膮 zwalczania wykorzystywania technologii informacyjnych i komunikacyjnych do cel贸w przest臋pczych (Konwencja Hanojska).
Kiedy nauka staje si臋 narz臋dziem bezpiecze艅stwa
Znaczenie 鈥濪oktryny Kuleszy鈥� wykracza daleko poza teoretyczne rozwa偶ania prawne. To w艂a艣nie takie ramy prawne pomagaj膮 dzi艣 okre艣la膰, kiedy pa艅stwo powinno reagowa膰 na cyberzagro偶enia, kiedy ponosi odpowiedzialno艣膰 za brak dzia艂ania i na jakich zasadach mo偶liwa jest mi臋dzynarodowa wsp贸艂praca w zakresie cyberobrony.
Dzi臋ki nim 艂atwiej koordynowa膰 dzia艂ania s艂u偶b odpowiedzialnych za bezpiecze艅stwo cyfrowe, wymienia膰 informacje o zagro偶eniach i przeciwdzia艂a膰 atakom zanim doprowadz膮 do powa偶nych szk贸d.
To przyk艂ad bada艅 podstawowych, kt贸re rozpocz臋艂y si臋 od analizy orzecze艅 i zasad prawa mi臋dzynarodowego, a dzi艣 pomagaj膮 chroni膰 infrastruktur臋, od kt贸rej zale偶y codzienne funkcjonowanie milion贸w ludzi.
艁贸d藕 na mapie 艣wiatowego cyberbezpiecze艅stwa
W 2021 roku na Uniwersytecie 艁贸dzkim powsta艂o centrum badawcze 鈥� pierwsza w Polsce jednostka po艣wi臋cona badaniom nad prawem mi臋dzynarodowym w cyberprzestrzeni. Centrum reprezentuje uczelni臋 w najwa偶niejszych mi臋dzynarodowych sieciach wsp贸艂pracy zajmuj膮cych si臋 cyberbezpiecze艅stwem i polityk膮 cyfrow膮.
Od 2023 roku dr Joanna Kulesza prowadzi tak偶e kurs 鈥濩ybersecurity and International Law鈥� realizowany przez European Security and Defence College. Szkol膮 si臋 na nim eksperci administracji publicznej, dyplomaci i przedstawiciele instytucji odpowiedzialnych za bezpiecze艅stwo pa艅stw Unii Europejskiej.
Oznacza to, 偶e rozwi膮zania wypracowywane przez badaczk臋 i jej zesp贸艂 trafiaj膮 nie tylko do publikacji naukowych, ale r贸wnie偶 do os贸b podejmuj膮cych decyzje dotycz膮ce cyberbezpiecze艅stwa w Europie.
Dr Joanna Kulesza jest adiunktk膮 w Katedrze Prawa Mi臋dzynarodowego i Stosunk贸w Mi臋dzynarodowych Uniwersytetu 艁贸dzkiego oraz dyrektork膮 centrum badawczego 鈥濴odz Cyber Hub鈥�. Specjalizuje si臋 w prawie mi臋dzynarodowym, cyberbezpiecze艅stwie i prawnych aspektach funkcjonowania internetu. Reprezentuje Uniwersytet 艁贸dzki w European Security and Defence College, uczestniczy w pracach eksperckich ONZ dotycz膮cych cyberprzestrzeni i wsp贸艂tworzy mi臋dzynarodowe inicjatywy zwi膮zane z bezpiecze艅stwem cyfrowym. Jest autork膮 pi臋ciu monografii naukowych, w tym ksi膮偶ki 鈥濪ue Diligence in International Law鈥�, uznawanej za jedno z najwa偶niejszych opracowa艅 dotycz膮cych odpowiedzialno艣ci pa艅stw za dzia艂ania w cyberprzestrzeni.
Wi臋cej o badaniach nad cyberbezpiecze艅stwem:
Monografia z Wydzia艂u Prawa i Administracji U艁 otwiera nowy rozdzia艂 prac kodyfikacyjnych ONZ
窜诲箩臋肠颈补: dr Bartosz Ka艂u偶ny; materia艂 藕r贸d艂owy: dr Joanna Kulesza, opracowanie: Honorata Ogieniewska, Centrum Wsp贸艂pracy z Otoczeniem i Spo艂ecznej Odpowiedzialno艣ci Uczelni
Zobacz innych Facet贸w i Facetki od nauki z Uniwersytetu 艁贸dzkiego
