Antropolodzy XIX-wieczni, kt贸rzy w duchu ewolucjonizmu doszukiwali si臋 prapocz膮tk贸w i pierwotnych form wszelkich zjawisk kulturowych (w tym tak偶e religijnych) uwa偶ali, 偶e zagadka 艣mierci stanowi fundament, do艣wiadczenia religijnego. Wed艂ug nich, nasz praprzodek - "dziki filozof" - zastanawia艂 si臋 jaka jest r贸偶nica mi臋dzy cia艂em 偶ywym a umar艂ym? Jaka jest pozafizyczna przyczyna 艣mierci, skoro jedni na co艣 umieraj膮 a innym udaje si臋 wyzdrowie膰? Dlaczego zmarli ukazuj膮 nam si臋 w snach i kim oni wtedy w艂a艣ciwie s膮? Wniosek by艂 jeden. Ka偶dy cz艂owiek posiada cia艂o i dusz臋, kt贸ra nie jest nieroz艂膮czna z cia艂em. Wiara w owe duchy wi膮za艂a si臋 z postawami l臋ku lub szacunku wobec tych istot, jako 偶e zak艂adano, i偶 istoty te nie tylko mog膮 nam si臋 przypatrywa膰, ale tak偶e przebywa膰 w艣r贸d nas, a nawet wp艂ywa膰 na nasz los. Postawy wobec owych duch贸w, sta艂y si臋 zal膮偶kiem religii.
Tajemnica 艣mierci jest te偶 fundamentalnym zagadnieniem doktryny chrze艣cija艅skiej. Dzie艅 Wszystkich 艢wi臋tych pocz膮tkowo w chrze艣cija艅skiej staro偶ytno艣ci i wczesnym 艣redniowieczu, obchodzony by艂 ku czci 艣wi臋tych m臋czennik贸w, podczas gdy dzi艣 to uroczysto艣膰 ku czci wszystkich zmar艂ych, kt贸rzy osi膮gn臋li stan zbawienia. Termin tego 艣wi臋ta nie by艂 pocz膮tkowo wsz臋dzie jednaki. Istnia艂y w tej kwestii r贸偶nice - mo偶na powiedzie膰 - regionalne, ale z regu艂y by艂o to w okresie od kwietnia do czerwca - czyli wiosn膮 a nie jesieni膮. Dopiero w VIII wieku pojawia si臋 termin 1 listopada, prawdopodobnie dlatego, 偶e u Anglosas贸w i Frank贸w (tak偶e u S艂owian), obchodzono w tym czasie uroczysto艣ci ku czci zmar艂ych. Ostatecznie ten termin zatwierdzi艂 w X wieku Jan XI, wprowadzaj膮c tak偶e do liturgii wigili臋 tego 艣wi臋ta dzi艣 ju偶 nie obchodzon膮. W贸wczas te偶 dzi臋ki benedyktynom i cystersom rozpowszechnia si臋 dzie艅 zaduszny - 2 listopada - pocz膮tkowo jako dzie艅 modlitw za dusze w czy艣膰cu a potem jako dzie艅 modlitw za wszystkich zmar艂ych wiernych.
U zachodnich S艂owian i u Ba艂t贸w w tym czasie odbywa艂y si臋 obrz臋dy zaduszne pod r贸偶nymi nazwami - m.in. s艂ynne za spraw膮 literatury "dziady", kt贸rych istot膮 by艂a wiara w obcowanie 偶ywych z umar艂ymi. Celem dzia艂a艅 obrz臋dowych by艂o uzyskanie przychylno艣ci tych drugich. Dusze nale偶a艂o ugo艣ci膰 miodem, jajami, kasz膮, alkoholem. Wystrzegano si臋 gwa艂townych ruch贸w aby ich nie przestraszy膰, unikano rzucania czymkolwiek, aby nie trafi膰 przypadkiem w go艣cia "nie z tego 艣wiata", nie tkano i nie szyto aby nie przyszy膰 duszy, kt贸ra powinna mie膰 swobod臋 powrotu w za艣wiaty.
Wiele z praktyk poga艅skich przetrwa艂o do niedawna. Jeszcze w XIX w. w wielu regionach (m.in. 艁owickiem i Opoczy艅skiem) zostawiano na grobach jedzenie dla dusz zmar艂ych, ze szczeg贸ln膮 za艣 estyma traktowano 偶ebrak贸w-dziad贸w (zbie偶no艣膰 nazwy obrz臋du i synonimu 偶ebraka nie jest tu przypadkowa), jako po艣rednik贸w modl膮cych si臋 za dusze, ale i uznawano, 偶e zmarli mog膮 si臋 pojawia膰 w艣r贸d nas w艂a艣nie pod postaci膮 偶ebrak贸w - szczeg贸lnie tych widywanych pierwszy raz. 艢wiat艂o, kt贸re zapalamy, jest dzi艣 symbolem naszej pami臋ci, oznacza te偶 艣wiat艂o艣膰 wiekuist膮, ale kiedy艣 uznawano, 偶e o艣wietla drog臋 duchom, aby pod膮偶a艂y we w艂a艣ciwym kierunku.
Od kilkunastu ju偶 lat funkcjonuje u nas Halloween - zwyczaj 艣ci艣le zwi膮zany z maskarad膮, kt贸ry najbardziej rozpowszechniony jest w Stanach Zjednoczonych ale korzenie ma celtyckie czy szerzej p贸艂nocno-europejskie. Jako 偶e geneza jest poga艅ska, odci臋艂y si臋 od tych zwyczaj贸w ko艣cio艂y rzymskokatolicki, prawos艂awny, protestanckie, ale i - co ciekawe - s艂owia艅skie 艣rodowiska rodzimowiercze kultywuj膮ce tradycje "dziad贸w".
Reakcj膮 na Halloween s膮 tzw. Korowody 艢wi臋tych organizowane w niekt贸rych miastach przez wsp贸lnoty parafialne. Zauwa偶my, 偶e s膮 to pochody o radosnym charakterze. Oznacza艂oby to, 偶e owej rado艣ci jakby wcze艣niej brakowa艂o. Mo偶e te偶 dlatego Halloween trafi艂o na tak podatny grunt. Wypada w tym miejscu podkre艣li膰, 偶e doktrynalnie nie ma powodu, aby Dzie艅 Wszystkich 艢wi臋tych by艂 dniem ponurym i smutnym (a takim w istocie si臋 sta艂). Wszyscy jeste艣my powo艂ani do 艣wi臋to艣ci. A zbawienie oznacza najwi臋ksze szcz臋艣cie i ostateczne spe艂nienie dla ka偶dego chrze艣cijanina. To dzie艅 afirmacji 艣wi臋to艣ci. Mo偶na go te偶 interpretowa膰 jako dzie艅 wszystkich patron贸w a zatem jako rodzaj wsp贸lnych imienin. Zauwa偶my, 偶e obowi膮zuje tego dnia bia艂y kolor szat liturgicznych. Zaduszki - owszem - tego dnia powinni艣my modli膰 si臋 za dusze zmar艂ych najbli偶szych. Trudno aby by艂o nam w贸wczas specjalnie do 艣miechu, szczeg贸lnie gdy jaki艣 bliski opu艣ci艂 nas niedawno. Pewien problem polega jednak na tym, 偶e to 1 listopada - Dzie艅 Wszystkich 艢wi臋tych - jest dniem wolnym, dlatego te偶 wtedy spotykamy si臋 w skupieniu, kt贸rego wymaga te偶 od nas przestrze艅 cmentarna. Nast膮pi艂o wi臋c swego rodzaju przesuni臋cie czasowe pewnych zwyczaj贸w. Popularyzuje si臋 艣wi臋to艣膰 31 pa藕dziernika w trakcie "Korowod贸w 艢wi臋tych", 1 listopada urz膮dzamy Zaduszki, a co robimy w Zaduszki? - idziemy do pracy a niekt贸rzy ju偶 porz膮dkuj膮 groby, bo jest "po 艣wi臋tach".
Patrz膮c ch艂odnym okiem na 贸w dysonans mi臋dzy Halloween a formami sp臋dzania Dnia Wszystkich 艢wi臋tych przez katolik贸w i innych chrze艣cijan, proponuj臋 jednak spojrze膰 na te dwa modele 艣wi臋towania jak na dwie strony tego samego - w istocie - medalu. U 藕r贸de艂 ca艂ego kompleksu 艣wi膮t prze艂omu pa藕dziernika i listopada, tych tradycyjnych jak i tych nowych zwyczaj贸w, czasem przeszczepionych z innych kr臋g贸w kulturowych, le偶y tajemnica 艣mierci, nad kt贸r膮 warto si臋 czasem zaduma膰, by艣my byli lepsi dla innych i dla siebie samych.
Dzie艅 Wszystkich 艢wi臋tych warto te偶 zinterpretowa膰 si臋gaj膮c po terminy s艂abo kojarzone z dyskursem naukowym czy teologicznym, a mianowicie t臋sknota i szacunek. Ta pierwsza nakazuje nam pochyla膰 si臋 nad grobami bliskich, z kt贸rymi by艂o nam dobrze i kt贸rych nam szczerze brakuje, z kolei szacunek sprawia, 偶e zatrzymujemy si臋 te偶 przy mogi艂ach bohater贸w, wieszcz贸w, m臋czennik贸w, patriot贸w, nieznanych 偶o艂nierzy. To z kolei staje si臋 deklaracj膮 typu to偶samo艣ciowego i wsp贸lnotowego.
惭补迟别谤颈补艂: Dr Damian Kasprzyk,
Zdj臋cia, film i redakcja: Centrum Komunikacji i PR U艁