Czym jest piecza zast臋pcza?
W polskim systemie piecza zast臋pcza funkcjonuje w dw贸ch podstawowych formach: rodzinnej (jest kilka rodzaj贸w rodzin zast臋pczych) oraz instytucjonalnej, potocznie nazywanej domem dziecka. Dr Paulina Bunio-Mroczek z Katedry Socjologii Stosowanej i Pracy Socjalnej U艁 飞测箩补艣苍颈补:&苍产蝉辫;
Piecza zast臋pcza jest bardzo wa偶na z punktu widzenia dbania o dobro i mo偶liwo艣膰 zapewnienia jak najlepszych warunk贸w rozwoju tych dzieci, kt贸rych rodzina pierwotna (biologiczna, ta, w kt贸rej dziecko przysz艂o na 艣wiat) nie radzi sobie z pe艂nieniem swoich funkcji opieku艅czych i wychowawczych. Dzieci, kt贸rymi biologiczni rodzice lub inni krewni nie mog膮 lub nie potrafi膮 odpowiednio si臋 zaj膮膰, trafiaj膮 (lub powinny trafia膰) do pieczy zast臋pczej. To w za艂o偶eniu forma ochrony dzieci przed krzywdzeniem, spos贸b na zabezpieczenie ich 偶ycia, zdrowia i mo偶liwo艣ci prawid艂owego rozwoju.
Rodzina 鈥� najlepsze 艣rodowisko rozwoju
Kierunek zmian w systemie pieczy zast臋pczej prowadzi do deinstytucjonalizacji. Oznacza to, 偶e odchodzi si臋 od du偶ych instytucji na rzecz form rodzinnych. Przyjmuje si臋 bowiem, 偶e w艂a艣ciwym i najlepszym 艣rodowiskiem rozwoju dla dziecka jest rodzina 鈥� je艣li nie biologiczna, to zast臋pcza. Jak podkre艣la dr Magdalena B艂aszczyk z Katedry Socjologii Stosowanej i Pracy Socjalnej U艁:
Ma艂e dzieci (do 10 roku 偶ycia) zgodnie z prawem nie powinny trafia膰 do instytucji takich jak domy dziecka. Naukowcy udowodnili bowiem, 偶e dzieci, wychowuj膮ce si臋 w instytucjach osi膮gaj膮 gorsze wyniki na wszystkich polach rozwojowych od swoich r贸wie艣nik贸w wychowywanych w rodzinach. W rezultacie mamy pewno艣膰, 偶e bezpieczna rodzina stanowi najlepsze dla dziecka 艣rodowisko wychowawcze. Z tego wzgl臋du wdra偶ana od 2012 roku reforma pieczy zast臋pczej k艂ad艂a szczeg贸lny nacisk nie tylko na zmniejszanie wielko艣ci plac贸wek opieku艅czo-wychowawczych (do maksymalnie 14 dzieci w jednym domu), ale te偶 na rozw贸j rodzicielstwa zast臋pczego.
To rozwi膮zania systemowe, kt贸rych sens realizuje si臋 w codzienno艣ci: wsp贸lnych posi艂kach, odrabianiu lekcji, wieczornych rozmowach 鈥� w tym wszystkim, co sk艂ada si臋 na zwyk艂e, spokojne dzieci艅stwo.
Plan si臋 nie powi贸d艂. Przepisy kontra rzeczywisto艣膰
Mi臋dzy za艂o偶eniami a rzeczywisto艣ci膮 pojawia si臋 jednak wyra藕ny rozd藕wi臋k.
Ustawodawca chcia艂, aby wraz z coraz liczniej powstaj膮cymi rodzinami zast臋pczymi zmniejsza艂y si臋 i wr臋czy wygasza艂y plac贸wki opieku艅czo-wychowawcze. Niestety ten plan si臋 nie powi贸d艂 鈥� komentuje dr Magdalena B艂aszczyk i dodaje:
Wci膮偶 wiele dzieci przebywa w instytucjonalnej pieczy zast臋pczej, wci膮偶 jest za ma艂o rodzin zast臋pczych i rodzinnych dom贸w dziecka, a osoby prowadz膮ce rodziny zast臋pcze zg艂aszaj膮 szereg problem贸w w realizowaniu swoich zada艅 oraz 鈥� co bardzo wa偶ne - brak dostatecznego wsparcia ze strony systemu.
To pokazuje, 偶e problem pieczy zast臋pczej nie wynika z pojedynczych przypadk贸w, ale ma charakter systemowy.
System pod presj膮
Sytuacja od lat budzi niepok贸j 艣rodowisk naukowych i spo艂ecznych. Dr Izabela Kami艅ska-Jatczak z Katedry Pedagogiki Spo艂ecznej i Resocjalizacji wskazuje:
Zestawienia statystyczne G艂贸wnego Urz臋du Statystycznego nie pozostawiaj膮 w膮tpliwo艣ci 鈥� liczba dzieci umieszczanych w pieczy zast臋pczej systematycznie wzrasta. Na koniec 2023 roku w pieczy zast臋pczej przebywa艂o 75,3 tysi臋ca dzieci, w 2024 roku 鈥� 77,3 tysi膮ca, natomiast w 2025 roku ju偶 78,3 tysi臋ca dzieci. Jednocze艣nie, wbrew og贸lnoeuropejskim wytycznym dotycz膮cym deinstytucjonalizacji pieczy, nie zwi臋ksza si臋 liczba zawodowych rodzin zast臋pczych, gdy偶 brakuje nowych kandydat贸w do pe艂nienia tej roli, co stanowi jeden z kluczowych problem贸w ograniczaj膮cych rozw贸j rodzinnych form pieczy zast臋pczej. Coraz cz臋艣ciej w doniesieniach rz膮dowych i medialnych pojawiaj膮 si臋 okre艣lenia m贸wi膮ce o kryzysie systemu pieczy zast臋pczej czy wr臋cz o systemie na granicy wydolno艣ci.
Jednocze艣nie 鈥� jak podkre艣la badaczka 鈥� rozw贸j rodzinnych form pieczy jest racjonalny tak偶e ekonomicznie: koszt utrzymania dziecka w rodzinie zast臋pczej jest znacz膮co ni偶szy ni偶 w instytucji.
Zmiana jest mo偶liwa 鈥� ale nie tylko przez przepisy
Planowane reformy maj膮 wzmocni膰 system 鈥� poprzez zwi臋kszenie wynagrodze艅, rozw贸j zawodowego rodzicielstwa zast臋pczego i rozbudow臋 pieczy rodzinnej. Jednak zmiana nie wydarzy si臋 wy艂膮cznie na poziomie przepis贸w. Istotne jest r贸wnie偶 budowanie 艣wiadomo艣ci spo艂ecznej. Wci膮偶 鈥� jak pokazuje praktyka 鈥� piecza zast臋pcza pozostaje tematem ma艂o obecnym w debacie publicznej, a je艣li jest podejmowana, to wy艂膮cznie przez pryzmat pojedynczych, dramatycznych historii. Tymczasem jest to system, kt贸ry mo偶e 鈥� i powinien 鈥� dzia艂a膰 skutecznie, je艣li znajdzie wsparcie spo艂eczne.
Spo艂eczna odpowiedzialno艣膰 uczelni
W tym kontek艣cie szczeg贸lnego znaczenia nabiera wsp贸艂praca Uniwersytetu 艁贸dzkiego z Fundacj膮 Happy, kt贸ra od wielu lat tworzy rodzinne domy dziecka. Jedn膮 z form wsparcia jest wolontariat studencki, kt贸ry w praktyce opiera si臋 przede wszystkim na budowaniu relacji i byciu obecnym w codzienno艣ci dziecka.
Wolontariuszka 鈥� studentka U艁 鈥� opowiada, 偶e nie ma tam sztywno okre艣lonych zada艅. To cz臋sto kilka godzin zwyczajnej obecno艣ci: zabawy, rozmowy, bycia obok. Jak zaznacza, taka forma zaanga偶owania mo偶e by膰 wymagaj膮ca, bo oznacza d艂ugotrwa艂e relacje, a nie jednorazowe wizyty, ale jednocze艣nie daje tak偶e osobiste poczucie sensu i obustronnej warto艣ci tej wi臋zi.
Wi臋cej o wsp贸艂pracy U艁 z Fundacj膮 Happy Kids mo偶esz przeczyta膰 na stronie uczelni:
- wolontariat studencki w Fundacji Happy Kids,
- Uniwersytet 艁贸dzki i Fundacja Happy Kids zacie艣niaj膮 wsp贸艂prac臋,
-
Za kwiaty dzi臋kujemy 鈥� w , a doch贸d z ich sprzeda偶y trafia do fundacji wspieraj膮cych dzieci.
惭补迟别谤颈补艂: dr Paulina Bunio-Mroczek, dr Magdalena B艂aszczyk, dr Izabela Kami艅ska-Jatczak, Agata Dawidowicz
Redakcja: Agata Dawidowicz, Centrum Wsp贸艂pracy z Otoczeniem i Spo艂ecznej Odpowiedzialno艣ci Uczelni