Pod koniec sierpnia 艁贸d藕 po raz kolejny wspomina mieszka艅c贸w miasta oraz 呕yd贸w z Polski i innych kraj贸w europejskich, kt贸rzy zostali uwi臋zieni w 艂贸dzkim gettcie. Symboliczn膮 dat膮 jego likwidacji jest 29 sierpnia. Tego dnia w 1944 roku ze Stacji Radegast odjecha艂y ostatnie transporty do Auschwitz-Birkenau. Przez getto przesz艂o 艂膮cznie ponad 200 tysi臋cy os贸b.
W 2026 roku g艂贸wne uroczysto艣ci 82. rocznicy likwidacji getta odb臋d膮 si臋 wyj膮tkowo 28 sierpnia o godz. 12.00 na Stacji Radegast. Towarzyszy im rozbudowany program spacer贸w, spotka艅, wystaw i wydarze艅 edukacyjnych, przygotowany przez Centrum Dialogu im. Marka Edelmana w 艁odzi. Pe艂ny program obchod贸w znajduje si臋 na stronie .
Badania 艂贸dzkiej spo艂eczno艣ci 偶ydowskiej na Uniwersytecie 艁贸dzkim
Na Uniwersytecie 艁贸dzkim od 2005 roku dzia艂a . Jednostka powsta艂a z potrzeby prowadzenia bada艅 nad spo艂eczno艣ci膮 偶ydowsk膮, kt贸rej przedstawiciele nale偶eli do najwa偶niejszych budowniczych i wsp贸艂tw贸rc贸w 艁odzi. Pocz膮tkowo dzia艂alno艣膰 Centrum koncentrowa艂a si臋 na historii 艂贸dzkich 呕yd贸w od ko艅ca XIX wieku, przez pocz膮tek XX wieku, po okres mi臋dzywojenny 鈥� czas najwi臋kszego rozwoju tej spo艂eczno艣ci. Wraz z nawi膮zaniem wsp贸艂pracy z partnerami m.in. z Niemiec i Izraela zakres bada艅 rozszerzono o problematyk臋 Zag艂ady. Centrum kieruje obecnie dr Adam Sitarek, kt贸ry w najnowszym odcinku podcastu Nauka Inspiruje opowiada mi臋dzy innymi o historiach zapisanych w przestrzeni 艁odzi i jak je odczytywa膰.
Archiwa pe艂ne nieznanych historii
艁贸d藕 zajmuje wyj膮tkowe miejsce na mapie bada艅 nad histori膮 II wojny 艣wiatowej i Zag艂ady. Miasto nie zosta艂o zniszczone w takim stopniu jak Warszawa, dlatego zachowa艂a si臋 ogromna liczba dokument贸w, plan贸w, fotografii oraz akt urz臋dowych. Niekt贸rych z nich nie przegl膮dano od lat 70., do innych 鈥� jak opowiada dr Adam Sitarek 鈥� nikt nie zagl膮da艂 od czasu przekazania ich do archiwum.
Wci膮偶 odtajniane s膮 r贸wnie偶 akta Gestapo, zawieraj膮ce informacje mi臋dzy innymi o 艣ledztwach, wyrokach, przemycie pomi臋dzy Krajem Warty i Generalnym Gubernatorstwem czy nielegalnych kontaktach z mieszka艅cami getta. Materia艂y te pozwalaj膮 odkrywa膰 nieznane fakty nie tylko z historii 艂贸dzkich 呕yd贸w, lecz tak偶e z codziennego, spo艂ecznego i obyczajowego 偶ycia okupowanego miasta.
Praca z tymi 藕r贸d艂ami wymaga znajomo艣ci j臋zyk贸w rosyjskiego, niemieckiego, polskiego i jidysz. Badacze mierz膮 si臋 r贸wnie偶 z odr臋cznym pismem, r贸偶nymi wariantami nazwisk i niejednoznacznym s艂ownictwem. Coraz wi臋ksze znaczenie zyskuj膮 wi臋c narz臋dzia cyfrowe, kt贸re pomagaj膮 odczytywa膰, porz膮dkowa膰, por贸wnywa膰 i udost臋pnia膰 ogromne zbiory danych.
Miasto zapisane na wielu warstwach
Jednym z wa偶niejszych przedsi臋wzi臋膰 Centrum Bada艅 呕ydowskich U艁 w ostatnim czasie jest projekt 鈥炩��. Badacze nanosz膮 na wsp贸艂czesn膮 map臋 miasta historie zwi膮zane z konkretnymi domami, szko艂ami, ulicami i podw贸rkami. 艁膮cz膮 dokumenty, fotografie, przedwojenne plany, wyniki bada艅 archeologicznych oraz wspomnienia dawnych mieszka艅c贸w.
Szczeg贸lnie cennym 藕r贸d艂em jest oko艂o 60 kaset magnetofonowych z rozmowami przeprowadzonymi przez Paw艂a Spodenkiewicza na pocz膮tku lat 90. z osobami ocala艂ymi z 艂贸dzkiego getta. To setki godzin opowie艣ci o rodzinach, s膮siadach, szko艂ach, targowiskach, pierwszych mi艂o艣ciach i codziennych konfliktach. Dzi臋ki nim mo偶na odtworzy膰 艣wiat, kt贸rego nie wida膰 ju偶 w przestrzeni miasta, cho膰 wiele opisanych budynk贸w nadal istnieje.
Badacze zestawiaj膮 te relacje r贸wnie偶 z odkryciami archeologicznymi. Przyk艂adem s膮 pozosta艂o艣ci 偶ydowskiej mykwy odnalezione w okolicy Parku Staromiejskiego. O tym miejscu opowiadali rozm贸wcy nagrani kilkadziesi膮t lat wcze艣niej, a jego wygl膮d by艂 znany z dawnych map i fotografii. Dr Sitarek m贸wi o niesamowitym prze偶yciu, kiedy miejsce znane mu jedynie ze 藕r贸de艂 pisanych, m贸wionych, map i dokument贸w, nagle zosta艂o ods艂oni臋te spod warstw ziemi i mo偶na by艂o je zobaczy膰 na w艂asne oczy. To dla historyka do艣wiadczenie por贸wnywalne z odkryciem bezcennego skarbu.
Od kroniki do cyfrowego leksykonu
W rozmowie us艂yszymy r贸wnie偶 wi臋cej o innych projektach realizowane przez Centrum, takich jak: pi臋ciotomowa 鈥濳ronika getta 艂贸dzkiego鈥� oraz 鈥炩��.
Historia leksykonu jest zupe艂nie wyj膮tkowa, poniewa偶 rozpocz臋艂a si臋 jeszcze w czasie wojny. W 1943 roku uwi臋zieni w getcie pisarze, dziennikarze i archiwi艣ci zaplanowali stworzenie ponad 1300 hase艂 opisuj膮cych jego mieszka艅c贸w, j臋zyk i codzienno艣膰. Do czasu likwidacji getta uda艂o im si臋 przygotowa膰 oko艂o 350 wpis贸w. Wsp贸艂cze艣ni badacze postanowili doko艅czy膰 ich prac臋, uzupe艂niaj膮c zbi贸r o nowe biografie, wydarzenia i informacje wynikaj膮ce z p贸藕niejszych bada艅.
Za ka偶dym has艂em stoj膮 konkretni ludzie. W pracy pomaga艂 kontakt z ocala艂ymi lub ich potomkami, co pozwala艂o odtworzy膰 losy os贸b, po kt贸rych nie zachowa艂 si臋 niemal 偶aden inny 艣lad. W ten spos贸b projekt nie tylko poszerza wiedz臋 historyczn膮, ale tak偶e przywraca ofiarom imiona, nazwiska i indywidualne to偶samo艣ci.
Zarejestrujmy pami臋膰, zanim zniknie
Zapytany o to jak najlepiej zacz膮膰 poznawanie historii 艁odzi, czy miejscowo艣ci w kt贸rej si臋 mieszka, aby lepiej j膮 zrozumie膰, dr Adam Sitarek zach臋ca do nagrywania rozm贸w z rodzicami i dziadkami. Historie zwyk艂ych ludzi 鈥� ich pracy, dzieci艅stwa, rodzinnych relacji i miejsc, z kt贸rymi byli zwi膮zani 鈥� mog膮 one w przysz艂o艣ci sta膰 si臋 bezcennymi 艣wiadectwami 偶ycia miasta.
Rocznica likwidacji Litzmannstadt-Getto przypomina, 偶e pami臋膰 wymaga nie tylko uroczysto艣ci, ale tak偶e cierpliwego poszukiwania 藕r贸de艂, ich zabezpieczania i udost臋pniania kolejnym pokoleniom. Zapraszamy do wys艂uchania podcastu i spojrzenia na 艁贸d藕 jak na wielowarstwowe archiwum, w kt贸rym wci膮偶 mo偶na odkrywa膰 nieopowiedziane historie.
Redakcja: Micha艂 Gruda (Centrum Wsp贸艂pracy z Otoczeniem)