Prezent od protestant贸w
Ojczyzn膮 wsp贸艂czesnej choinki s膮 protestanckie kraje niemieckie sk膮d, pocz膮wszy od XVII wieku, tradycja ta rozprzestrzenia艂a si臋 dalej na Skandynawi臋 i niemieckie obszary katolickie. Na tereny polskie zwyczaj wkracza艂 od zachodu. Choinka najpierw pojawi艂a si臋 w domach mieszczan niemieckich, sk膮d przenika艂a na wie艣 - najpierw t臋 zamieszka艂膮 przez Niemc贸w na 艢l膮sku, Pomorzu, Mazurach i w Wielkopolsce.
Decyduj膮ce by艂y te偶 te momenty historyczne, kt贸re sprzyja艂y upowszechnianiu na naszych terenach zwyczaj贸w zachodnich s膮siad贸w (obecnych tu w roli zaborc贸w lub okupant贸w). Wed艂ug Zygmunta Glogera w艂a艣nie na prze艂omie XVIII i XIX wieku w Warszawie (zaj臋tej przez Prusak贸w) spopularyzowa艂 si臋 zwyczaj stawiania ozdobionej choinki jako atrakcji dla dzieci.
Drugim takim epizodem by艂y lata I wojny 艣wiatowej, kiedy to w wyniku ofensywy niemiecko-austriackiej na froncie wschodnim, w 1915 roku Kr贸lestwo Polskie znalaz艂o si臋 pod okupacj膮. W wielu okolicach Kongres贸wki spos贸b 艣wi臋towania przez niemieckich 偶o艂nierzy i urz臋dnik贸w pozostawi艂 trwa艂膮 pami膮tk臋 w postaci choinkowej mody. W wi臋kszo艣ci region贸w choinki zacz臋to stawia膰 w domach w okresie mi臋dzywojennym, ostatecznie za艣 zwyczaj ten rozpowszechni艂 si臋 dopiero po II wojnie 艣wiatowej.
Szybki w nogach po choink臋
Choink臋 ubierano zawsze w wigili臋 i zajmowa艂y si臋 tym kobiety oraz dzieci. M臋偶czy藕ni organizowali drzewko. Na Mazowszu powiadano, 偶e... "ten szed艂 po choink臋, kto by艂 szybki w nogach", z regu艂y bowiem pozyskiwano j膮 z cudzego lasu.
Pierwotne ozdoby by艂y naturalne i tworzone samodzielnie - wspomniane ju偶 jab艂ka, orzechy, szyszki, ciastka piernikowe w kszta艂cie gwiazdek, kwiatk贸w, serduszek i ksi臋偶yc贸w, ozdoby z op艂atka, wydmuszki jaj, z kt贸rych powstawa艂y pajacyki i ptaszki. Przez d艂u偶szy czas mo偶na by艂o kupi膰 w sklepach gotowe g艂贸wki anio艂k贸w ze skrzyd艂ami, do kt贸rych dorabiano we w艂asnym zakresie sukienk臋 i inne elementy z bibu艂y, s艂omiane lub papierowe 艂a艅cuchy, d艂ugie cukierki - tak zwane sople, "pawie oczka", czyli sklejane asymetrycznie wielokolorowe k贸艂ka z papieru, bibu艂owe pompony zwane je偶ykami, kulki z waty.
Charakterystyczne by艂y te偶 ma艂e, kr臋cone 艣wieczki osadzane w blaszanych lichtarzykach z klipsowymi zaciskami, kt贸re z czasem by艂y zast臋powane lampkami elektrycznymi.Pojawienie si臋 fabrycznych 艣wiecide艂ek - g艂贸wnie bombek zwanych te偶 ba艅kami - zmieni艂o zasadniczo sk艂ad ozd贸b choinkowych. Za kolebk臋 wyrobu szklanych ozd贸b choinkowych uchodzi Lauscha w Turyngii.
W pierwszej po艂owie XIX wieku wytw贸rczo艣膰 ta rozwin臋艂a si臋 jako uboczna produkcja w hutach szk艂a. Z czasem wzrost popularno艣ci takich ozd贸b spowodowa艂 wydzielenie si臋 osobnej bran偶y. Przedmioty tego rodzaju wytwarzano tak偶e u naszych po艂udniowych s膮siad贸w - w okolicach miejscowo艣ci Jablonec w p贸艂nocnych Czechach. Pierwsze bombki by艂y kszta艂tu kulistego.
W latach 70. XIX wieku wprowadzenie nowej technologii szk艂a dmuchanego za pomoc膮 palnika gazowego z regulowanym p艂omieniem, umo偶liwi艂o produkcj臋 l偶ejszych baniek. Rozwini臋cie nowych mo偶liwo艣ci technicznych wp艂yn臋艂o te偶 na urozmaicenie wzornictwa. Formowano w matrycach imitacje 偶o艂臋dzi, kasztan贸w, grzybk贸w i rozmaitych owoc贸w. Powstawa艂y tak偶e serca, dzwonki, domki, tr膮bki, figurki zwierz膮t, Miko艂aje, ba艂wanki, tancerki, 偶o艂nierze, samochody, szpice na szczyt choinki itp. Jeden ze sposob贸w formowania bombek polega艂 na zastosowaniu gipsowego t艂oka, kt贸ry wciskany w rozgrzan膮 szklan膮 ba艅k臋 dawa艂 wg艂臋bienie zwane "reflektorem".
Bombki takie s膮 jeszcze w wielu polskich domach. Do najpopularniejszych technik zdobniczych nale偶a艂o malowanie i posypywanie brokatem, stosowane do dnia dzisiejszego. Znakiem czasu by艂o onegdaj wieszanie na choince p艂yt CD. Dzi艣 powszechne sta艂o si臋 wzornictwo tematyczne. Coraz cz臋艣ciej rozmaite firmy zamawiaj膮 bombki z w艂asnym logo.
Na bogato!
Znawczyni przedmiotu Katarzyna Smyk podkre艣la, 偶e nie istnia艂o w choinkowej tradycji poj臋cie przesycenia ozdobami, kolorem, 艣wiat艂em. Ozdabiano choinki tak bogato i r贸偶norodnie jak tylko by艂o to mo偶liwe. Bywa艂o, 偶e obok anio艂k贸w wisia艂y czarownice, a obok szyszek kie艂basa.
W艣r贸d wielu interpretacji semantycznych, kluczowe okazuj膮 si臋 te, kt贸re m贸wi膮 o choince jako symbolicznej osi 艣wiata wyznaczaj膮cej miejsce spotkania wszystkich sfer kosmosu oraz te, kt贸re podkre艣laj膮 jej znaczenie jako zapowiedzi dostatku i obfito艣ci w nadchodz膮cym roku.
Choinka wraz ze wszystkimi ozdobami posiada magiczn膮 moc niszcz膮c膮 z艂o i wr贸偶膮c膮 dobr膮 przysz艂o艣膰. Takie interpretacje uzasadniaj膮 dominuj膮cy zazwyczaj przepych i bogactwo ozd贸b, cho膰 wsp贸艂czesne kreacje bywaj膮 monokolorystyczne lub wykorzystuj膮ce elementy jednego rodzaju. Dzieje si臋 tak w贸wczas, gdy estetyka wypiera symbolik臋.
autor: dr Damian Kasprzyk (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej)
BIBLIOGRAFIA
骋谤补偶测苍补
Pyla, Szklane ozdoby choinkowe - dylematy kolekcjonowania, "Zbi贸r
Wiadomo艣ci do Antropologii Muzealnej", nr 3, 2016, s. 9-24,
Franciszek Rusak, Rok na cztery cz臋艣ci podzielon, Busko-Zdr贸j 2016.
Katarzyna
Smyk, Choinka w kulturze polskiej. Symbolika drzewka i ozd贸b,
Towarzystwo Autor贸w i Wydawc贸w Prac Naukowych UNIVERSITAS, Krak贸w 2009.
Hanna Szymanderska, Polskie tradycje 艣wi膮teczne, 艢wiat Ksi膮偶ki, Warszawa 2003.
Uniwersytet 艁贸dzki to najwi臋ksza uczelnia badawcza w centralnej Polsce. Jej misj膮 jest kszta艂cenie wysokiej klasy naukowc贸w i specjalist贸w w wielu dziedzinach humanistyki, nauk spo艂ecznych i 艣cis艂ych. U艁 wsp贸艂pracuje z biznesem, zar贸wno na poziomie kadrowym, zapewniaj膮c wykwalifikowanych pracownik贸w, jak i naukowym, oferuj膮c swoje know-how przedsi臋biorstwom z r贸偶nych ga艂臋zi gospodarki. Uniwersytet 艁贸dzki jest uczelni膮 otwart膮 na 艣wiat - wci膮偶 ro艣nie liczba ucz膮cych si臋 tutaj student贸w z zagranicy, a polscy studenci, dzi臋ki programom wymiany, poznaj膮 Europ臋, Azj臋, wyje偶d偶aj膮 za Ocean. Uniwersytet jest cz臋艣ci膮 艁odzi, dzia艂a wsp贸lnie z 艂odzianami i dla 艂odzian, anga偶uj膮c si臋 w wiele projekt贸w spo艂eczno-kulturalnych. Zobacz nasze projekty naukowe na
Redakcja: Centrum Promocji U艁