Pierwszy taki proces
Podczas procesu udowodniono, 偶e ju偶 po opuszczeniu Kijowa, przebywaj膮c na terytorium Federacji Rosyjskiej, Janukowycz w li艣cie z 1 marca 2014 r. zwr贸ci艂 si臋 do rosyjskiego prezydenta W艂adimira Putina o u偶ycie wojsk na terytorium pa艅stwa ukrai艅skiego - list ten by艂 kluczowym dowodem na zdrad臋 stanu. W wyroku wskazano ponadto, 偶e swoim dzia艂aniem Janukowycz sprzyja艂 przedstawicielom Rosji w prowadzeniu agresywnej wojny przeciwko Ukrainie.
Kijowski s膮d orzek艂 tak偶e, 偶e uciekaj膮c z terytorium Ukrainy i przestaj膮c wykonywa膰 obowi膮zki g艂owy pa艅stwa, Janukowycz w istocie sam usun膮艂 si臋 z tego urz臋du. Jednocze艣nie, prokuratura nie zdo艂a艂a przekona膰 s膮du do stwierdzenia odpowiedzialno艣ci by艂ego prezydenta za sprzyjanie separatyzmowi i dzia艂alno艣膰 zmierzaj膮c膮 do zmiany granic pa艅stwa.
Sam proces trwa艂 20 miesi臋cy, przes艂uchano 52 艣wiadk贸w, z czego kilkunastu z inicjatywy obro艅c贸w Janukowycza - sam by艂y prezydent Ukrainy uczestniczy艂 w posiedzeniach tylko za po艣rednictwem wideokonferencji ze wzgl臋du na swoje ci膮g艂e przebywanie w Rosji. Nie nale偶y si臋 tak偶e spodziewa膰, 偶e Federacja Rosyjska w jakikolwiek spos贸b u艂atwi pa艅stwu ukrai艅skiemu wykonanie wyroku - pozostaj膮c w ramach jurysdykcji rosyjskiej, Janukowycz mo偶e czu膰 si臋 bezpiecznie, cho膰 oczywi艣cie istnieje pewne ryzyko, 偶e podczas podr贸偶y po innych krajach 艣wiata, s艂u偶by danego pa艅stwa zdecyduj膮 si臋 zatrzyma膰 by艂膮 g艂ow臋 pa艅stwa i dostarczy膰 s艂u偶bom ukrai艅skim.
Warto przy tym wyra藕nie uwypukli膰, 偶e zapad艂y wyrok nie stanowi ca艂o艣ciowej oceny rz膮d贸w Janukowycza - zako艅czone post臋powanie nie obejmowa艂o bowiem swoim zakresem ani zbrodni na Majdanie, ani przest臋pstw ekonomicznych (czy przypadk贸w korupcji), kt贸rych by艂y prezydent dopu艣ci膰 si臋 m贸g艂 w czasie swojej kadencji.
Najwi臋kszym krytykiem orzeczenia kijowskiego s膮du jest g艂贸wny obro艅ca Janukowycza, co rzecz jasna dziwi膰 nie powinno. Adwokat zarzuca b艂臋dy proceduralne, niepowiadomienie oskar偶onego o terminie og艂oszenia wyroku oraz niedoskona艂o艣ci ukrai艅skiej procedury karnej, dotycz膮cej mo偶liwo艣ci na prowadzenie post臋powania pod nieobecno艣膰 oskar偶onego (in absentia). Co ciekawe, na liczne naruszenia procedury (np. odbieranie zezna艅 od 艣wiadk贸w, znajduj膮cych si臋 na terytoriach okupowanych za pomoc膮 艂膮cz wideo, co uniemo偶liwia艂o np. odebranie nale偶ytej przysi臋gi od zeznaj膮cych) zwracaj膮 uwag臋 tak偶e inni ukrai艅scy prawnicy, w tym pe艂nomocnicy rodzin tzw. Niebia艅skiej Sotni, czyli ofiar zbrodni na Majdanie, kt贸rzy z pewno艣ci膮 nie maj膮 偶adnego interesu w bronieniu by艂ej g艂owy pa艅stwa.
Wskazuje si臋 ponadto na mo偶liwe naruszenie mi臋dzynarodowych standard贸w dotycz膮cych post臋powa艅 karnych, co skutkowa膰 mo偶e - po niekorzystnych dla Janukowycza wyrokach s膮du II instancji i kasacji przed S膮dem Najwy偶szym - skierowaniem skargi do Europejskiego Trybuna艂u Praw Cz艂owieka w Strasburgu, zbudowanej przede wszystkim na naruszeniu art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Cz艂owieka, tj. prawa do s膮du, czyli rzetelnego post臋powania. Patrz膮c na dotychczasowe bogate orzecznictwo strasburskiego Trybuna艂u w tej mierze, nale偶y zauwa偶y膰, 偶e Trybuna艂 szczeg贸ln膮 wag臋 w realizacji prawa do s膮du przywi膮zywa艂 zw艂aszcza w odniesieniu do post臋powa艅, w kt贸rych mo偶liwa jest sankcja karna, a taka w艂a艣nie (jak na razie - 13 lat pozbawienia wolno艣ci) spotka艂a w艂a艣nie Janukowycza.
Sprawiedliwo艣膰 okresu przej艣ciowego
Spraw臋 by艂ego prezydenta Ukrainy nale偶y rozpatrywa膰 tak偶e w szerszym kontek艣cie pr贸by wdro偶enia pewnych mechanizm贸w sprawiedliwo艣ci okresu przej艣ciowego (transitional justice) przez Ukrain臋 po Rewolucji Godno艣ci, ukierunkowanych na rozliczenie re偶imu Wiktora Janukowycza (w tym dzia艂anie aparatu pa艅stwa w czasie samego Euromajdanu), jak i ostateczne odrzucenie radzieckiej spu艣cizny.
Proces Janukowycza, obok post臋powa艅 w sprawie zbrodni na Majdanie, ustawy lustracyjnej z 2014 r. czy tzw. pakietu dekomunizacyjnego z 2015 r., jest oczywist膮 emanacj膮 potrzeby transitional justice. Niemniej jednak, cho膰 rozrachunki z przesz艂o艣ci膮 stanowi膮 najcz臋艣ciej pewien polityczny wyb贸r danego pa艅stwa post-autorytarnego, porewolucyjnego czy powojennego, to jednak rdzeniem sprawiedliwo艣ci okresu przej艣ciowego zawsze powinno by膰 prawo mi臋dzynarodowe, w tym prawa cz艂owieka, a tak偶e zasady demokratycznego pa艅stwa prawa.
Jakiekolwiek odst臋pstwo od tej regu艂y, skutkuj膮ce w przysz艂o艣ci np. wyrokiem Europejskiego Trybuna艂u Praw Cz艂owieka stwierdzaj膮cym odpowiedzialno艣膰 Ukrainy za niedochowanie wszystkich gwarancji i praw procesowych Janukowycza, os艂abi wymiar rozlicze艅 z przesz艂o艣ci膮 (tak偶e w wymiarze wewn臋trznym jako spoiwa spo艂ecznego), stanowi膮c rzekomy "dow贸d" na rewolucyjne w swej istocie zap臋dy pomajdanowych w艂adz na Ukrainie, z czego z pewno艣ci膮 skwapliwie skorzysta Rosja w swojej polityce dezinformacji i tworzenia narracji zgodnie z interesem Kremla.
Co jednak znamienne, pomijaj膮c stricte prawny wymiar oceny wyroku w sprawie Janukowycza, w ukrai艅skich mediach trudno o komentarze, kt贸re wskazywa艂yby na wielk膮 wag臋 zako艅czonego post臋powania by艂ej g艂owy pa艅stwa z perspektywy politycznej. Z jednej strony, rzeczywi艣cie zauwa偶a si臋 bezprecedensowy charakter post臋powania, zmierzaj膮cego do os膮dzenia by艂ej g艂owy pa艅stwa za zdrad臋 w艂asnej ojczyzny (co nie mia艂o jak dot膮d miejsca w historii Ukrainy). Z drugiej za艣, podkre艣li膰 nale偶y jednak, 偶e sam wyrok nie dotyka najwa偶niejszych kwestii, kt贸re interesuj膮 ukrai艅skie spo艂ecze艅stwo, tj. mo偶liwych zbrodni, kt贸rych dopu艣ci膰 si臋 mia艂 Janukowycz podczas protest贸w na Majdanie, decyduj膮c si臋 na u偶ycie broni przeciwko demonstruj膮cym.
Warto wskaza膰, 偶e post臋powanie w sprawie zab贸jstw podczas Rewolucji Godno艣ci jeszcze trwa, a Janukowycz wyst臋puje w nim w charakterze 艣wiadka. Nie ulega w膮tpliwo艣ci, 偶e w艂a艣nie te sprawy s膮 dla Ukrai艅c贸w szczeg贸lnie rozczarowuj膮ce, kt贸rzy ju偶 od ponad 5 lat czekaj膮 na oficjalne - s膮dowe - potwierdzenie odpowiedzialno艣ci by艂ych w艂adz pa艅stwa, jak i bezpo艣rednich wykonawc贸w, najcz臋艣ciej cz艂onk贸w "Berkutu", jednostki specjalnej milicji. Wielu dawnych berkutowc贸w po Rewolucji Godno艣ci r贸wnie偶 opu艣ci艂o Ukrain臋, kryj膮c si臋 w Rosji lub te偶 walcz膮c po stronie tzw. prorosyjskich separatyst贸w na Donbasie. Z tego wzgl臋du, post臋powania wobec "strzelc贸w na Majdanie" tocz膮 si臋 tak偶e w trybie zaocznym, co poddaje w膮tpliwo艣膰 mo偶liwo艣膰 faktycznego wykonania ewentualnych orzecze艅 stwierdzaj膮cych odpowiedzialno艣膰 karn膮 by艂ych berkutowc贸w.
Kij贸w, Ukraina (fot. Pixabay)
Prorosyjsko艣膰 politycznym samob贸jstwem
Dzi艣 Ukraina 偶yje przede wszystkim ju偶 trwaj膮c膮 kampani膮 wyborcz膮 przed wyborami prezydenckimi zaplanowanymi na 31 marca. W sonda偶ach prowadzi Julia Tymoszenko, cho膰 nale偶y spodziewa膰 si臋, 偶e wraz z up艂ywaj膮cymi tygodniami kampanii dystans do niej zacznie odrabia膰 urz臋duj膮cy prezydent - Petro Poroszenko.
To w艣r贸d tej dw贸jki ukrai艅scy komentarzy upatruj膮 sk艂ad drugiej tury wybor贸w, do kt贸rej mimo medialnego wsparcia ze strony oligarchy Ihora Ko艂omojskiego raczej nie wejdzie Wo艂odymyr Ze艂e艅ski, popularny ukrai艅ski komik i aktor, znany z serialu "S艂uga narodu", jak i przede wszystkim kabaretu Studio "Kwarta艂-95". Jak pokaza艂 pierwszy miesi膮c kampanii, tematami, kt贸re w najwi臋kszym stopniu mog膮 wp艂yn膮膰 na ostateczny wyb贸r Ukrai艅c贸w b臋d膮 raczej sprawy spo艂eczne i ekonomiczne, a niekoniecznie te zwi膮zane stricte z agresj膮 Federacji Rosyjskiej czy potrzeb膮 zako艅czenia dzia艂a艅 zbrojnych na wschodzie i polityk膮 np. reintegracji Donbasu.
Pokaza艂 to zreszt膮 zainicjowany przez prezydenta Poroszenk臋 stan wojenny wprowadzony na 30 dni w 10 obwodach kraju po ataku jednostek rosyjskich na jednostki p艂ywaj膮ce Marynarki Wojennej Ukrainy z 25 listopada zesz艂ego roku w Cie艣ninie Kercze艅skiej (kt贸ry faktycznie poprzedzi艂 rozpocz臋cie samej kampanii wyborczej). Cho膰 stan wojenny by艂 oceniany pozytywnie z uwagi na jego aspekt wojskowo-administracyjny, to nie rozgrza艂 on spo艂ecze艅stwa i nie przyni贸s艂 tyle korzy艣ci politycznych Petrowi Poroszence, na jakie pewnie liczy艂 ukrai艅ski prezydent.
Nie wydaje si臋 tak偶e, 偶eby kt贸ry艣 z kandydat贸w chcia艂 mocno "gra膰" wyrokiem Janukowycza, jednoznacznie wskazuj膮c np. na jego pozbawiony jakiejkolwiek warto艣ci normatywnej "polityczny charakter", co w sensie najprostszych politycznych skojarze艅 obci膮偶a膰 mo偶e przecie偶 tylko urz臋duj膮cego prezydenta jako emanacj臋 rz膮dz膮cego establishmentu. Broni膮c w jakikolwiek spos贸b Janukowycza, broniono by wszak jawnie prorosyjskiego by艂ego polityka, a faktycznie obywatela Federacji Rosyjskiej.
Jak wydaje si臋, 5 lat po Euromajdanie i po 5 latach trwania wojny, kt贸ra zabra艂a ju偶 kilkana艣cie tysi臋cy ofiar nie ma w ukrai艅skiej polityce miejsca dla osoby o otwarcie prorosyjskich pogl膮dach - a ju偶 zw艂aszcza dla kogo艣, kto m贸g艂by obj膮膰 najwa偶niejszy urz膮d w pa艅stwie.
Uniwersytet 艁贸dzki to najwi臋ksza uczelnia badawcza w centralnej Polsce. Jej misj膮 jest kszta艂cenie wysokiej klasy naukowc贸w i specjalist贸w w wielu dziedzinach humanistyki, nauk spo艂ecznych i 艣cis艂ych. U艁 wsp贸艂pracuje z biznesem, zar贸wno na poziomie kadrowym, zapewniaj膮c wykwalifikowanych pracownik贸w, jak i naukowym, oferuj膮c swoje know-how przedsi臋biorstwom z r贸偶nych ga艂臋zi gospodarki. Uniwersytet 艁贸dzki jest uczelni膮 otwart膮 na 艣wiat - wci膮偶 ro艣nie liczba ucz膮cych si臋 tutaj student贸w z zagranicy, a polscy studenci, dzi臋ki programom wymiany, poznaj膮 Europ臋, Azj臋, wyje偶d偶aj膮 za Ocean. Uniwersytet jest cz臋艣ci膮 艁odzi, dzia艂a wsp贸lnie z 艂odzianami i dla 艂odzian, anga偶uj膮c si臋 w wiele projekt贸w spo艂eczno-kulturalnych.
Zobacz nasze projekty naukowe na Materia艂: dr Tomasz Lachowski Redakcja: Centrum Promocji U艁