Obawy etnografa (lub badacza kultury wyst臋puj膮cego pod jakimkolwiek innym szyldem specjalizacyjnym) dotycz膮ce interpretacji zachowa艅 przodk贸w, koncentruj膮 si臋 wok贸艂 z艂o偶onego problemu empatii poznawczej. Empatii, kt贸r膮 - jako "zadanie" - utrudnia przepa艣膰 czasu oddalaj膮ca nas od ludzi, kt贸rych spos贸b my艣lenia pr贸bujemy pozna膰 i zrozumie膰.
Cz艂owiek, kt贸ry bez w膮tpienia bardziej ni偶 obecnie czu艂 zwi膮zek z natur膮, traktowa艂 j膮 tak偶e jako obszar kontaktu z za艣wiatami. Takie 藕r贸d艂a posiada wszak animizm, uznawany przez niekt贸rych ewolucjonist贸w za najwcze艣niejsz膮 form臋 偶ycia religijnego. Bodaj najbardziej oczywist膮 i zauwa偶aln膮 cech膮 przyrody jest jej cykliczno艣膰 - odwieczny rytm powtarzalnych przemian - cztery pory roku, pora sucha i deszczowa, zjawisko dnia i nocy polarnej, cykl dobowy. Chyba wszystkie religie uwzgl臋dniaj膮 ow膮 cykliczno艣膰 natury, co ma te偶 przemo偶ny wp艂yw na termin 艣wi膮t, czyli szczeg贸lnych dni lub okres贸w, kt贸rym towarzysz膮 okre艣lone zachowania o charakterze sakralnym i wsp贸lnotowym.
Kultury cykliczne, szczeg贸lnie w wymiarze plebejsko-ludowym, oparte na wiecznym powtarzaniu i odtwarzaniu, charakteryzowa艂y si臋 ubog膮 perspektyw膮 historyczn膮. Praktyka budowania drzew genealogicznych znana by艂a tylko nielicznym przedstawicielom elit, za艣 cezury czasowe wi膮za艂y si臋 z wydarzeniami, kt贸re mia艂y szczeg贸lny wp艂yw na spo艂eczno艣ci - wojny, zarazy i inne kataklizmy naturalne (ewentualnie uwzgl臋dniano te偶 okres panowania danego w艂adcy). Generalnie jednak w kulturach opartych na repetycji, rytua艂y powtarzaj膮ce si臋 co roku s艂u偶y艂y symbolicznemu uniewa偶nianiu przesz艂o艣ci. Wszystko mia艂o zacz膮膰 si臋 "od pocz膮tku" a wszelkie magiczne zabiegi regeneracyjne i zwrot ku postaciom uosabiaj膮cym moce odpowiedzialne za przysz艂o艣膰, mia艂y zapewni膰 trwa艂o艣膰 cyklu, pewno艣膰 i stabilizacj臋.
Czas Wielkanocy to okres szczeg贸lny w roku kalendarzowym. Wtedy te偶 "przychodzi" wiosna. Przyroda o偶ywa, odradza si臋, zmartwychwstaje. Przybywa 艣wiat艂a i ciep艂a. Dla naszych niedawnych przodk贸w ko艅czy艂 si臋 okres walki z mrozem i niedoborami. Szykowano si臋 do ci臋偶kiej pracy, ale i konsumowania jej plon贸w. W spo艂eczno艣ciach rolniczych, w przewa偶aj膮cej cz臋艣ci ch艂opskich, rozbudowanej liturgii ko艣cielnej towarzyszy艂o bogactwo zwyczaj贸w domowych i gospodarskich zwi膮zanych z ostatecznym odegnaniem zimy i sprowokowaniem aktywno艣ci wegetacyjnej ro艣lin. Dominowa艂y symbole 偶ycia - woda i jajko.
Wracaj膮c do zasygnalizowanego zagadnienia empatii poznawczej i towarzysz膮cych jej trudno艣ci, rzeczywisto艣膰 wiosny roku 2020 otwiera przed nami zaskakuj膮c膮 perspektyw臋. Wyeksponujmy szczeg贸lnie w膮tek odrodzenia, swoistej "grubej kreski", owego resetu do艣wiadczanej rzeczywisto艣ci. Ta w艂a艣nie funkcja czasu 艣wi臋tego i obecnego w nim mitu odrodzenia wydaje si臋 szczeg贸lnie istotna. Je艣li pragniemy zrozumie膰 wcze艣niejsze pokolenia, z ich wiosenno-艣wi膮tecznym oczekiwaniem zmiany i l臋kiem, 偶e ona nie nadejdzie, to chyba obecny czas daje ku temu szczeg贸ln膮 okazj臋. Nie chodzi o to, aby zapomnie膰 o pandemii w sensie dos艂ownym - z dnia na dzie艅. To chyba niemo偶liwe, a kryzys wraz z jego skutkami zapisze si臋 w historii ludzko艣ci na trwa艂e. Dzi艣 chodzi o to, aby zaraz臋 odegna膰, zgasi膰, odrzuci膰 jak najdalej, najlepiej na zawsze. I to w艂a艣nie upodabnia nasze dzisiejsze nadzieje, pragnienia i stan ducha do tych, kt贸re towarzyszy艂y ludziom przed wiekami. To w艂asnie otwiera now膮 perspektyw臋 dla empatii poznawczej.
Zachodni racjonalizm unicestwi艂 pierwotne warto艣ci wynikaj膮ce z g艂贸wnej zasady, kt贸rymi kierowali si臋 depozytariusze kultur cyklicznych - 艣wi臋ta ustala艂y nowy porz膮dek, usuwa艂y przesz艂o艣膰 w niebyt. Czy nie tego nam dzisiaj potrzeba? Wiosenne przesilenie ponownie nabiera znaczenia jako zwiastun dobrego czasu. Promienie s艂o艅ca rozgrzej膮 ziemi臋. Procesy fizyczne i biochemiczne sprawi膮, 偶e zn贸w zacznie ona rodzi膰. W istocie te same procesy wychodz膮 naprzeciw na wskro艣 aktualnym nadziejom i oczekiwaniom. To samo s艂o艅ce rozgrzeje powietrze, wod臋, drogi i budynki. Choroba zaka藕na COVID-19 atakuj膮ca w ch艂odzie przestanie by膰 tak agresywna. Wsparci takimi racjonalnymi przes艂ankami podeprzyjmy je tak偶e nasz膮 nadziej膮. 艢wi臋ta stanowi膮 ku temu dobr膮 okazj臋. Epoka sama przynios艂a nam do艣wiadczenia, kt贸rych chcemy si臋 pozby膰, rozpoczynaj膮c 偶ycie na nowo.
S膮 jeszcze rzeczy pewne. 艢wi膮t odwo艂a膰 si臋 nie da, przenie艣膰 nie spos贸b. Odsuniemy ten kamie艅 i wszystkie inne. Zmartwychwstaniemy! Zwyci臋偶ymy! B臋dzie dobrze! Alleluja!
Damian Kasprzyk
Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej
Inne teksty doktora Damiana Kasprzyka:
Uniwersytet 艁贸dzki to jedna z najwi臋kszych polskich uczelni. Misj膮 U艁 jest kszta艂cenie wysokiej klasy naukowc贸w i specjalist贸w w wielu dziedzinach humanistyki, nauk spo艂ecznych, przyrodniczych, 艣cis艂ych, nawet medycznych. U艁 wsp贸艂pracuje z biznesem, zar贸wno na poziomie kadrowym, zapewniaj膮c wykwalifikowanych pracownik贸w, jak i naukowym, oferuj膮c swoje know-how przedsi臋biorstwom z r贸偶nych ga艂臋zi gospodarki. Uniwersytet 艁贸dzki jest uczelni膮 otwart膮 na 艣wiat - wci膮偶 ro艣nie liczba ucz膮cych si臋 tutaj student贸w z zagranicy, a polscy studenci, dzi臋ki programom wymiany, poznaj膮 Europ臋, Azj臋, wyje偶d偶aj膮 za Ocean. Uniwersytet jest cz臋艣ci膮 艁odzi, dzia艂a wsp贸lnie z 艂odzianami i dla 艂odzian, anga偶uj膮c si臋 w wiele projekt贸w spo艂eczno-kulturalnych.
Zobacz nasze projekty naukowe na
Redakcja: Centrum Promocji U艁