Wielkanoc to najwa偶niejsze 艣wi臋to chrze艣cija艅skie. Cho膰 jest 艣wi臋tem ruchomym, jednak zawsze obchodzonym w okresie prze艂omowym - gdy natura budzi si臋 do 偶ycia po mrocznym okresie mrozu i ch艂odu. Dlatego w spo艂eczno艣ciach rolniczych, w przewa偶aj膮cej cz臋艣ci ch艂opskich, rozbudowanej liturgii ko艣cielnej towarzyszy艂o bogactwo zwyczaj贸w domowych i gospodarskich zwi膮zanych z ostatecznym odegnaniem zimy i sprowokowaniem aktywno艣ci wegetacyjnej ro艣lin. By艂 to czas wr贸偶b i rozmaitych zabieg贸w typu magicznego. Przypomnijmy kilka z nich, obecnych tak偶e na terenie 艣rodkowej Polski.
Do dzi艣 rolnicy obserwuj膮 bacznie pogod臋 ka偶dego z dni Wielkiego Tygodnia. Uwa偶a si臋, 偶e jaka b臋dzie Wielka 艢roda taka ca艂a wiosna, Czwartek - lato, Pi膮tek - jesie艅 a Sobota - zima. Generalnie deszczowy Wielki Tydzie艅 zapowiada mokry ca艂y rok. W drodze z niedzielnej rezurekcji gospodarze urz膮dzali wy艣cigi furmanek wierz膮c, 偶e zwyci臋zca b臋dzie przodowa艂 we wszystkich pracach gospodarskich. Tego dnia nie wolno by艂o k艂a艣膰 si臋 ani na chwil臋, gdy偶 mog艂o to spowodowa膰 "po艂o偶enie si臋" zbo偶a w polu. Te oraz wiele innych praktyk i zwyczaj贸w wyra藕nie wskazuje na agrarny charakter cz臋艣ci wielkanocnych tradycji.
Szereg wierze艅 i zwyczaj贸w 艂膮czy si臋 z sobotnim 艣wi臋ceniem wody, ognia i pokarm贸w. Po艣wi臋cona tego dnia woda chroni艂a przed chorobami i zepsuciem, kropiono ni膮 domownik贸w, zwierz臋ta, zabudowania, drzewa, pola, ziarno na siew a nawet ziemniaki przeznaczone do sadzenia. Wlewano j膮 tak偶e do studni. W 艣wi臋conych koszykach obok chleba, mas艂a kie艂basy, szynki, boczku, ciasta, bia艂ego sera, pieprzu i soli nie mog艂o zabrakn膮膰 chrzanu (w postaci tartej lub ca艂okorzennej) s艂u偶膮cego jako lekarstwo na liczne dolegliwo艣ci dla ludzi i inwentarza. Najwa偶niejsze jednak by艂y i s膮 nadal jajka. Zdobiono je na r贸偶ne sposoby. Przede wszystkim barwiono, a kolory mia艂y g艂臋boki sens symboliczny: fiolet to koniec 偶a艂oby, czerwie艅 to krew Chrystusa a ziele艅 to rado艣膰 z Jego zmartwychwstania. Ornamenty nanoszone by艂y rozmaitymi metodami. Jedn膮 z najstarszych jest technika batikowa, polegaj膮ca na wykonaniu ornamentu gor膮cym woskiem na surowej skorupce, a nast臋pnie zanurzeniu jajka w gor膮cym barwniku. W naszym regionie szczeg贸lnie du偶o pisanek wykonuje si臋 t膮 technik膮 w Opoczy艅skim. Z kolei w 艁owickim na wydmuszki nakleja si臋 tradycyjnie miniaturowe wycinanki z kolorowego papieru. Jajko to uniwersalny symbol narodzin i 偶ycia, ale symbolizuje tak偶e - ze wzgl臋du na sw贸j kszta艂t - pulchno艣膰, obfito艣膰, pe艂ni臋. Toczono jajka po grzbietach domowej zwierzyny, aby chowa艂a si臋 zdrowo i nabiera艂a przysadzistych kszta艂t贸w.
W poniedzia艂ek wielkanocny, zwany cz臋sto Lanym Poniedzia艂kiem, mamy zwyczaj oblewania si臋 wod膮. Uwa偶a si臋, 偶e jest on reliktem przedchrze艣cija艅skich praktyk maj膮cych zapewni膰, deszcz, zdrowie, p艂odno艣膰 i urod臋. Oblewanie wod膮 a tak偶e smaganie wierzbowymi witkami oznacza w艂a艣ciwy 艣尘颈驳耻蝉. Dyngusowanie za艣 to dopraszanie si臋 (czasem wymuszanie) wykupu i podark贸w, zwyczaj w 艣redniowieczu - bezskutecznie - zwalczany przez Ko艣ci贸艂, po艂膮czony cz臋sto z zalotami m艂odzie偶y. W dawnym kazaniu czytamy, 偶e "...m臋偶czy藕ni i kobiety 艂upi膮 si臋, dynguj膮 wzajemnie o podarki, mianowicie jajka, ci膮gn膮 si臋 do wody (...) smagaj膮 si臋 r贸zg膮 i pi臋艣ci膮". Okre艣lenie 艣尘颈驳耻蝉-诲测苍驳耻蝉 jest zatem w艂a艣ciwe, o ile mamy do czynienia z po艂膮czeniem obu czynno艣ci.
Po dyngusie chodzono z rozmaitymi rekwizytami: ko艂atk膮, chor膮giewk膮 lub pasyjk膮, czyli krzy偶em przyozdobionym wiankiem. Jednym z charakterystycznych dla Polski 艣rodkowej zwyczaj贸w by艂o oprowadzanie przez m艂odych m臋偶czyzn koguta (kurka, kurasa). Czasem by艂 to 偶ywy ptak upojony alkoholem lub sztuczny, zazwyczaj drewniany, przymocowany do ozdobionego wst膮偶kami, dwuko艂owego w贸zka. Konstrukcja bywa艂a technicznie zaawansowana, zawieraj膮ca te偶 figurki, np. weselnik贸w, kt贸re porusza艂y si臋 wraz z ruchem w贸zka. Kurcarze szczeg贸lnie ch臋tnie odwiedzali gospodarstwa, w kt贸rych mieszka艂y panny na wydaniu, a w repertuarze ch艂opc贸w by艂y tak偶e pie艣ni o erotycznym i matrymonialnym charakterze. Oczywi艣cie oblewano si臋 obficie wod膮, a wszystkiemu towarzyszy艂o upominanie si臋 o bogaty dyngus. Dziewcz臋ta chodzi艂y z gaikiem - ga艂臋zi膮 zielonego 艣wierka, sosny lub ja艂owca przyozdobion膮 wst膮偶kami, obrazkami 艣wi臋tych i wydmuszkami.
Dzi艣 symbolika licznych czynno艣ci i atrybut贸w, kt贸re towarzysz膮 tradycjom wielkanocnym uleg艂a radykalnej redukcji. Do niedawna obecne by艂y w symbolice wielkanocnej tak偶e motywy zaduszkowe wynikaj膮ce nie tylko z rozwa偶a艅 o M臋ce Pa艅skiej, ale tak偶e z poga艅skich praktyk 艣wi膮tecznych dedykowanych zmar艂ym. Mo偶na je traktowa膰 jako swego rodzaju "prze偶ytki", gdy偶 S艂owianie obchodzili tego rodzaju 艣wi臋ta cztery razy w roku: podczas letniego i zimowego przesilenia oraz r贸wnonocy wiosennej i jesiennej. St膮d te偶 dawny zwyczaj zanoszenia wielkanocnego jad艂a na groby najbli偶szych.
艢wi臋ta Wielkiej Nocy to jednak przede wszystkim pochwa艂a 偶ycia i zmartwychwstania, alegoria zwyci臋stwa nad 艣mierci膮 i zim膮, odrodzenia przyrody i nadziei na letni urodzaj. To czas przepe艂niony niezb臋dn膮 cz艂owiekowi wiar膮, 偶e b臋dzie dobrze.
LITERATURA
Hanna Szymanderska, Polskie tradycje 艣wi膮teczne, Warszawa 2003, s. 189-235.
Aleksandra Twardowska, Zgodnie z rytmem przyrody. Tradycyjne obrz臋dy doroczne, [w:] Na styku region贸w. Dziedzictwo kultury ludowej wojew贸dztwa 艂贸dzkiego, red. B. Kopczy艅ska-Jaworska, A. Nadolska-Styczy艅ska, A. Twardowska, Pu艂tusk 2007, s. 227-237.
Anna Zadro偶y艅ska, Powtarza膰 czas pocz膮tku. Cz. I, O 艣wi臋towaniu dorocznych 艣wi膮t w Polsce, Warszawa 1985.