Pozwol臋 sobie skorzysta膰 z pewnego partyjnego has艂a: 鈥濿ampir wiecznie 偶ywy. I bardzo dobrze鈥�
鈥� 偶artuje nasz rozm贸wca. Za t膮 odpowiedzi膮 kryje si臋 jednak powa偶ne pytanie badawcze: co sprawia, 偶e posta膰 tak cz臋sto opisywana i filmowana nadal przyci膮ga tw贸rc贸w i publiczno艣膰?
Dr Tomasz Fisiak zajmuje si臋 literatur膮 gotyck膮, zw艂aszcza XVIII- i XIX-wieczn膮. W swoich badaniach pod膮偶y艂 za jej bohaterami a偶 do teledysk贸w. Ta zmiana medium pozwala zobaczy膰, jak dawne opowie艣ci zyskuj膮 nowe znaczenia, zachowuj膮c rozpoznawalne motywy. Wampir jest pod tym wzgl臋dem wyj膮tkowo wdzi臋cznym bohaterem: mo偶e wyst膮pi膰 w historii mi艂osnej, budzi膰 odraz臋, roz艣miesza膰 albo reprezentowa膰 do艣wiadczenie kogo艣, kto nie znajduje dla siebie miejsca w spo艂ecze艅stwie.
Medialna kariera wampira
Zanim wampir trafi艂 do teledysk贸w i gier komputerowych, jego kolejne wcielenia powstawa艂y na kartach literatury i na ekranach kin. Ka偶de medium dawa艂o tw贸rcom inne mo偶liwo艣ci: potw贸r opisywany s艂owami zyskiwa艂 twarz, g艂os i spos贸b poruszania si臋, a z czasem stawa艂 si臋 tak偶e postaci膮, w kt贸r膮 odbiorca m贸g艂 si臋 wcieli膰.
Literacka historia wampira nie zaczyna si臋 przy tym od Draculi. Wa偶nym poprzednikiem hrabiego by艂 lord Ruthven z 鈥濿ampira鈥� Johna Polidoriego, opublikowanego w 1819 roku. Posta膰 ta by艂a inspirowana lordem Byronem. W takim rodowodzie badacz dostrzega jeden z trop贸w pozwalaj膮cych zrozumie膰 trwa艂o艣膰 wampirycznej fascynacji: przyci膮ga膰 mo偶e niezale偶no艣膰 bohatera, jego indywidualizm i niech臋膰 do podporz膮dkowania si臋 obowi膮zuj膮cym zasadom.
Powie艣膰 Brama Stokera ukaza艂a si臋 w 1897 roku. P贸藕niej wyobra偶enia widz贸w kszta艂towali mi臋dzy innymi Nosferatu z filmu Friedricha Wilhelma Murnaua oraz Dracula grany przez B茅l臋 Lugosiego. Wampir zyska艂 nie tylko rozpoznawalny wygl膮d, lecz tak偶e kolejne sposoby docierania do odbiorc贸w.
Tak wi臋c zacz臋li艣my od powie艣ci, od tekstu, przeszli艣my p贸藕niej do kina, p贸藕niej wampir przeni贸s艂 si臋 do teledysk贸w, do gier komputerowych, do cosplayu
鈥� wylicza Fisiak.
Ta w臋dr贸wka ma znaczenie dla interpretacji. Odbiorca teledysku nie musi wcze艣niej czyta膰 Stokera, 偶eby rozpozna膰 wampiryczn膮 charakteryzacj臋. Mo偶e jednak zobaczy膰 wi臋cej, kiedy zna histori臋 motywu: dostrzec filmowy cytat, zmian臋 roli bohatera albo odwr贸cenie znajomego zako艅czenia. 艢ledzenie takich powi膮za艅 jest jednym z zada艅 badacza kultury.
Nosferatu czy Edward? Dwa sposoby przyci膮gania uwagi
Wampir nie ma jednej obowi膮zkowej twarzy. Dobitnie pokazuje to zestawienie Nosferatu z Edwardem ze 鈥瀂mierzchu鈥�, bohaterem prozy Stephenie Meyer. Pierwszy przede wszystkim niepokoi swoim wygl膮dem. Drugi staje si臋 obiektem romantycznej fascynacji. Tak odleg艂e przedstawienia pokazuj膮, jak r贸偶ne oczekiwania mo偶e zaspokaja膰 ta sama figura kulturowa.
Jest tutaj pewna niejednoznaczno艣膰. Jedno, czego nie mo偶na odm贸wi膰 wampirowi, to jego charyzma, jego dar przyci膮gania, przykuwania uwagi. No i w艂a艣nie ten wci膮偶 obecny element grozy. Wiadomo, lubimy si臋 ba膰, popularno艣膰 horror贸w o tym 艣wiadczy
鈥� m贸wi naukowiec.
Wampir mo偶e wi臋c odpycha膰, a zarazem budzi膰 ciekawo艣膰. Nawet kiedy staje si臋 pi臋kny i uwodzicielski, pozostaje istot膮 potencjalnie niebezpieczn膮. Napi臋cie mi臋dzy blisko艣ci膮 a zagro偶eniem pozwala 艂膮czy膰 romans z horrorem. W tym zestawieniu atrakcyjno艣膰 wampira nie jest prostym zaprzeczeniem jego potworno艣ci. Mo偶e j膮 komplikowa膰: bohater budzi pragnienie w艂a艣nie wtedy, gdy spotkanie z nim wi膮偶e si臋 z ryzykiem. Dlatego zmiana wygl膮du nie musi usuwa膰 podstawowego konfliktu wpisanego w opowie艣膰. Pytanie o to, czy mo偶na mu zaufa膰, staje si臋 r贸wnie wa偶ne, jak pytanie o mo偶liwo艣膰 jego pokonania.
Fisiak wskazuje r贸wnie偶 na atrakcyjno艣膰 wyobra偶enia 偶ycia poza zwyk艂ym ludzkim czasem. Wieczna m艂odo艣膰 oznacza tutaj wi臋cej ni偶 brak zmarszczek: otwiera mo偶liwo艣膰 fantazjowania o uczuciach, kt贸rych nie ko艅czy starzenie si臋. Jednocze艣nie badacz zastrzega, 偶e nie da si臋 sprowadzi膰 popularno艣ci wampir贸w do jednej przyczyny. U jednych odbiorc贸w wa偶niejsza b臋dzie przyjemno艣膰 prze偶ywania grozy, u innych romantyczna obietnica lub fascynacja niezale偶nym bohaterem.
Romans starszy ni偶 鈥瀂mierzch鈥�
Erotyczna fascynacja wampirem nie narodzi艂a si臋 wraz ze wsp贸艂czesnymi bestsellerami. 呕eby zobaczy膰, jak d艂ugo towarzyszy temu motywowi, warto si臋gn膮膰 po 鈥濩armill臋鈥� Josepha Sheridana Le Fanu z 1872 roku. W centrum opowiadania znajduj膮 si臋 tytu艂owa wampirzyca oraz Laura. Ich relacja 艂膮czy blisko艣膰, pragnienie i zagro偶enie.
鈥濩armilla鈥� Josepha Sheridana Le Fanu nale偶a艂a do XIX-wiecznych opowie艣ci, kt贸re nada艂y wampirowi kobiec膮 posta膰. Ilustracja Davida Henry鈥檈go Fristona z 1872 roku. Autor i 藕r贸d艂o: Il. David Henry Friston, 1872 / Wikimedia Commons, domena publiczna.
Fisiak zwraca uwag臋 na znaczenie wyboru dw贸ch kobiecych bohaterek. Wampiryczna historia stwarza艂a przestrze艅 do przedstawienia wi臋zi wykraczaj膮cej poza przyj臋te obyczajowe ramy. To wa偶na wskaz贸wka dla czytelnika: w literaturze grozy warto pyta膰 nie tylko o to, kto jest potworem, ale tak偶e o to, jakie zachowania i pragnienia budz膮 niepok贸j w 艣wiecie przedstawionym.
I by膰 mo偶e te偶 st膮d wzi臋艂a si臋 popularno艣膰 wampira, poniewa偶 wampir 艂ama艂 tabu. Wampir okazywa艂 niezwyk艂膮 niezale偶no艣膰, nie poddawa艂 si臋 normom obowi膮zuj膮cym w danym okresie. To dotyczy zar贸wno Carmilli, jak i samego Draculi
鈥� zauwa偶a badacz.
W przypadku 鈥濩armilli鈥� szczeg贸lnie wyra藕nie wida膰, 偶e wampiryczna opowie艣膰 pozwala m贸wi膰 o czym艣 wi臋cej ni偶 strach przed 艣mierci膮. Groza splata si臋 z pytaniami o intymno艣膰, swobod臋 i granice akceptowanych relacji.
Dlatego mi臋dzy dziewi臋tnastowiecznym opowiadaniem a wsp贸艂czesnym romansem wampirycznym mo偶na znale藕膰 ci膮g艂o艣膰. Zmieniaj膮 si臋 bohaterowie, j臋zyk i obyczaje, ale zainteresowanie postaci膮, kt贸ra przekracza zakazy i jednocze艣nie przyci膮ga, nie znika.
Nosferatu 艣piewa w Myslovitz
Z takim przygotowaniem mo偶na wr贸ci膰 do znajomej piosenki i zobaczy膰 j膮 inaczej. W teledysku 鈥濪la Ciebie鈥� Myslovitz, wyre偶yserowanym przez Krzysztofa Paw艂owskiego, Artur Rojek wyst臋puje w charakteryzacji nawi膮zuj膮cej do Nosferatu. Gotyckie wn臋trza, 艣wiat艂ocie艅 i filmowy wampir przenosz膮 utw贸r w obszar znany z kina grozy.
Artur Rojek jako wampir w teledysku 鈥濪la ciebie鈥� Myslovitz (2000), re偶. Krzysztof Paw艂owski. 殴r贸d艂o kadru: YouTube
S膮 pewne sceny, kt贸re od razu z automatu ka偶膮 nam my艣le膰 o tym, 偶e oto jest Murnau. To s膮 te charakterystyczne motywy niemieckiego ekspresjonizmu. Ta specyficzna gra 艣wiat艂em i cieniem. Artur Rojek ucharakteryzowany na Nosferatu
鈥� wskazuje Fisiak.
W teledysku pojawia si臋 r贸wnie偶 Agnieszka Dygant, a nadchodz膮cy 艣wit przywo艂uje fina艂 filmu Murnaua. Do rozpoznawalnego repertuaru nale偶膮 czosnek, ko艂ki i krzy偶e. Dla widza s膮 to sygna艂y, z jakim bohaterem ma do czynienia i co mo偶e mu zagrozi膰. Znajomo艣膰 pierwowzoru wzbogaca jednak samo rozpoznanie: pozwala 艣ledzi膰, jak dawna opowie艣膰 zostaje przekszta艂cona w histori臋 towarzysz膮c膮 piosence.
W艂a艣nie takimi zale偶no艣ciami zajmuje si臋 intertekstualno艣膰, stanowi膮ca punkt wyj艣cia bada艅 Fisiaka nad teledyskami. W tym przypadku chodzi o relacje pomi臋dzy r贸偶nymi tekstami kultury: powie艣ci膮, filmem i klipem muzycznym. Zapo偶yczony motyw mo偶e zachowa膰 znajomy wygl膮d, a jednocze艣nie zacz膮膰 znaczy膰 co艣 innego w nowej historii.
W artykule 鈥濪racula Meets the Music Video鈥� Fisiak analizuje obok Myslovitz tak偶e 鈥濰eart鈥� Pet Shop Boys i 鈥濨aticano鈥� Bad Bunny鈥檈go. Dob贸r utwor贸w pozwala wyj艣膰 poza jeden gatunek muzyczny i jeden moment historyczny. Podczas rozmowy badacz podkre艣la, 偶e zainteresowa艂a go w艂a艣nie geograficzna rozpi臋to艣膰 tych nawi膮za艅 oraz pomys艂owo艣膰 os贸b re偶yseruj膮cych. Motyw kojarzony z dawnym kinem pozostaje u偶yteczny w bardzo r贸偶nych odmianach wsp贸艂czesnej kultury popularnej.
Kiedy potw贸r potrzebuje ochrony
W 鈥濨aticano鈥� zmienia si臋 przede wszystkim kierunek spojrzenia. Zwykle zastanawiamy si臋, co potw贸r zrobi ludziom. Tutaj r贸wnie wa偶ne staje si臋 pytanie, co 艣wiat zrobi potworowi. Re偶yser Stillz 艂膮czy odniesienia do 鈥濶osferatu鈥� i 鈥濬rankensteina鈥�, a Bad Bunny gra istot臋 zarazem wampiryczn膮 i powo艂an膮 do 偶ycia przez naukowca. W interpretacji Fisiaka szczeg贸lne znaczenie ma przygotowanie tej postaci na okrucie艅stwo, niezrozumienie i odrzucenie.
Przy takiej zmianie perspektywy widz mo偶e stan膮膰 po stronie kogo艣, kto na pierwszy rzut oka powinien wy艂膮cznie przera偶a膰. Odmienny wygl膮d przestaje by膰 wystarczaj膮cym powodem, 偶eby uzna膰 bohatera za 藕r贸d艂o z艂a. Uwag臋 przyci膮ga jego podatno艣膰 na zranienie i trudno艣膰 znalezienia dla siebie miejsca.
Fisiak odczytuje ten obraz jako komunikat do os贸b, kt贸re z r贸偶nych powod贸w czuj膮 si臋 niedopasowane: ze wzgl臋du na sytuacj臋 materialn膮, seksualno艣膰, pogl膮dy lub inne cechy oddzielaj膮ce je od otoczenia. Najwa偶niejsza staje si臋 mo偶liwo艣膰 rozpoznania podobnego do艣wiadczenia u innych.
Mo偶emy czu膰 si臋 faktycznie odrzuceni, osamotnieni, ale pomaga nam 艣wiadomo艣膰, 偶e jest jeszcze jaka艣 grupa wsparcia, 偶e na pewno w kt贸rym艣 momencie naszego 偶ycia uda nam si臋 znale藕膰 to 艣rodowisko, do kt贸rego b臋dziemy przynale偶e膰 i w kt贸rym odnajdziemy sw贸j komfort. Tak wi臋c tutaj wampir te偶 odgrywa bardzo symboliczn膮, tak膮 bardzo wa偶k膮 spo艂ecznie funkcj臋
鈥� wyja艣nia badacz.
To odczytanie nie usuwa z teledysku grozy, ale pokazuje, 偶e mo偶e ona wsp贸艂istnie膰 z nadziej膮. Wampir pozwala opowiedzie膰 o do艣wiadczeniu wykluczenia bez sprowadzania bohatera do roli bezradnej ofiary. Nadal pozostaje niezwyk艂y i przyci膮gaj膮cy uwag臋, lecz teraz jego niezwyk艂o艣膰 mo偶e pom贸c widzowi zrozumie膰 w艂asne poczucie obco艣ci.
Co jeszcze mo偶na powiedzie膰 o wampirze?
Po tylu ksi膮偶kach, filmach i teledyskach 艂atwo uzna膰, 偶e wampiryczny repertuar zosta艂 wyczerpany. Fisiak w kolejnych realizacjach odnajduje jednak przesuni臋cia akcent贸w, kt贸re pozwalaj膮 wraca膰 do pozornie dobrze znanego tematu.
A jednak mo偶na. Jednak mo偶na co艣 przepisa膰, mo偶na doda膰 pewne konteksty, podteksty, mo偶na zaznaczy膰 w艂a艣nie ten bardziej indywidualistyczny rys, mo偶na wi臋cej uwagi skupi膰 na motywie wykluczenia, na motywie poszukiwania niezale偶no艣ci, wolno艣ci. Motyw wampira idealnie si臋 do tego nadaje
鈥� przekonuje.
Zmiany mog膮 dotyczy膰 nawet najbardziej rozpoznawalnej potrzeby tej postaci. Jak zauwa偶a naukowiec, we wsp贸艂czesnym kinie pojawiaj膮 si臋 wampiry korzystaj膮ce z bank贸w krwi zamiast atakuj膮ce przypadkowych ludzi. Takie rozwi膮zanie pozwala przekszta艂ci膰 relacj臋 mi臋dzy potworem a otoczeniem, zachowuj膮c jego odmienno艣膰.
Nie chodzi wi臋c jedynie o nie艣miertelno艣膰 wpisan膮 w los fikcyjnego bohatera. Kulturow膮 d艂ugowieczno艣膰 zapewnia mu tak偶e zdolno艣膰 przyjmowania nowych r贸l. W jednym utworze uosabia zagro偶enie, w innym niespe艂nione pragnienie, jeszcze w innym samotno艣膰 kogo艣 odrzuconego. Historia wampira pozostaje rozpoznawalna, a pytania zadawane za jej pomoc膮 mog膮 si臋 zmienia膰.
Wampir zatem jest nieustaj膮cym 藕r贸d艂em inspiracji i my艣l臋, 偶e to zbyt szybko si臋 nie zmieni
鈥� podsumowuje dr Tomasz Fisiak.
Rozmawia艂 i opracowa艂: Eryk Wo藕niak (Biuro Promocji i Komunikacji WF U艁)