Dlaczego wci膮偶 zmieniamy czas, skoro mo偶e to negatywnie wp艂ywa膰 na nasze zdrowie?
To przede wszystkim zasz艂o艣膰 historyczna. Zmiany czasu wprowadzono, aby lepiej wykorzystywa膰 艣wiat艂o s艂oneczne i oszcz臋dza膰 energi臋. Pierwsze takie rozwi膮zania na szerok膮 skal臋 zastosowano podczas I wojny 艣wiatowej w Niemczech i Austro-W臋grzech. P贸藕niej powracano do nich mi臋dzy innymi w okresach kryzys贸w energetycznych. W Polsce regularna zmiana czasu obowi膮zuje od 1977 roku.
Z fizjologicznego i medycznego punktu widzenia dwukrotne przestawianie zegark贸w w ci膮gu roku nie jest korzystne. Rozregulowuje nasz wewn臋trzny zegar biologiczny. Godzin臋 mo偶emy przesun膮膰 w jednej sekundzie, ale w organizmie nie mamy magicznego przycisku, kt贸ry pozwoli艂by natychmiast dostosowa膰 wszystkie procesy do nowego rytmu.
Jak dzia艂a nasz zegar biologiczny i dlaczego nawet godzina ma znaczenie?
Nasz organizm funkcjonuje zgodnie z rytmem oko艂odobowym, kt贸ry trwa oko艂o 24 godzin. Jego d艂ugo艣膰 jest indywidualna i zale偶y mi臋dzy innymi od uwarunkowa艅 genetycznych. Najwa偶niejszym czynnikiem reguluj膮cym ten rytm jest 艣wiat艂o. To ono pomaga synchronizowa膰 zegar biologiczny z cyklem dnia i nocy.
Przesuni臋cie czasu wymaga dostosowania proces贸w hormonalnych, mi臋dzy innymi wydzielania melatoniny, odpowiedzialnej za regulacj臋 snu, oraz kortyzolu, kt贸rego naturalny wzrost rano pomaga nam si臋 obudzi膰.
Najbardziej niekorzystna jest wiosenna zmiana czasu, kiedy tracimy godzin臋 snu. Mo偶na j膮 por贸wna膰 do podr贸偶y na wsch贸d i zwi膮zanego z ni膮 jet lagu. Obserwuje si臋 w贸wczas zwi臋kszone ryzyko problem贸w sercowo-naczyniowych, a tak偶e wypadk贸w drogowych i przy pracy. Jesienna zmiana jest zazwyczaj znoszona 艂agodniej, cho膰 kr贸tsze dni i ograniczony dost臋p do 艣wiat艂a s艂onecznego mog膮 negatywnie wp艂ywa膰 na nasze samopoczucie.
Czy wszyscy odczuwamy zmian臋 czasu tak samo?
Nie, wiele zale偶y od naszego chronotypu, czyli naturalnych preferencji dotycz膮cych pory snu i aktywno艣ci. Wyr贸偶niamy skowronki, kt贸re wol膮 wcze艣nie wstawa膰, oraz sowy, najlepiej funkcjonuj膮ce wieczorem i w nocy. Wi臋kszo艣膰 os贸b znajduje si臋 jednak pomi臋dzy tymi grupami.
Najtrudniej zmian臋 czasu, szczeg贸lnie wiosenn膮, znosz膮 osoby o p贸藕nym chronotypie. Dotyczy to tak偶e m艂odzie偶y, kt贸ra cz臋sto naturalnie zasypia i budzi si臋 p贸藕niej. Z biologicznego punktu widzenia korzystne by艂oby wi臋c p贸藕niejsze rozpoczynanie zaj臋膰 szkolnych.
Warto wspomnie膰 r贸wnie偶 o zjawisku social jet lag, czyli spo艂ecznym jet lagu. To rozbie偶no艣膰 mi臋dzy naszym rytmem snu w dni pracy lub nauki a weekendami, kiedy cz臋sto pr贸bujemy nadrobi膰 niedobory snu. Nawet godzina czy dwie r贸偶nicy mog膮 zaburza膰 synchronizacj臋 naszego zegara biologicznego do czasu spo艂ecznego, co zaburza nasze codzienne funkcjonowanie i mo偶e nie艣膰 za sob膮 negatywne konsekwencje dla naszego zdrowia.
Kt贸ry czas jest dla nas zdrowszy 鈥� letni czy zimowy?
Z punktu widzenia chronobiologii korzystniejsze by艂oby pozostanie przy czasie standardowym, czyli potocznie nazywanym zimowym. To w艂a艣nie on jest bli偶szy naturalnemu rytmowi s艂onecznemu.
Rozumiem, 偶e lubimy d艂ugie, jasne letnie wieczory. Jednak pozostanie przy czasie letnim przez ca艂y rok oznacza艂oby bardzo p贸藕ne wschody s艂o艅ca zim膮. Rozpoczynaliby艣my dzie艅 w ciemno艣ci, a 艣wiat艂o poranne odgrywa kluczow膮 rol臋 w regulacji naszego zegara biologicznego.
Co wa偶ne, przej艣cie na czas zimowy nie oznacza, 偶e dzie艅 staje si臋 kr贸tszy. D艂ugo艣膰 dnia zmienia si臋 naturalnie wraz z porami roku. My jedynie inaczej rozk艂adamy godziny 艣wiat艂a wzgl臋dem naszych codziennych aktywno艣ci.
Jak przygotowa膰 organizm do zmiany czasu?
Specjali艣ci zalecaj膮 stopniowe dostosowywanie godzin snu, szczeg贸lnie przed wiosenn膮 zmian膮 czasu. Jesienne cofni臋cie zegark贸w jest na og贸艂 艂atwiejsze do zaakceptowania, poniewa偶 daje nam mo偶liwo艣膰 d艂u偶szego snu.
Warto jednak zapami臋ta膰 jedn膮 rzecz: przechodz膮c na czas zimowy, wracamy do naszego standardowego czasu strefowego, bli偶szego naturalnemu rytmowi s艂onecznemu. Cho膰 nazwa 鈥瀋zas zimowy鈥� mo偶e budzi膰 negatywne skojarzenia, z biologicznego punktu widzenia to w艂a艣nie ten czas jest bardziej zgodny z funkcjonowaniem naszego organizmu.
W najbli偶sz膮 niedziel臋 czeka nas wi臋c ma艂a podr贸偶 w czasie. Cofaj膮c zegarki, symbolicznie wr贸cimy do rytmu, wed艂ug kt贸rego funkcjonowali nasi przodkowie! I cho膰 podr贸偶e w czasie pozostaj膮 raczej przedmiotem naukowych rozwa偶a艅, t臋 jedn膮 mo偶emy odby膰 bez wychodzenia z 艂贸偶ka. Co wi臋cej鈥� zyskamy dodatkow膮 godzin臋 snu!
Materia艂: prof. Dr hab. Edyta Reszka
Redakcja: Kacper Szczepaniak, Centrum Komunikacji Marki