Zacznijmy od pytania z tytu艂u. Czy sztuczna inteligencja jest ponad prawem?
Dr. hab Dominik Lubasz, prof. U艁.*: Nie i nigdy nie by艂a. Nawet gdyby akt o sztucznej inteligencji nie istnia艂, systemy AI dzia艂aj膮 w re偶imie RODO, prawa antydyskryminacyjnego, odpowiedzialno艣ci za produkt, prawa konsumenckiego i procedury administracyjnej. Nie ma przepisu, kt贸ry zwalnia艂by z tych obowi膮zk贸w dlatego, 偶e rozstrzygni臋cie przygotowa艂 model.
Trudniejsze pytanie brzmi inaczej. Czy cz艂owiek, wobec kt贸rego zapad艂a decyzja podj臋ta z udzia艂em algorytmu, ma realn膮 mo偶liwo艣膰 j膮 zakwestionowa膰: dowiedzie膰 si臋, 偶e algorytm by艂 u偶yty, pozna膰 powody rozstrzygni臋cia i doprowadzi膰 do jego weryfikacji przez kogo艣, kto ma kompetencj臋 do zmiany. To ju偶 nie jest pytanie legislacyjne, tylko pytanie o legitymizacj臋 w艂adzy.
A samo prawo? W 2024 r. wszed艂 w 偶ycie AI Act, rozporz膮dzenie Unii Europejskiej reguluj膮ce rozw贸j, wdra偶anie i stosowanie system贸w sztucznej inteligencji. Jak dzisiaj sprawdza si臋 to rozporz膮dzenie, bior膮c pod uwag臋 tempo rozwoju technologii?
Zaczn臋 od korekty, bo w tym pytaniu kryje si臋 nieporozumienie, kt贸re powtarza si臋 w debacie publicznej. Rozporz膮dzenie 2024/1689 wesz艂o w 偶ycie 1 sierpnia 2024 r., ale wej艣cie w 偶ycie to nie to samo co stosowanie. Zakazy okre艣lonych praktyk obowi膮zuj膮 od lutego 2025 r., przepisy o modelach og贸lnego przeznaczenia od sierpnia 2025 r., a najtrudniejsza cz臋艣膰, czyli wymogi dla system贸w wysokiego ryzyka, mia艂a zacz膮膰 obowi膮zywa膰 2 sierpnia 2026 r.
I tu wydarzy艂o si臋 co艣, co samo w sobie jest materia艂em badawczym. Rozporz膮dzenie 2026/1744, Digital Omnibus on AI, zosta艂o opublikowane w Dzienniku Urz臋dowym 24 lipca 2026 r. i wesz艂o w 偶ycie 27 lipca. Obowi膮zki dla samodzielnych system贸w wysokiego ryzyka z za艂膮cznika III przesuni臋to na 2 grudnia 2027 r., a dla AI wbudowanej w produkty regulowane z za艂膮cznika I na 2 sierpnia 2028 r. Pow贸d nie jest ideologiczny, tylko administracyjny: nie by艂o norm zharmonizowanych, pa艅stwa cz艂onkowskie sp贸藕nia艂y si臋 z wyznaczeniem organ贸w nadzoru, brakowa艂o jednostek notyfikowanych. Unia przyzna艂a, 偶e jej w艂asny kalendarz wyprzedzi艂 jej w艂asn膮 zdolno艣膰 wykonawcz膮.
Przesuni臋cie obj臋艂o trzy sekcje rozdzia艂u III, nie ca艂e rozporz膮dzenie. 2 sierpnia 2026 r. pozostaje dat膮 stosowania aktu, razem z obowi膮zkami przejrzysto艣ci z art. 50, w tym z obowi膮zkiem poinformowania cz艂owieka, 偶e rozmawia z maszyn膮. Doszed艂 nowy zakaz: od 2 grudnia 2026 r. nie wolno wprowadza膰 do obrotu ani u偶ywa膰 system贸w, kt贸rych przeznaczeniem jest generowanie intymnych wizerunk贸w konkretnych os贸b bez ich zgody albo materia艂贸w przedstawiaj膮cych seksualne wykorzystywanie dzieci. To pierwsze zaostrzenie aktu od jego uchwalenia.
Uczciwa odpowied藕 brzmi wi臋c tak: nie wiemy jeszcze, jak akt o sztucznej inteligencji si臋 sprawdza, bo w najistotniejszej cz臋艣ci nie jest jeszcze stosowany. Wiemy natomiast, gdzie le偶y problem prawa regulacyjnego wobec technologii. Le偶y w operacjonalizacji norm, nie w ich tre艣ci.
Panie Profesorze, czym jest CLAIRE - Centre for LegalTech and AI Research?
CLAIRE to centrum badawcze Wydzia艂u Prawa i Administracji U艁. Dzia艂a na zasadzie samofinansowania, ze 艣rodk贸w grantowych i projekt贸w mi臋dzynarodowych, i nie obci膮偶a bud偶etu Wydzia艂u.
Centrum ma dwie osie. Pierwsza, i to jest w艂a艣ciwe pytanie badawcze, wok贸艂 kt贸rego je zbudowa艂em, dotyczy legalno艣ci i legitymizacji w艂adzy algorytmicznej w europejskim porz膮dku prawnym. Interesuj膮 nas konstytucyjne granice automatyzacji decyzji, zaufanie jako kategoria normatywna, a nie marketingowa, podej艣cie oparte na ryzyku jako rama legalno艣ci oraz odpowiedzialno艣膰 ex ante i proceduralna kontrola nad rozstrzygni臋ciami maszyn.
Druga o艣 to LegalTech, przy czym traktujemy go nie jako zestaw narz臋dzi, lecz jako przedmiot regulacji. Gdzie le偶y granica dopuszczalnej automatyzacji czynno艣ci prawnej? Kto odpowiada, gdy narz臋dzie AI wygeneruje b艂臋dn膮 analiz臋? Co dzieje si臋 z tajemnic膮 zawodow膮, gdy akta klienta trafiaj膮 do modelu j臋zykowego? Te pytania nie s膮 hipotetyczne. Z badania Future Ready Lawyer (Wolters Kluwer, 2024) wynika, 偶e z generatywnej AI korzysta co najmniej raz w tygodniu 76% prawnik贸w w dzia艂ach prawnych i 68% w kancelariach. LexisNexis odnotowa艂 w Wielkiej Brytanii skok wykorzystania AI przez prawnik贸w z 11% w 2023 r. do 41% w 2024 r. Transformacja zawod贸w prawniczych ju偶 si臋 dokonuje, w du偶ej mierze bez refleksji deontologicznej.
W Radzie Naukowej Centrum zasiada szesna艣cioro badaczy z Uniwersytetu 艁贸dzkiego, Uniwersytetu Wroc艂awskiego, Uniwersytetu Gda艅skiego, Uniwersytetu 艢l膮skiego, INP PAN, Akademii Leona Ko藕mi艅skiego, Uniwersytetu SWPS, Akademii Kujawsko-Pomorskiej oraz z University of Salerno.
Na Wydziale CLAIRE nie zast臋puje niczego, co ju偶 dzia艂a. Uzupe艂nia AI Hub i ma by膰 platform膮 艂膮cz膮c膮 Lodz Cyber HUB, AI for Justice Lab, AI Work Team oraz Centrum Ochrony Danych Osobowych i Zarz膮dzania Informacj膮. Wspiera tak偶e ekspertyz膮 prawn膮 uczelniany Zesp贸艂 ds. Generatywnej Sztucznej Inteligencji.
Jakie s膮 pierwsze inicjatywy, kt贸re podj臋艂o Centrum?
Centrum powsta艂o formalnie w maju, ale projekty, kt贸re stanowi膮 jego trzon, by艂y ju偶 w toku, dlatego wniosek o powo艂anie z艂o偶y艂em stosunkowo wcze艣nie po zatrudnieniu na Uniwersytecie.
Najwa偶niejszym wydarzeniem by艂o inauguracyjne sympozjum BRIDGE, kt贸re odby艂o si臋 na naszym Wydziale 29鈥�30 kwietnia 2026 r. Wyst膮pi艂o dwudziestu o艣miu prelegent贸w z Polski, Niemiec i instytucji europejskich.
R贸wnolegle ukaza艂a si臋 moja monografia GDPR for AI: A Legal Framework for Trustworthy Artificial Intelligence through Data Protection by Design w Kluwer Law International - pr贸ba potraktowania RODO jako pe艂noprawnego instrumentu regulacji system贸w AI, a nie tylko przeszkody w ich rozwoju. W redakcji jest komentarz do Aktu w sprawie sztucznej inteligencji, przygotowywany przez zesp贸艂 autorek i autor贸w z kilku o艣rodk贸w.
Poza tym Centrum wesz艂o w faz臋 budowania konsorcjum mi臋dzynarodowego, o tym r贸wnie偶 za chwil臋, oraz kontynuuje wsp贸艂prac臋 z administracj膮, przede wszystkim w ramach grupy eksperckiej przy Prezesie UODO, a tak偶e z samorz膮dami prawniczymi, w kontek艣cie ich transformacji cyfrowej i wykorzystania polskich modeli j臋zykowych.
Jak wygl膮daj膮 plany zwi膮zane z dzia艂aniem CLAIRE w nadchodz膮cym roku akademickim?
Trzy rzeczy, w kolejno艣ci wa偶no艣ci.
Po pierwsze, BRIDGE. To dwustronna inicjatywa badawcza Bilateral Research Initiative on Data and the Governance of Emerging Technologies, kt贸r膮 prowadz臋 wsp贸lnie z prof. Borisem Paalem z Uniwersytetu Technicznego w Monachium. Jej za艂o偶enie jest proste: dwie najwi臋ksze tradycje ochrony danych w Europie kontynentalnej powinny rozmawia膰 o europejskim modelu regulacji danych i AI wsp贸lnie, ale bez zacierania r贸偶nic.
BRIDGE ma dwa etapy. Pierwszy, diagnostyczny, odby艂 si臋 w 艁odzi pod has艂em 鈥濪iagnosis: Status Quo & Questions". Pi臋膰 paneli, dwadzie艣cia osiem os贸b, j臋zyk roboczy angielski, regu艂a Chatham House i format dyskusji, nie odczytu. Zaprosili艣my nie tylko akademi臋, ale i organy nadzoru, Komisj臋 Europejsk膮, biznes, organizacje pozarz膮dowe i praktyk臋 - bo pytanie, kt贸re postawili艣my, jest pytaniem o ca艂y model. Brzmi ono: jak daleko mo偶na przebudowa膰 europejskie rz膮dy nad danymi i AI w imi臋 innowacyjno艣ci i konkurencyjno艣ci, nie niszcz膮c przy tym zaufania?
To pytanie nie wzi臋艂o si臋 znik膮d. Raporty Letty i Draghiego, agenda uproszczeniowa, wreszcie Digital Omnibus, wszystkie te dokumenty, czytane razem, traktuj膮 dorobek regulacyjny ostatniej dekady jako problem do rozwi膮zania, a nie jako osi膮gni臋cie do obrony. BRIDGE nie zwo艂ali艣my po to, 偶eby t臋 narracj臋 potwierdzi膰 ani po to, 偶eby j膮 odrzuci膰. Zwo艂ali艣my go, 偶eby j膮 przetestowa膰.
Etap drugi odb臋dzie si臋 jesieni膮 w Monachium i b臋dzie mia艂 charakter rozwi膮zaniowy: warsztaty, grupy robocze, dokument z rekomendacjami. Efektem obu spotka艅 ma by膰 raport i wsp贸lna agenda badawcza - a docelowo trwa艂a, dwustronna struktura wsp贸艂pracy, a nie pojedyncza konferencja.
Po drugie, wniosek grantowy. Budujemy konsorcjum transatlantyckie do konkursu Trans-Atlantic Platform, z Uniwersytetem 艁贸dzkim jako liderem i partnerami z Niemiec oraz Ameryki 艁aci艅skiej. Temat: jak wybory regulacyjne dotycz膮ce AI w wymiarze sprawiedliwo艣ci przek艂adaj膮 si臋 na rzeczywisty dost臋p obywateli do s膮du i na zaufanie do wymiaru sprawiedliwo艣ci. Wniosek pe艂ny sk艂adamy jesieni膮.
Po trzecie, dydaktyka i seminaria. Chc臋, 偶eby Centrum otworzy艂o regularne seminarium badawcze z udzia艂em doktorantek i doktorant贸w, bo to jest jedyny spos贸b, 偶eby za pi臋膰 lat mie膰 na Wydziale ludzi, kt贸rzy t臋 problematyk臋 znaj膮 od 艣rodka, a nie z podr臋cznika.
Kt贸re zagraniczne o艣rodki s膮 dla Pa艅stwa naturalnymi punktami odniesienia: Stanford CodeX, Bucerius CLTDS, Oxford Law & AI, czy inne?
Rozr贸偶ni艂bym dwie rzeczy: o艣rodki, kt贸re podziwiam, i o艣rodki, z kt贸rymi realnie pracujemy.
Stanford CodeX jest wzorem, ale wzorem czego艣 innego ni偶 to, co robimy. Ameryka艅ska szko艂a legal informatics jest in偶ynierska i produktowa - buduje narz臋dzia, testuje je, spina prawnik贸w z informatykami. Bardzo tego potrzebujemy w Polsce, natomiast pytania regulacyjne stoj膮 tam na drugim planie, po prostu dlatego, 偶e Stany nie maj膮 AI Act. Bucerius Center for Legal Technology and Data Science jest nam instytucjonalnie najbli偶szy: podobna skala, podobne po艂膮czenie LegalTech z prawem cyfrowym, kontynentalna tradycja prawna. Oksfordzkie 艣rodowisko - Institute for Ethics in AI i Oxford Internet Institute - pracuje raczej na styku filozofii, etyki i bada艅 empirycznych ni偶 dogmatyki.
Je艣li natomiast pyta Pan o europejskie o艣rodki, kt贸re wyznaczaj膮 standard w badaniach nad prawem cyfrowym, to s膮 to przede wszystkim IViR w Amsterdamie, CiTiP w KU Leuven i TILT w Tilburgu. Tam pisze si臋 teksty, kt贸re trzeba przeczyta膰, zanim si臋 cokolwiek opublikuje.
Najwa偶niejsze s膮 partnerstwa, kt贸re faktycznie dzia艂aj膮. Uniwersytet Techniczny w Monachium i prof. Boris Paal przez BRIDGE. University of Salerno i prof. Giovanni Maria Riccio w Radzie Naukowej Centrum. Uniwersytet w Palermo i prof. Guido Smorto w badaniach nad regulacj膮 platform. Rozmawiamy te偶 z o艣rodkami zajmuj膮cymi si臋 dost臋pem do wymiaru sprawiedliwo艣ci, w tym w Ameryce 艁aci艅skiej, w zwi膮zku z wnioskiem transatlantyckim.
Nie mam ambicji, 偶eby CLAIRE by艂o 鈥瀙olskim CodeX-em". Wol臋, 偶eby by艂o o艣rodkiem, do kt贸rego dzwoni si臋 z Monachium, Amsterdamu czy Strasburga, kiedy potrzebna jest odpowied藕 na pytanie o granice automatyzacji w艂adzy publicznej. To skromniejszy cel. I trudniejszy.
BIOGRAM
* Dr hab. Dominik Lubasz, prof. U艁, kierownik CLAIRE, Centre for LegalTech and AI Research na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu 艁贸dzkiego. Partner w kancelarii Lubasz i Wsp贸lnicy. Autor m.in. monografii 鈥濺ODO dla AI. Zgodno艣膰 z zasadami godnej zaufania sztucznej inteligencji w modelu data protection by design" (Wolters Kluwer 2025), wsp贸艂redaktor naukowy komentarza do aktu o sztucznej inteligencji. Ekspert Europejskiej Rady Ochrony Danych oraz Rady Europy, cz艂onek grupy ekspert贸w przy Prezesie UODO i Komisji Nowych Technologii Krajowej Izby Radc贸w Prawnych; zajmuje si臋 regulacj膮 AI, ochron膮 danych osobowych i prawem cyfrowym UE.
Redakcja i zdj臋cie: Daniel Mali艅ski (WPiA U艁)