Wyjazd mia艂 charakter interdyscyplinarny i mi臋dzywydzia艂owy, sfinansowany wi臋c zosta艂 ze 艣rodk贸w rektora Uniwersytetu 艁贸dzkiego, Wydzia艂u Filozoficzno-Historycznego i Wydzia艂u Nauk Geograficznych U艁. Koordynacj臋 merytoryczn膮 nad przedsi臋wzi臋ciem sprawowali opiekunowie obu k贸艂: dr Olgierd 艁awrynowicz i dr Anna Majewska. Szczeg贸lnym walorem wyjazdu by艂o organizacyjne i merytoryczne wsparcie czeskich archeolog贸w oraz student贸w archeologii z O艂omu艅ca i Opawy. W zwiedzanie niezwykle interesuj膮cych, cho膰 cz臋sto nieoczywistych miejsc, zaanga偶owali si臋 dr Micha艂 Zezula (dyrektor oddzia艂u 艣l膮sko-morawskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Ostrawie), prof. Milo拧 Mat臎j (kierownik centrum metodycznego oddzia艂u 艣l膮sko-morawskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Ostrawie), dr Pavl铆na Kal谩bkov谩 (Katedra Historii Uniwersytetu Palackiego w O艂omu艅cu) oraz mgr Ond艡ej Kl谩pa (Wydzia艂 Filozoficzno-Przyrodniczy Uniwersytetu 艢l膮skiego w Opawie).
Celem wyjazdu sta艂o si臋 aktywne rozpoznanie przez jego uczestnik贸w r贸偶norodno艣ci kulturowej i historycznej dw贸ch obszar贸w pogranicza G贸rnego 艢l膮ska 鈥� p贸艂nocno-wschodniego (historyczna Ma艂opolska) i po艂udniowo zachodniego (Morawy). Interdyscyplinarny charakter przedsi臋wzi臋cia umo偶liwi艂 studentom archeologii oraz gospodarki przestrzennej dokonanie wsp贸lnej diagnozy stanu zachowania relikt贸w 艣redniowiecznej, nowo偶ytnej i niedawnej przesz艂o艣ci oraz ich zagospodarowania we wsp贸艂czesnym krajobrazie w ramach nowoczesnej, prospo艂ecznej rewitalizacji. Wyjazd wymaga艂 przygotowania merytorycznego jego uczestnik贸w przy wykorzystaniu literatury naukowej oraz archiwalnych materia艂贸w, takich jak stare mapy i zdj臋cia lotnicze. Ka偶de zwiedzane miejsce omawiane by艂o z perspektywy 艂膮cz膮cej archeologi臋 i geografi臋. Jednym z efekt贸w wyjazdu sta艂a si臋 poni偶sza relacja, sporz膮dzona przez student贸w:
Pierwszym przystankiem naszego wyjazdu by艂 Mst贸w na Jurze Krakowsko-Cz臋stochowskiej, gdzie mieli艣my okazj臋 obejrze膰 pozosta艂o艣ci stod贸艂 pochodz膮cych z XIX i XX w. Obiekty te, cho膰 dzi艣 mocno zniszczone, stanowi膮 ciekawy element dziedzictwa kulturowego regionu. Ich architektura oraz uk艂ad przestrzenny pozwalaj膮 wyobrazi膰 sobie, jak jeszcze niedawno wygl膮da艂o 偶ycie codzienne mieszka艅c贸w. Niestety, ze wzgl臋du na ich obecny stan techniczny, stodo艂y nie s膮 jeszcze pe艂noprawn膮 atrakcj膮 turystyczn膮. Pojawi艂 si臋 jednak interesuj膮cy pomys艂 na ich rewitalizacj臋 i adaptacj臋 do nowych funkcji, kt贸ry m贸g艂by znacz膮co wp艂yn膮膰 na atrakcyjno艣膰 Mstowa i ca艂ego regionu. Zwiedzanie tego miejsca by艂o ciekawym do艣wiadczeniem, a sama okolica okaza艂a si臋 spokojna i klimatyczna. Cieszyli艣my si臋 mo偶liwo艣ci膮 poznania mniej znanego, ale warto艣ciowego zak膮tka regionu. Z punktu widzenia geografii, Mst贸w jest cz臋艣ci膮 obszaru Wy偶yny Krakowsko-Cz臋stochowskiej, kt贸ry cechuje si臋 zr贸偶nicowan膮 rze藕b膮 terenu, wapiennym pod艂o偶em i licznymi dolinami rzecznymi. Lokalizacja ta mia艂a znacz膮cy wp艂yw na rozmieszczenie zabudowy i uk艂ad gospodarstw 鈥� stodo艂y by艂y najcz臋艣ciej sytuowane na obrze偶ach wsi, wzd艂u偶 trakt贸w komunikacyjnych. Dodatkowo, blisko艣膰 rzeki Warty mog艂a determinowa膰 zar贸wno warunki u偶ytkowe, jak i ryzyko zwi膮zane z podtopieniami.
Kolejnym przystankiem na naszej trasie by艂 Olsztyn k. Cz臋stochowy, malowniczo po艂o偶ony na Jurze Krakowsko-Cz臋stochowskiej. Tam zatrzymali艣my si臋 przy ruinach 艣redniowiecznego zamku, kt贸ry wznosi si臋 na wzg贸rzu i dominuje nad okolicznym krajobrazem. Zamek ten stanowi jedn膮 z najwa偶niejszych atrakcji turystycznych regionu i przyci膮ga rzesze odwiedzaj膮cych. W pobli偶u znajduje si臋 r贸wnie偶 spichlerz z XVIII w., kt贸ry zosta艂 przekszta艂cony w karczm臋. Cho膰 powsta艂 w innej epoce i pierwotnie znajdowa艂 si臋 w innym miejscu, dzi艣 tworzy harmonijn膮 ca艂o艣膰 z ruinami zamku, dope艂niaj膮c przestrze艅 i wzbogacaj膮c jej walory kulturowe. Oba obiekty razem ukazuj膮 miejscow膮 przesz艂o艣膰 w uj臋ciu zar贸wno militarnym, jak i gospodarczym. Pomimo 偶e nie wchodzili艣my na teren zamku, jego imponuj膮ca sylwetka na tle wapiennych ska艂 pozostawi艂a niezapomniane wra偶enie. Widok z oddali pozwoli艂 nam doceni膰 znaczenie tego miejsca w krajobrazie Jury. Pod k膮tem geograficznym, Olsztyn po艂o偶ony jest na wapiennym wzg贸rzu charakterystycznym dla Jury Krakowsko-Cz臋stochowskiej. Formacje skalne (m.in. osta艅ce) wp艂ywa艂y zar贸wno na obronno艣膰, jak i estetyk臋 miejsca. Ukszta艂towanie terenu sprzyja艂o budowie fortecy i naturalnie wzmacnia艂o jej funkcj臋 obronn膮. Okolica jest r贸wnie偶 bogata w jaskinie, kt贸re mog艂y by膰 wykorzystywane jako schronienia, magazyny lub nawet miejsca kultu.
Nast臋pnym punktem naszej wycieczki by艂a Stara Karwina, po艂o偶ona w p贸艂nocno-wschodniej cz臋艣ci Republiki Czeskiej, tu偶 przy granicy z Polsk膮, w wojew贸dztwie morawsko-艣l膮skim. Zwiedzanie rozpocz臋li艣my od poznania historii tej miejscowo艣ci, kt贸ra przez wieki rozwija艂a si臋 dynamicznie, g艂贸wnie dzi臋ki g贸rnictwu. Intensywna eksploatacja w臋gla kamiennego doprowadzi艂a jednak do licznych szk贸d g贸rniczych, co z czasem przyczyni艂o si臋 do upadku miasta. Stara Karwina niemal ca艂kowicie znikn臋艂a z mapy 鈥� tereny zosta艂y zdegradowane, a ludno艣膰 przesiedlona do nowej cz臋艣ci miasta. Jedynym obiektem, kt贸ry przetrwa艂 ten proces, jest barokowy, przekrzywiony ko艣ci贸艂 艣w. Piotra z Alkantary, kt贸ry dzi艣 stanowi symbol przesz艂o艣ci i uporu mieszka艅c贸w w zachowaniu to偶samo艣ci tego miejsca. Sam ko艣ci贸艂 zrobi艂 na nas wra偶enie, a ca艂a wizyta by艂a naprawd臋 udana. Stara Karwina le偶y na Nizinie Ostrawskiej, w regionie silnie zurbanizowanym i uprzemys艂owionym. Bogate z艂o偶a w臋gla kamiennego uczyni艂y z tego obszaru jedno z centr贸w przemys艂owych Austro-W臋gier, a p贸藕niej Czechos艂owacji. Jednak intensywne wydobycie doprowadzi艂o do szk贸d g贸rniczych, osiadania gruntu i konieczno艣ci przesiedle艅. Zjawisko to pokazuje, jak geologia i dzia艂alno艣膰 cz艂owieka mog膮 drastycznie przekszta艂ca膰 krajobraz i uk艂ad osadniczy.
W Starej Kawinie znajduje si臋 Kopalnia Gabriela, po kt贸rej oprowadzali nas dr Michal Zezula i prof. Milo拧 Mat臎j z oddzia艂u 艣l膮sko-morawskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Ostrawie. Kopalnia zosta艂a zamkni臋ta w 2004 r. Ca艂e wydobycie zosta艂o wtedy przeniesione do kopalni Darkov. Wi臋kszo艣膰 obiekt贸w zosta艂a wyburzona z wyj膮tkiem budynk贸w szybowych z wie偶ami g贸rniczymi oraz maszynowni kompresor贸w. Pozosta艂e elementy zosta艂y uznane za zabytek kultury Republiki Czeskiej. W zwi膮zku ze zbli偶aj膮ca si臋 rewitalizacj膮 terenu kopalni, prowadzone s膮 tu badania archeologiczne. Miejsce zrobi艂o na nas du偶e wra偶enie 鈥� mo偶liwo艣膰 zobaczenia z bliska wysokich, metalowych szyb贸w kopalnianych by艂o niezwykle interesuj膮cym do艣wiadczeniem. Spacerowanie po terenie, kt贸ry niegdy艣 t臋tni艂 偶yciem i przez kt贸ry przewin臋艂y si臋 setki pracownik贸w, dostarczy艂o nam niezapomnianych wra偶e艅. Obecnie teren ten nie jest wykorzystywany, a znajduje si臋 na obszarze dawnej intensywnej eksploatacji surowc贸w mineralnych, co sprawia, 偶e grunt jest do艣膰 niestabilny. Mimo to, zachowane budynki maj膮 warto艣膰 historyczn膮 i mog艂yby zosta膰 zrewitalizowane, np. przekszta艂cone w hal臋 koncertow膮 lub centrum spotka艅. Jedyn膮 wad膮 tego miejsca jest jego lokalizacja 鈥� znajduje si臋 ono z dala od wi臋kszych osiedli ludzkich, co mo偶e utrudnia膰 dost臋pno艣膰 dla szerokiej grupy odwiedzaj膮cych.
Kolejnym miejscem, kt贸re odwiedzili艣my, by艂a Kopalnia Micha艂a (Michal Colliery) 鈥� nieczynna kopalnia w臋gla kamiennego w Ostrawie, w dzielnicy Micha艂kowice. Po zako艅czeniu eksploatacji, kompleks zosta艂 zachowany jako muzeum. W przeciwie艅stwie do poprzedniego obiektu, to miejsce nadal t臋tni 偶yciem. Cieszy fakt, 偶e kopalnia nie popad艂a w ruin臋, lecz przekszta艂cono j膮 w przestrze艅 muzealn膮, w kt贸rej mo偶na pozna膰 histori臋 g贸rnictwa i warunki pracy g贸rnik贸w. Architektonicznie miejsce to zosta艂o zachowane w oryginalnej formie 鈥� bez zb臋dnych nowoczesnych dodatk贸w 鈥� co pozwala na wierne odwzorowanie reali贸w z przesz艂o艣ci.
Nast臋pnie zwiedzili艣my hut臋 w Dolnych Witkowicach na terenie Ostrawy, obiekt uznany za narodowy zabytek kultury Republiki Czeskiej. Znajduje si臋 ona w pobli偶u centrum Ostrawy. Zabytek ten obejmuje teren dawnej huty Witkowice, w sk艂ad kt贸rego wchodz膮 trzy powi膮zane kompleksy przemys艂owe: kopalnia w臋gla, koksownia oraz wielki piec. Obiekt ten bywa nieformalnie nazywany 鈥濷strawskimi Hradczanami鈥�. Wpisany zosta艂 r贸wnie偶 na Europejsk膮 List臋 Dziedzictwa Kulturowego. Zrobi艂 na nas ogromne wra偶enie 鈥� to doskona艂y przyk艂ad udanego zagospodarowania przestrzeni poprzemys艂owej. Zastosowano tu nowoczesne technologie i dostosowano infrastruktur臋 do potrzeb turystyki i edukacji. Budynek dawnej huty m贸g艂 popa艣膰 w zapomnienie, a jednak zosta艂 przekszta艂cony w atrakcyjny kompleks naukowo-turystyczny. Na szczeg贸ln膮 uwag臋 zas艂uguje wie偶a widokowa, z kt贸rej mo偶na podziwia膰 panoram臋 Ostrawy 鈥� zosta艂a zbudowana na dawnych elementach konstrukcyjnych huty. Zwiedzaj膮cy mog膮 r贸wnie偶 zobaczy膰, jak funkcjonowa艂a huta w czasach swojej 艣wietno艣ci. Podobnym przyk艂adem w Polsce mo偶e by膰 艂贸dzki kompleks EC1.
Kolejnym miejscem na trasie naszego wyjazdu by艂 O艂omuniec, kt贸ry jest sz贸stym co do wielko艣ci miastem Czech, po艂o偶onym w p贸艂nocno-wschodniej cz臋艣ci kraju, nad rzek膮 Moraw膮. Miasto, licz膮ce oko艂o 100 tys. mieszka艅c贸w, pe艂ni funkcj臋 stolicy wojew贸dztwa o艂omunieckiego. Uk艂ad urbanistyczny kszta艂towa艂 si臋 tu od 艣redniowiecza z charakterystycznym, dobrze zachowanym historycznym centrum. Wsp贸艂cze艣nie miasto rozwin臋艂o si臋 promieni艣cie, a przedmie艣cia obejmuj膮 dzielnice mieszkaniowe, przemys艂owe i handlowe.
Pierwszym punktem programu by艂a wizyta na Uniwersytecie Palackiego w O艂omu艅cu, drugiej najstarszej uczelni w Czechach, za艂o偶onej w 1573 r. Na Wydziale Filozoficznym mieli艣my okazj臋 zapozna膰 si臋 z nowoczesnym podej艣ciem do bada艅 nad przesz艂o艣ci膮, integruj膮cym archeologi臋 z geografi膮, a tak偶e cyfrow膮 dokumentacj膮 znalezisk. Du偶e wra偶enie wywar艂 na nas sam budynek Wydzia艂u oraz bardzo dobre wyposa偶enie 鈥� od nowoczesnych laboratori贸w po specjalistyczny sprz臋t terenowy. Goszcz膮ca nas tu archeolo偶ka, dr Pavl铆na Kal谩bkov谩 z Katedry Historii Uniwersytetu Palackiego w O艂omu艅cu, przedstawi艂a nam prac臋 naukowc贸w oraz metody wspieraj膮ce proces interpretacji dziedzictwa kulturowego.
Kolejnym wa偶nym etapem wycieczki by艂o zwiedzenie z dr Kal谩bkov膮 i studentami archeologii stanowiska archeologicznego w trakcie bada艅, zlokalizowanego w pobli偶u historycznego centrum O艂omu艅ca. Miejsce to u艣wiadomi艂o nam jak 艣ci艣le historia miasta jest powi膮zana z jego wsp贸艂czesnym planowaniem przestrzennym 鈥� ka偶da interwencja w struktur臋 urbanistyczn膮 wymaga uwzgl臋dnienia potencjalnych warto艣ci kulturowych, nawet tych ukrytych pod powierzchni膮.
Odwiedzili艣my tak偶e imponuj膮cy ko艣ci贸艂 艣w. Maurycego z prze艂omu XIII i XIV w, znany m.in. z najwi臋kszych organ贸w w Czechach oraz charakterystycznej wie偶y widokowej. Gotycka 艣wi膮tynia jest nie tylko wa偶nym zabytkiem sakralnym, lecz tak偶e cennym punktem orientacyjnym w miejskim krajobrazie. Ze szczytu wie偶y mogli艣my zaobserwowa膰 jak O艂omuniec rozwija si臋 wok贸艂 historycznego j膮dra i tworzy sp贸jny krajobraz kulturowy, zachowuj膮c r贸wnowag臋 mi臋dzy dziedzictwem a nowoczesno艣ci膮.
O艂omuniec le偶y na p艂askiej, 偶yznej r贸wninie Han谩 i przecina go rzeka Morawa, a ca艂e stare miasto obj臋te jest drug膮 co do wielko艣ci stref膮 ochrony zabytk贸w w Czechach, wi臋c po G贸rnym Rynku chodzi si臋 wy艂膮cznie pieszo 鈥� auta zostaj膮 na obrze偶ach. W p贸艂nocnej 艣cianie ratusza tkwi 14-metrowy Orloj, przebudowany po wojennych zniszczeniach w 1955 r. w stylu socrealizmu: tarcza heliocentryczna pokazuje uk艂ad planet 鈥� pere艂ka, bo takich zegar贸w jest na 艣wiecie zaledwie kilka. Kilka krok贸w dalej wyrasta barokowy ko艣ci贸艂 艣w. Micha艂a z trzema kopu艂ami symbolizuj膮cymi Tr贸jc臋 艢wi臋t膮; to przebudowana w latach 1676-1703 gotycka 艣wi膮tynia dominikan贸w, wewn膮trz wci膮偶 graj膮 oryginalne organy z 1706 r., a stiuki Baltazara Fontany sprawiaj膮, 偶e sklepienia wydaj膮 si臋 wy偶sze ni偶 w rzeczywisto艣ci. Na wschodnim skraju star贸wki dominuje katedra 艣w. Wac艂awa: fundacja z 1107 r. z roma艅skimi fundamentami, p贸藕nogotyckimi kaplicami i p贸藕niejsz膮 regotyzacj膮. Jej po艂udniowa wie偶a ma 100,65 m, co czyni j膮 najwy偶sz膮 na Morawach i znakomitym punktem widokowym. Po艣rodku placu stoi Kolumna Tr贸jcy 艢wi臋tej, najwi臋ksza barokowa rze藕ba w Czechach, kt贸r膮 miejscowi lubi膮 nazywa膰 鈥瀖orawsk膮 wie偶膮 Eiffla鈥� 鈥� 艂atwo zrozumie膰 dlaczego, bo przy pogodnym niebie po艂yskuje z艂otem i wida膰 j膮 z ka偶dej uliczki. Wszystko 艂adnie si臋 komponuje i oddaje klimat 艣redniowiecznego miasta. Spojrzeli艣my na O艂omuniec jako przestrze艅 wielowarstwow膮 鈥� 艂膮cz膮c膮 aspekt historyczny, przyrodniczy i urbanistyczny. Bezpo艣redni kontakt z miejscami bada艅, zabytkami oraz 艣rodowiskiem akademickim pozwoli艂 nam lepiej zrozumie膰 wyzwania, jakie niesie ze sob膮 ochrona dziedzictwa w kontek艣cie rozwoju miast.
Wa偶nym punktem naszej ekspedycji by艂o Narodowe Muzeum II Wojny 艢wiatowej w Hrabyn臎, kt贸re jest cz臋艣ci膮 Muzeum 艢l膮ska Opawskiego. Powitali tam nas pracownicy muzeum oraz studenci archeologii z Uniwersytetu 艢l膮skiego w Opawie. To wyj膮tkowe miejsce po艣wi臋cone pami臋ci wydarze艅 wojennych, rozgrywaj膮cych si臋 zar贸wno na terenie Czech jak i Europy. Ekspozycja przedstawia chronologicznie najwa偶niejsze wydarzenia II wojny 艣wiatowej z perspektywy wojskowej, politycznej oraz los贸w ludno艣ci cywilnej 鈥� zar贸wno w formie multimedialnych prezentacji, jak i licznych oryginalnych eksponat贸w, takich jak bro艅, umundurowanie, dokumenty czy fotografie. W sk艂ad kompleksu wchodzi r贸wnie偶 symboliczny cmentarz, na kt贸rym upami臋tniono ponad 13 000 os贸b 鈥� 偶o艂nierzy Armii Czerwonej oraz mieszka艅c贸w 艢l膮ska i p贸艂nocnych Moraw, kt贸rzy zgin臋li na r贸偶nych frontach II wojny 艣wiatowej oraz w obozach koncentracyjnych. Na terenie muzeum znajduje si臋 tak偶e wystawa plenerowa ci臋偶kiego sprz臋tu bojowego. Muzeum zorganizowane jest w spos贸b nowoczesny, przyst臋pny i emocjonalnie poruszaj膮cy. Wizyta by艂a nie tylko ciekawa, ale r贸wnie偶 bardzo pouczaj膮ca i sk艂aniaj膮ca do refleksji nad tragicznymi skutkami wojny. Hrabyn臎 le偶y w p贸艂nocno-wschodnich Czechach, w pa艣mie N铆zk媒 Jesen铆k, mi臋dzy Opaw膮 a Ostraw膮. Teren jest pag贸rkowaty, z przewag膮 las贸w i p贸l uprawnych. Muzeum znajduje si臋 na otwartej przestrzeni i dominuje w krajobrazie 鈥� otoczone przez pola, sprawia wra偶enie jeszcze bardziej majestatycznego. Ta lokalizacja nie jest przypadkowa 鈥� wyciszony, naturalny krajobraz wsp贸艂gra z tematyk膮 miejsca, stwarzaj膮c przestrze艅 sprzyjaj膮c膮 refleksji i zadumie. Budynek muzeum swoim kszta艂tem przywodzi na my艣l g膮sienice czo艂gu 鈥� jest monumentalny, a jego forma surowa, wr臋cz brutalistyczna. Taki wyb贸r estetyczny nie tylko przyci膮ga wzrok, ale te偶 oddaje charakter wydarze艅, kt贸re upami臋tnia 鈥� walk臋, po艣wi臋cenie, trud i strat臋. Przed wej艣ciem do muzeum znajduje si臋 pomnik dw贸ch 偶o艂nierzy Armii Czerwonej w dynamicznych pozach, symbolizuj膮cy ich walk臋 i ofiarno艣膰 podczas Operacji Ostrawskiej w 1945 r. To silny wizualnie akcent, kt贸ry natychmiast przenosi odwiedzaj膮cego w kontekst dramatycznych wydarze艅 ko艅ca wojny.
Dzi臋ki uprzejmo艣ci pracownik贸w muzeum dowiedzieli艣my si臋 wielu ciekawych informacji zar贸wno o historii samego miejsca, jak i o p贸藕niejszych badaniach wykopaliskowych prowadzonych w rejonie walk z 1945 r. Przewodnik opowiada艂 w bardzo anga偶uj膮cy spos贸b, a mimo 偶e m贸wi艂 po czesku, jego opowie艣膰 by艂a na tyle klarowna i pe艂na pasji, 偶e w znakomitej wi臋kszo艣ci nie mieli艣my problemu z jej zrozumieniem. Ta osobista relacja z kim艣, kto zna lokaln膮 histori臋 z bliska, sprawi艂a, 偶e miejsce to sta艂o si臋 jeszcze bardziej 偶ywe i poruszaj膮ce. Sala z rekonstrukcj膮 zniszczonego miasta uderza艂a swym brutalnym realizmem, a muzyka i wizualne elementy wystawy sprawi艂y w, 偶e dos艂ownie mieli艣my ciarki. Narodowy Pomnik II Wojny 艢wiatowej w Hrabyn臎 pe艂ni wa偶n膮 rol臋 w kszta艂towaniu pami臋ci historycznej i to偶samo艣ci narodowej Czech贸w. Upami臋tnia ofiary wojny i przypomina o dramatycznych wydarzeniach, kt贸re mia艂y miejsce na tych terenach, zw艂aszcza o bitwie o Ostraw臋. To nie tylko miejsce pami臋ci, ale tak偶e przestrze艅 edukacyjna, gdzie historia jest stale aktualizowana i przekazywana kolejnym pokoleniom. Z perspektywy odwiedzaj膮cego, miejsce to dzia艂a na wielu poziomach 鈥� emocjonalnym, poznawczym i estetycznym. Muzeum nie przyt艂acza, lecz inspiruje do zadumy. Uczy, 偶e historia to nie tylko daty i fakty, ale te偶 ludzie, emocje i decyzje, kt贸re mia艂y realny wp艂yw na 艣wiat. My艣l膮c o dziedzictwie, warto dostrzec, 偶e takie miejsca jak Hrabyn臎 nie tylko przechowuj膮 pami臋膰, ale te偶 kszta艂tuj膮 nasz膮 wsp贸艂czesn膮 wra偶liwo艣膰 鈥� wobec przesz艂o艣ci, innych kultur i warto艣ci, kt贸re nale偶y chroni膰.
Jednym z przystank贸w naszej wycieczki by艂o grodzisko znajduj膮ce si臋 w Opawie-Kyle拧ovicach, po kt贸rym oprowadzi艂 nas mgr Ond艡ej Kl谩pa z Wydzia艂u Filozoficzno-Przyrodniczego Uniwersytetu 艢l膮skiego w Opawie. Znajduj膮ce si臋 tu wczesno艣redniowieczne grodzisko wi膮zane jest z Piastami. Le偶y w pobli偶u rzeki Moravica, b臋d膮cej dop艂ywem Odry. Na terenie grodziska znajduje si臋 r贸wnie偶 bunkier z czas贸w II wojny 艣wiatowej typu ROPik, zbudowany w celu obrony Czechos艂owacji przed zagra偶aj膮c膮 agresj膮 ze strony Niemiec. Na stanowisku zosta艂y nam pokazane zdj臋cia z wykopalisk, w tym odkrytych w ich trakcie artefakt贸w. Samo miejsce jest trudno dost臋pne przez wzgl臋dnie ruchliw膮 drog臋 rozdzielaj膮c膮 艣cie偶k臋 do stanowiska.
Nast臋pnym przystankiem naszego wyjazdu sta艂a si臋 Opawa, miasto po艂o偶one w p贸艂nocno-wschodnich Czechach, blisko granicy z Polsk膮, w wojew贸dztwie morawsko-艣l膮skim. Le偶y nad rzek膮 Opawic膮 na lekko pag贸rkowatych terenach Przedg贸rza Morawsko-艢l膮skiego. Historycznie stanowi stolic臋 艢l膮ska Austriackiego. Obecnie jest to wa偶ny o艣rodek gospodarczy, kulturowy oraz edukacyjny. Podczas wizyty w Opawie zwr贸cili艣my uwag臋 na jej wyj膮tkowe po艂o偶enie 鈥� miasto znajduje si臋 bardzo blisko granicy z Polsk膮 oraz niedaleko Ostrawy. Opawa po艂o偶ona jest w dolinie rzeki o tej same nazwie, kt贸ra wyra藕nie kszta艂tuje lokalny krajobraz. Dolina ta nie tylko wp艂ywa na ukszta艂towanie terenu i przyrod臋, ale mia艂a r贸wnie偶 du偶e znaczenie historyczne, co wida膰 w strukturze osadniczej i lokalnych tradycjach. Krajobraz wok贸艂 Opawy to g艂贸wnie pola uprawne i 艂膮ki, co podkre艣la rolniczy charakter tych teren贸w. Na horyzoncie rozci膮gaj膮 si臋 G贸ry Opawskie, kt贸re nale偶膮 do Sudet贸w Wschodnich i stanowi膮 wa偶ny element lokalnego krajobrazu. Samo miasto oferuje wiele teren贸w zielonych 鈥� park贸w, alei i skwer贸w, co czyni je przyjaznym do 偶ycia i atrakcyjnym turystycznie.
Nasza wizyta w Opawie rozpocz臋艂a si臋 od cyklu referat贸w po艣wi臋conych miejscowemu dziedzictwu archeologicznemu, kt贸re przedstawili studenci archeologii w siedzibie Wydzia艂u Filozoficzno-Przyrodniczego Uniwersytetu 艢l膮skiego. Nast臋pnie studenci ci oprowadzili nas po mie艣cie. Opawa zrobi艂a na nas bardzo pozytywne wra偶enie r贸wnie偶 pod wzgl臋dem planowania przestrzennego. Podczas spaceru zauwa偶yli艣my dobrze zachowane 艣redniowieczne centrum z regularn膮 siatk膮 ulic, rynkiem i zwart膮, historyczn膮 zabudow膮. Stare Miasto otacza od po艂udnia rozleg艂y park miejski Svobody. Szczeg贸lnie spodoba艂a nam si臋 przemy艣lana kompozycja zieleni miejskiej, kt贸ra 艂膮czy warto艣ci przyrodnicze, historyczne i kulturowe. Najbardziej charakterystycznym miejscem w parku jest Wzg贸rze Ptak贸w, gdzie znajduj膮 si臋 trzy rze藕by przedstawiaj膮ce ptaki 鈥� bardzo oryginalne i symboliczne miejsce. Zachwyci艂a nas r贸wnie偶 monumentalna katedra Wniebowzi臋cia Naj艣wi臋tszej Marii Panny. Jej gotycka architektura dominuje nad otoczeniem i robi ogromne wra偶enie. Mimo, 偶e wiele zabytkowych kamienic zosta艂o zniszczonych pod koniec II wojny 艣wiatowej i zast膮pionych zabudow膮 socrealistyczn膮, 艣redniowieczny uk艂ad urbanistyczny miasta w du偶ej mierze przetrwa艂 i wci膮偶 jest czytelny. Jednym z miejsc, kt贸re szczeg贸lnie przyku艂o moj膮 uwag臋, by艂a kamienica 鈥濸od Bia艂ym Koniem鈥�. To jeden z najstarszych budynk贸w w mie艣cie, datowany na koniec XIII w. Dawniej wytwarzano tam piwo, a obecnie znajduje si臋 tam restauracja serwuj膮ca smaczne jedzenie i doskona艂e piwo.
W trakcie naszego wyjazdu zwiedzili艣my zamek Helf拧t媒n, kt贸ry zwraca uwag臋 swymi rozmiarami (187 m d艂ugo艣ci i prawie 150 m szeroko艣ci), usytuowany na zalesionym grzbiecie 150 m nad dolin膮 Be膷vy, dok艂adnie w najw臋偶szym miejscu Bramy Morawskiej. Id膮c od pierwszej bramy, przechodzi si臋 przez cztery kolejne dziedzi艅ce, mija ods艂oni臋te gotyckie kuchnie i renesansowy pa艂ac, dzi艣 spi臋ty stalowo-szklanymi k艂adkami i mlecznymi dachami dodanymi w 2020 r. 艢cie偶ka wprowadza na bastiony, sk膮d wida膰 r贸wnin臋 Han谩 i dalekie Sudety. W 艣rodku sezonu mury zamieniaj膮 si臋 w plener dla Hefaistonu (mi臋dzynarodowego zlotu kowali), wi臋c mi臋dzy blankami wisz膮 艣wie偶o wykute rze藕by, a ku藕nia na najni偶szym dziedzi艅cu brz臋czy m艂otami przez ca艂y dzie艅. Ca艂o艣膰 nadal czytelnie pokazuje jak kolejne etapy rozbudowy 鈥� pi臋膰 bram, bastiony i fosa 鈥� by艂y szyte pod kontrol臋 tego strategicznego przej艣cia, a wsp贸艂czesne dodatki kieruj膮 ruch turyst贸w tak, 偶eby nie kolidowa膰 z zabytkow膮 tkank膮.
Ostamnim obiektem, kt贸ry zwiedzali艣my w Republice Czeskiej by艂 Archeopark Chot臎buz-Podobora. Sk艂ada si臋 on z budynku muzeum wraz z rekonstrukcj膮 wczesno艣redniowiecznego grodu. Obiekt nale偶y do najwa偶niejszych zabytk贸w prahistorycznych i wczesno艣redniowiecznych na terenie 艢l膮ska Cieszy艅skiego. Pierwsze dowody osadnictwa pochodz膮 z X-IV wieku p.n.e., natomiast w drugiej po艂owie VIII w. a偶 do po艂owy XI w. na tym terenie rozwija艂o si臋 wczesno艣redniowieczne grodzisko. Muzeum jest bogate w zabytki i rekonstrukcje, jednak brakowa艂o troch臋 integracyjnych element贸w, takich jak infografiki, animacje, o艣wietlenie. Sale by艂y wyposa偶one na lekcje muzealne, pokazy i wyk艂ady. Zabytki by艂y opisane przyst臋pnie, dostosowane do wszystkich odbiorc贸w. W samym grodzisku znajdowa艂o si臋 bardzo du偶o ekspozycji archeologii eksperymentalnej, rekonstruuj膮cych wiele aspekt贸w 贸wczesnego 偶ycia dawnego grodu.
Zrekonstruowany gr贸d po艂o偶ony w p贸艂nocnej cz臋艣ci Bramy Morawskiej jest swoistym 艂膮cznikiem p贸艂nocy i po艂udnia Europy. Zlokalizowane jest oko艂o 5 km w stron臋 p贸艂nocnego zachodu od Czeskiego Cieszyna. Po艂o偶one na wysoko艣ci ok. 280 m n.p.m, ma 1.75 ha powierzchni wewn臋trznej. Stanowisko to badane by艂o od pocz膮tku XX w. Dostarcza wiedzy na temat kultury materialnej epoki halsztackiej oraz okresu s艂owia艅skiego. Zabytki tu znalezione znajduj膮 si臋 w cz臋艣ci muzealnej Archeoparku. Gr贸d i muzeum zlokalizowane s膮 na niewielkim cyplu ukszta艂towanym przez cieki wodne w tarasie rzeki Olzy. Obecnie koryto rzeki oddalone jest o oko艂o 500-700 metr贸w od stanowiska. Gr贸d zosta艂 zrekonstruowany zgodnie z drugim okresem jego zasiedlenia. Odtworzono wygl膮d obiekt贸w mieszkalnych, wytw贸rczych i gospodarczych, ale tez kultowych. Na terenie grodu zbudowano kilka dom贸w z wykorzystaniem technik i materia艂贸w odpowiednich do przedstawianego okresu osadnictwa. W 艣rodku budynk贸w znajduj膮 si臋 r贸偶norodne przedmioty, narz臋dzia i materia艂y, daj膮ce dodatkowo mo偶liwo艣膰 empirycznego poznania codziennych warunk贸w 偶ycia mieszka艅c贸w grodziska. Gr贸d otoczono rekonstrukcj膮 wa艂u skrzyniowego, a do wn臋trza prowadzi zrekonstruowana wie偶a bramna. Doj艣cie do stanowiska umo偶liwia zbudowana infrastruktura, 艂膮cz膮ca je z muzeum.
Ostatnim punktem wyjazdu by艂a Radiostacja w Gliwicach. Sk艂ada si臋 ona z wie偶y o wysoko艣ci 111 m i zespo艂u trzech budynk贸w otoczonych terenami zielonymi. Sama konstrukcja wie偶y jest ciekawa i atrakcyjna pod wzgl臋dem turystycznym i historycznym. Pierwotna funkcja radiostacji to retransmisja programu rozg艂o艣ni wroc艂awskiej, czyli Reichssender Breslau. Obiekt zas艂yn膮艂 31 sierpnia 1939 r, kiedy oddzia艂 siedmiu os贸b pod dow贸dztwem funkcjonariusza SD i oficera SS Alfreda Helmuta Naujocksa sterroryzowa艂 obs艂ug臋 i usi艂owa艂 nada膰 urwany komunikat: 鈥濽waga, tu Gliwice. Radiostacja znajduje si臋 w r臋kach polskich鈥︹��, stanowi膮cy jeden z wielu pozorowanych atak贸w, maj膮cych by膰 prowokacj膮, daj膮c膮 Niemcom pow贸d do wojny z Polsk膮. Radiostacja jest wa偶nym 艣wiadkiem historii, pomnikiem pami臋ci wa偶nych wydarze艅 w dziejach Niemiec i Polski. Radiostacja znajduje si臋 na obrze偶ach miasta, w p艂askim i zadbanym terenie. W bezpo艣redniej okolicy brak wysokich obiekt贸w takich jak budynki, czy drzewa, kt贸re mog艂yby stanowi膰 przeszkod臋 lub zaburza膰 wyj膮tkowo艣膰 wie偶y, b臋d膮cej najwy偶szym takim obiektem nie tylko w okolicy, ale i Europie. Widoczna z wielu miejsc, sta艂a si臋 elementem krajobrazu miasta. Teren wok贸艂 wie偶y zagospodarowano w spos贸b nowoczesny i sprzyjaj膮cy spacerom lub spotkaniom. S膮 liczne 艂awki oraz zadbany ogr贸d. Zaprojektowana przestrze艅 stanowi element atrakcyjny zar贸wno dla mieszka艅c贸w, jak i pod wzgl臋dem turystycznym. Wykorzystywana jest nie tylko przez muzeum, ale udost臋pniona miastu i mieszka艅com na wydarzenia kulturalne, muzyczne lub spacery.
艢wietny wyjazd, cudowna atmosfera. To se mus铆 vr谩tit!
Tekst: Mateusz Antoniak, Wiktoria Bednarska, Jagoda Bia艂ek, Vincent Darmach, Agnieszka Golinska, Natalia Jaroniak, Karolina Kacprzak, Szymon Kieller, Dominika Kozio艂, Kaiml Langier, Jagoda Mo艣cicka, Julia Nikodemska, Sebastian S艂awi艅ski, Dominik St臋pie艅, Inga 艢wieca, Jakub Wiatr
Fot: N. Jaroniak, O. 艁awrynowicz, A. Majewska, J. Mo艣cicka