Ten temat komentuje dr Jacek Kara艣 z Katedry Informatyki Wydzia艂u Zarz膮dzania Uniwersytetu 艁贸dzkiego.
Czy sztuczna inteligencja nas 鈥瀝ozleniwia鈥�?
Czy kiedykolwiek zastanawiali艣my si臋, jaki ponosimy 鈥瀔oszt鈥� w zwi膮zku z wykorzystywaniem generatywnej sztucznej inteligencji jako 鈥瀙omocy naukowej鈥�? Czy z pozoru przydatne narz臋dzia mog膮 prowadzi膰 do spadku zaanga偶owania, pami臋ci i poczucia sprawczo艣ci? Sztuczna inteligencja na dobre zago艣ci艂a w edukacji, pracy i 偶yciu codziennym. Narz臋dzia takie jak ChatGPT u艂atwiaj膮 pisanie, generowanie tre艣ci, rozwi膮zywanie problem贸w i uczenie si臋. Czy aby jednak na pewno? Czy 鈥瀙omoc鈥� udzielana przez AI nie odbywa si臋 kosztem ludzkiego my艣lenia? Badacze z Massachusetts Institute of Technology (MIT) przeprowadzili wieloetapowy eksperyment, w kt贸rym analizowali dzia艂anie m贸zgu podczas pisania esej贸w z pomoc膮 sztucznej inteligencji (ChataGPT), klasycznych wyszukiwarek internetowych oraz bez wykorzystywania 偶adnych narz臋dzi. Wyniki s膮 niepokoj膮ce: uczestnicy korzystaj膮cy z ChataGPT wykazywali najmniejsze zaanga偶owanie poznawcze, najni偶sz膮 aktywno艣膰 m贸zgow膮 i najs艂abiej zapami臋tywali tre艣ci.
Jak wygl膮da艂o badanie i co pokaza艂y wyniki?
Uczestnicy badania zostali podzieleni na trzy grupy:
- Pierwsza grupa pisa艂a eseje tylko z pomoc膮 ChataGPT (bez wykorzystywania przegl膮darek internetowych i bez korzystania z innych 藕r贸de艂),
- Druga grupa korzysta艂a tylko z przegl膮darki Google oraz z tzw. otwartych zasob贸w internetu,
- Trzecia grupa pisa艂a ca艂kowicie 鈥瀦 g艂owy鈥�, bez 偶adnych narz臋dzi zewn臋trznych.
Podczas pisania mierzono aktywno艣膰 ich m贸zgu za pomoc膮 urz膮dzenia do rejestracji fal m贸zgowych (EEG). Analizowano r贸wnie偶 jako艣膰 wytworzonej tre艣ci, poziom zapami臋tania materia艂u oraz poczucie w艂asno艣ci intelektualnej ze strony uczestnik贸w (tzn. czy uczestnik uwa偶a艂 esej za sw贸j). Badanie wykaza艂o najni偶szy poziom aktywno艣ci m贸zgu w grupie korzystaj膮cej z pomocy ChataGPT. W tej grupie zarejestrowano mniejsz膮 liczb臋 aktywnych po艂膮cze艅 mi臋dzy poszczeg贸lnymi obszarami m贸zgu, a tak偶e ograniczone zaanga偶owanie poznawcze (m.in. ni偶sz膮 aktywno艣膰 w pasmach alfa i beta). Jednocze艣nie grupa ta charakteryzowa艂a si臋 os艂abion膮 pami臋ci膮. 83% os贸b korzystaj膮cych z ChataGPT nie potrafi艂o zacytowa膰 nawet jednego zdania z eseju napisanego zaledwie kilka minut wcze艣niej. W grupie niekorzystaj膮cej z 偶adnych narz臋dzi odsetek takich os贸b wynosi艂 tylko 11%. Grupa korzystaj膮ca z ChataGPT prezentowa艂a r贸wnie偶 najs艂absze poczucie w艂asno艣ci i zrozumienia tre艣ci. Uczestnicy nie traktowali eseju jako 鈥瀞wojego鈥�, kopiowali tekst z ChataGPT bez g艂臋bszej edycji, a do tego nawet nie pami臋tali, co taki tekst zawiera艂. Grupa korzystaj膮ca tylko z w艂asnego m贸zgu lepiej pami臋ta艂a tre艣膰 i w wi臋kszym stopniu czu艂a si臋 w艂a艣cicielem przygotowanego tekstu. Dodatkowo osoby, kt贸re przez kilka tygodni korzysta艂y z generatywnej sztucznej inteligencji, a potem mia艂y napisa膰 esej bez niej, wykazywa艂y znacz膮co s艂absz膮 aktywno艣膰 neuronaln膮 i poznawcz膮. Wygl膮da艂o to tak, jakby ich m贸zg 鈥瀝ozleniwi艂 si臋鈥� od asysty AI. Taka zale偶no艣膰 od sztucznej inteligencji mo偶e utrudnia膰 powr贸t do samodzielnej pracy.
D艂ug poznawczy to ukryty koszt wygody
Autorzy badania opisuj膮 r贸wnie偶 zjawisko tzw. d艂ugu poznawczego. Korzystanie z generatywnej sztucznej inteligencji jest szybkie i wygodne, ale w d艂u偶szej perspektywie mo偶e skutkowa膰 os艂abieniem zdolno艣ci analitycznych i refleksyjnych, spadkiem pami臋ci operacyjnej i uwagi, a w skrajnych przypadkach r贸wnie偶 mniejsz膮 sprawczo艣ci膮 intelektualn膮. Cho膰 eseje pisane z pomoc膮 AI by艂y j臋zykowo poprawne j臋zykowo i dobrze oceniane przez nauczycieli i algorytmy, to cz臋sto brakowa艂o im g艂臋bi i oryginalno艣ci, ich struktura by艂a mniej zr贸偶nicowana, a tre艣膰 bardziej jednorodna. By艂y te偶 bardziej 鈥瀖echaniczne鈥�, tzn. zbli偶one do standardowych odpowiedzi ChataGPT na zadany temat. Wydaje si臋, 偶e Wydaje si臋, 偶e ChatGPT u艂atwia wprawdzie pisanie, ale r贸wnocze艣nie ogranicza g艂臋bokie przetwarzanie informacji i refleksj臋 nad tematem.
Co si臋 dzieje, gdy 鈥瀘d艂膮czymy鈥� AI?
W ko艅cowej cz臋艣ci badania uczestnicy zamieniali si臋 miejscami. Cz臋艣膰 os贸b wcze艣niej korzystaj膮cych z generatywnej sztucznej inteligencji (ChataGPT) pisa艂a kolejny tekst bez niego, a ci z grupy korzystaj膮cej tylko ze swoich m贸zg贸w mogli u偶ywa膰 ChataGPT. Wyniki nie powinny zaskakiwa膰. Osoby przyzwyczajone do korzystania ze sztucznej inteligencji mia艂y trudno艣膰 z aktywacj膮 g艂臋bszych proces贸w poznawczych. Z kolei osoby, kt贸re wcze艣niej pisa艂y teksty samodzielnie, potrafi艂y lepiej integrowa膰 informacje r贸wnie偶 wtedy, gdy do dyspozycji mia艂y generatywn膮 sztuczn膮 inteligencj臋.
Wnioski
Badanie pokazuje, 偶e nadmierne poleganie na sztucznej inteligencji i narz臋dziach typu ChatGPT w procesie uczenia si臋 mo偶e przynie艣膰 wi臋cej szkody ni偶 po偶ytku. D艂ugotrwa艂e poleganie na AI mo偶e os艂abia膰 zdolno艣ci uczenia si臋, pami臋膰, a nawet poczucie sprawczo艣ci poznawczej. Korzystaniu z tego typu narz臋dzi powinna towarzyszy膰 艣wiadoma refleksja i krytyczne my艣lenie. Generatywna sztuczna inteligencja i bazuj膮ce na niej narz臋dzia typu ChatGPT nie mog膮 zast臋powa膰 nam m贸zgu. Nale偶y z nich korzysta膰 艣wiadomie i z umiarem. Stawiajmy na aktywne uczenie si臋, tj. pisanie, analiz臋 tre艣ci i dyskusj臋. Ograniczajmy automatyzacj臋 tam, gdzie zale偶y nam na refleksji i tw贸rczo艣ci.
Przypisy: Kosmyna, N., Hauptmann, E., Yuan, Y. T., Situ, J., Liao, X.-H., Beresnitzky, A. V., Braunstein, I., i Maes, P. (2025). Your Brain on ChatGPT: Accumulation of Cognitive Debt when Using an AI Assistant for Essay Writing Task (preprint).
Autor: dr Jacek Kara艣
Dr Jacek Kara艣 jest adiunktem w Katedrze Informatyki Wydzia艂u Zarz膮dzania Uniwersytetu 艁贸dzkiego. Na co dzie艅 prowadzi zaj臋cia z przedmiot贸w zwi膮zanych z wykorzystaniem technologii w zarz膮dzaniu oraz zarz膮dzania zmianami technologicznymi w organizacjach. Prowadzi r贸wnie偶 badania z zakresu dobrostanu cyfrowego i sposobu postrzegania technologii.