Zwierz臋ta, kt贸rych nie zauwa偶amy
W dyskusjach o prawach i dobrostanie zwierz膮t najcz臋艣ciej pojawiaj膮 si臋 ssaki, ptaki oraz ryby. S膮 nam stosunkowo bliskie, 艂atwiej wi臋c dostrzec ich strach, cierpienie czy przywi膮zanie. Znacznie rzadziej zastanawiamy si臋 nad losem bezkr臋gowc贸w, cho膰 stanowi膮 one oko艂o 70 procent wszystkich znanych gatunk贸w zwierz膮t.
Komar wypija nasz膮 krew, mucha siada na jedzeniu, a karaluch pojawia si臋 tam, gdzie zdecydowanie nie chcieliby艣my go spotka膰. Odruchow膮 reakcj膮 jest wi臋c pr贸ba jak najszybszego pozbycia si臋 nieproszonego go艣cia. Czy jednak fakt, 偶e owad jest dla nas uci膮偶liwy lub wywo艂uje wstr臋t, wystarcza, aby ca艂kowicie wy艂膮czy膰 go z obszaru etycznej refleksji?
Jak zauwa偶a prof. Krzysztof Pabis, takie podej艣cie mo偶e by膰 przejawem szowinizmu gatunkowego, czyli przekonania, 偶e interesy cz艂owieka s膮 z zasady wa偶niejsze ni偶 potrzeby pozosta艂ych istot. Tymczasem nawet irytuj膮ce nas organizmy odgrywaj膮 istotn膮 rol臋 w przyrodzie. Na przyk艂ad komary s膮 pokarmem wielu ptak贸w i uczestnicz膮 w zapylaniu ro艣lin. Ich znikni臋cie mog艂oby powa偶nie zaburzy膰 r贸wnowag臋 ekosystem贸w.
艢wiat widziany oczami owada
Aby inaczej spojrze膰 na owady, warto spr贸bowa膰 zrozumie膰, jak odbieraj膮 one swoje otoczenie. Ich 艣wiat nie jest ubo偶sz膮 wersj膮 naszego. Jest po prostu inny.
Oczy owad贸w sk艂adaj膮 si臋 z wielu drobnych soczewek nazywanych omatidiami. Nie zapewniaj膮 tak ostrego obrazu jak wzrok cz艂owieka, ale mog膮 umo偶liwia膰 obserwowanie niemal ca艂ego otoczenia i doskona艂e wychwytywanie ruchu. Niekt贸re owady widz膮 tak偶e promieniowanie ultrafioletowe, dzi臋ki czemu dostrzegaj膮 wzory i r贸偶nice pozostaj膮ce dla nas ca艂kowicie niewidoczne.
R贸wnie imponuj膮ce s膮 ich pozosta艂e zmys艂y. Samiec 膰my mo偶e wyczu膰 zwi膮zki zapachowe wydzielane przez samic臋 z odleg艂o艣ci kilku kilometr贸w. Pluskwa odnajduje cz艂owieka dzi臋ki ciep艂u jego cia艂a, wydychanemu dwutlenkowi w臋gla oraz dziesi膮tkom substancji chemicznych. Owady potrafi膮 r贸wnie偶 smakowa膰 za pomoc膮 receptor贸w znajduj膮cych si臋 na odn贸偶ach.
Monarchy w臋druj膮 z Kanady do niewielkich obszar贸w le艣nych w Meksyku, wykorzystuj膮c po艂o偶enie S艂o艅ca i ziemskie pole magnetyczne. Pszczo艂y mog膮 natomiast uczy膰 si臋 kojarzenia koloru kwiat贸w z jako艣ci膮 znajduj膮cego si臋 w nich nektaru. Niewielki m贸zg nie oznacza zatem braku skomplikowanych zachowa艅.
Czy karaluch odczuwa b贸l?
To w艂a艣nie pytanie okazuje si臋 najtrudniejsze. U karaczan贸w stwierdzono obecno艣膰 nocyceptor贸w, czyli receptor贸w reaguj膮cych na bod藕ce mog膮ce uszkodzi膰 organizm. Owady te maj膮 r贸wnie偶 obszary m贸zgu integruj膮ce informacje zmys艂owe, reaguj膮 na substancje przeciwb贸lowe, podejmuj膮 dzia艂ania sprzyjaj膮ce regeneracji po urazach i ucz膮 si臋 unika膰 bolesnych do艣wiadcze艅.
Nie stanowi to jeszcze ostatecznego dowodu, 偶e karaluch cierpi w taki sam spos贸b jak cz艂owiek czy inne kr臋gowce. Dyskusja naukowa nadal trwa. Zebrane przes艂anki wystarczaj膮 jednak, aby podwa偶y膰 wygodne przekonanie, 偶e owad jest jedynie prost膮, pozbawion膮 dozna艅 鈥瀊iologiczn膮 maszyn膮鈥�.
To wa偶ne nie tylko w domowym starciu z karaluchem. Owady s膮 hodowane na pasz臋 i 偶ywno艣膰, a tak偶e powszechnie wykorzystywane w laboratoriach. Wszczepia si臋 im elektrody, bada reakcje na urazy, a nawet pr贸buje sterowa膰 ich ruchem. Przez lata eksperymenty te nie wymaga艂y podobnej refleksji etycznej jak badania prowadzone na kr臋gowcach. Rosn膮ca wiedza o zdolno艣ciach owad贸w mo偶e jednak zmieni膰 zasady ich hodowli, zwalczania i wykorzystywania w nauce.
Najpierw wiedza, potem os膮d
Nie musimy uzna膰 komara czy karalucha za sympatycznego, aby dostrzec z艂o偶ono艣膰 jego istnienia. Nauka nie udziela jeszcze jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, jak to jest by膰 owadem. Pokazuje jednak, 偶e stworzenia, kt贸re 艂atwo uznajemy za prymitywne i nieistotne, odbieraj膮 艣wiat na wiele wyrafinowanych sposob贸w.
By膰 mo偶e przed kolejnym automatycznym ruchem buta warto wi臋c zatrzyma膰 si臋 cho膰 na moment. Nie dlatego, 偶e karaluch powinien mie膰 takie same prawa jak cz艂owiek, lecz dlatego, 偶e nasza niewiedza nie oznacza jeszcze, 偶e druga istota niczego nie czuje.
奥测办艂补诲 鈥濩zy mog臋 rozdepta膰 karalucha bez wyrzut贸w sumienia? Badania nad zmys艂ami owad贸w a nasze postawy etyczne鈥�, wyg艂oszony przez dr. hab. Krzysztofa Pabisa, prof. U艁, zosta艂 zarejestrowany podczas Studenckiej Konferencji Naukowej 鈥濲ak powstaje w nas DOBRO?鈥�. Wydarzenie zorganizowa艂y: Studenckie Ko艂o Naukowe M脫ZGOMANIACY oraz Mi臋dzywydzia艂owe Ko艂o Naukowe Popularyzator贸w Nauki U艁.
Redkacja: Micha艂 Gruda (Centrum Wsp贸艂pracy z Otoczeniem)