data publikacji: 23 pa藕dziernika 2020
漏 plakat udost臋pniony za zgod膮 Teatru Lalek Arlekin im. Henryka Ryla w 艁odzi
tekst: Anna Ostrowska (23.10.2020)
to ksi膮偶ka uniwersalna 鈥� przeznaczona jest dla dzieci i doros艂ych, poniewa偶 podj臋ty w niej temat dotyczy ka偶dego, kto 偶yje we wsp贸艂czesnym 艣wiecie. Trudno uchroni膰 si臋 przed fal膮 konsumpcjonizmu, kt贸rej wszechobecna nachalno艣膰 uniemo偶liwia w zasadzie uwolnienie si臋 z jej nurtu. Niekt贸rzy staraj膮 si臋 wydosta膰 i dryfuj膮 jedynie po jej powierzchni, 艣wiadomie przeciwstawiaj膮c si臋 kierunkowi, w kt贸rym pod膮偶a. Inni po偶膮daj膮 coraz wi臋kszych i wi臋kszych uniesie艅. Bezmiar konsumpcjonistycznego oceanu jednak nigdy nie daje ostatecznego zaspokojenia, podsyca jedynie pragnienie posiadania wi臋cej 鈥� wra偶e艅, emocji, ekscytuj膮cych innowacji 鈥� by uchroni膰 si臋 przed nud膮, by膰 mo偶e nud膮 i zarazem nieumiej臋tno艣ci膮 bycia samemu ze sob膮 czy te偶 nud膮 rzeczywisto艣ci, w kt贸rej pozornie nic ciekawego si臋 nie dzieje. Obraz i wra偶enie takiego 艣wiata trzeba zatem o偶ywi膰 i naenergetyzowa膰 r贸偶nego rodzaju bod藕cami, gad偶etami. W opowie艣ci Mas艂owskiej bohaterowie 偶yj膮 na pograniczu tych dw贸ch 艣wiat贸w 鈥� Dziewczynce trudno przetrwa膰 bezsenn膮 noc, kiedy zabawki le偶膮 jakby martwe, czy raczej wydaj膮 si臋 ju偶 po prostu ma艂o interesuj膮ce:
(鈥�)&苍产蝉辫;pet shopy ani drgn膮, sztywne nogi wyci膮gn臋艂a Barbie, Monster High ju偶 by艂y zmar艂e, wi臋c je wini膰 za to trudno, 偶e obydwie nadgni艂e le偶膮 w swoich modnych trumnach1.
Nag艂e pojawienie si臋 Wied藕my w pokoju stwarza poczucie zadziania si臋 czego艣 zupe艂nie nowego, prze艂amania nudy, a misja odnalezienia niegrzecznego Ch艂opca wydaje si臋 ekscytuj膮ca i wyj膮tkowa. Wied藕ma podst臋pem przenosi Dziewczynk臋 do Snu Krainy 鈥� magicznej, onirycznej, pe艂nej nieprawdopodobnych wydarze艅, kt贸ra ostatecznie okazuje si臋鈥� m臋cz膮ca, zbyt intensywna. W konsekwencji pragnienie spokoju wywo艂uje ch臋膰 powrotu do domu. Dziewczynka, przyt艂oczona natarczywo艣ci膮 Bogusia, krzyczy:
Och, Korneliuszu, wracajmy do 艂贸偶ka, dosy膰 ju偶 tego (鈥�). Mo偶e na Moj膮pi臋t臋 wr贸cimy i j膮 po艂askoczemy z ca艂ej si艂y? I ja si臋 wtedy obudz臋 i wszystko b臋dzie tak jak by艂o?2.
W plakacie do wida膰 t臋 sam膮 dwubiegunowo艣膰. Rozleg艂e t艂o w jego centralnej cz臋艣ci przedstawia miejskie, nocne, pos臋pne blokowisko, smutnie udekorowane graffiti, czy te偶 muralem, niepe艂ni膮cym raczej w tym przypadku funkcji rozweselaj膮cej okolicznych mieszka艅c贸w, kt贸rych zreszt膮 na plakacie nie znajdziemy. Kompozycja intensywnie dzia艂a na wyobra藕ni臋. Od samego pocz膮tku, kiedy zacz臋艂am si臋 jej przygl膮da膰, dostrzega艂am w niej rzeczy i zdarzenia, kt贸rych tam nie ma, a kt贸re mog艂yby si臋 dzia膰 pomi臋dzy blokami, na klatkach schodowych, w mieszkaniach czy na zapleczu stacji benzynowej, kt贸ra znajduje si臋 na pierwszym planie plakatu, bezpo艣rednio nawi膮zuj膮c do miejsca akcji tocz膮cej si臋 w ksi膮偶ce. Pod膮偶aj膮c dalej tropem wyobra藕ni, zauwa偶y艂am (a raczej poczu艂am), 偶e ca艂o艣膰 oddzia艂uje wr臋cz polisensorycznie. Najintensywniej mo偶na poczu膰 zapach benzyny unosz膮cy si臋 w zimnym, wilgotnym powietrzu wymieszanym z oparami spalin, zapachem dymu papierosowego, perfum i taks贸wek3. Z drugiej strony, z opisanymi wy偶ej przygn臋biaj膮cymi impresjami, kontrastuje wspania艂y, neonowy charakter pracy.
W powojennej, zm臋czonej i wyniszczonej Warszawie do 艂ask wr贸ci艂 neon4, kt贸rego funkcj膮 by艂o m.in. naenergetyzowanie zrujnowanej przestrzeni, o偶ywienie jej, dodanie blasku i wniesienie 艣wiat艂a 鈥� metaforycznie i dos艂ownie 鈥� do 偶ycia mieszka艅c贸w. R贸wnie偶 na tym plakacie neonowy charakter napis贸w 鈥� co oddaje zar贸wno ich jaskrawy odcie艅 i odblask, jak r贸wnie偶 czcionka5 typowa dla neon贸w z czas贸w PRL-u 鈥� dzia艂a na zasadzie pozytywnego, podnosz膮cego na duchu kontrastu z pos臋pnym t艂em. Polisensoryczno艣膰 pracy wzbudza jednak we mnie pewien niepok贸j o to, 偶e neony ulegn膮 uszkodzeniu, pojedyncze litery najpierw zaczn膮 nieregularnie miga膰, a nast臋pnie zgasn膮. Psuj膮cy si臋, pulsuj膮cy ostrym 艣wiat艂em neon traci sw贸j przyjazny, subtelny charakter, a staje si臋 mroczny, agresywny i inwazyjny 鈥� atakuje spojrzenia, kt贸re na niego trafiaj膮. Natomiast zepsuty neon wtapia si臋 w ciemn膮, nocn膮 tkank臋 miasta, zatracaj膮c swoj膮 zdolno艣膰 o偶ywiania przestrzeni. Sprawia wra偶enie zaniedbanego, niewa偶nego i pomijanego, odbiera poczucie bezpiecze艅stwa, pot臋guje strach.
Na plakacie b艂yszczy napis Jak zosta艂am, ale ju偶 s艂owo 奥滨贰顿殴惭膭 sprawia wra偶enie zepsutego鈥� by膰 mo偶e 鈥瀙od艂膮czenie do pr膮du鈥� tych liter by艂oby zbyt pora偶aj膮ce i dominuj膮ce (bior膮c pod uwag臋 kompozycj臋 ca艂ej pracy), a by膰 mo偶e autorka chcia艂a w ten spos贸b podkre艣li膰 upiorny charakter postaci wied藕my, spot臋gowa膰 strach鈥� M贸j niepok贸j wywo艂any jest pewnie faktem, 偶e obecnie neon nie wzbudza ju偶 takiego zainteresowania (jak chocia偶by w latach sze艣膰dziesi膮tych i siedemdziesi膮tych XX wieku), nie jest te偶 szanowan膮 i po偶膮dan膮 form膮 sztuki miejskiej 鈥� wyparty zosta艂 w latach dziewi臋膰dziesi膮tych XX wieku olbrzymi膮 liczb膮 komercyjnych billboard贸w reklamowych odzwierciedlaj膮cych machin臋 konsumpcjonizmu. Najcz臋艣ciej mo偶na dostrzec wi臋c neony zniszczone, gin膮ce w g膮szczu reklam, kt贸re pod wzgl臋dem artystycznym nie mog膮 si臋 r贸wna膰 z dawnymi unikatowymi neonami, ratowanymi ju偶 tylko przez swoich sympatyk贸w, zaanga偶owanych obro艅c贸w i zamykanymi w muzealnych rezerwuarach (zob. warszawskie ).
W prawym g贸rnym rogu plakatu autorka umie艣ci艂a neonowego Korneliusza 鈥� konia na biegunach, na kt贸rym w Snu Krainie podr贸偶owa艂a Dziewczynka. Nasuwa mi si臋 tutaj skojarzenie z 鈥濻iatkark膮鈥�, kt贸r膮 zobaczy膰 mo偶emy w Warszawie (a kt贸r膮 odrestaurowa艂a w 2005 roku). Neon ten by艂 pocz膮tkowo reklam膮 sklepu sportowego, co 艣wiadczy艂o o tym, 偶e w tamtych czasach reklama mog艂a by膰 ciekawym wytworem kultury i dzie艂em sztuki, natomiast obecne umasowienie formy reklamy 鈥� nastawione wy艂膮cznie na zysk kosztem chocia偶by minimalnego wyczucia estetycznego (niejednokrotnie tak偶e moralnego) 鈥� doprowadzi艂o do kl臋ski komercyjnej reklamy i tym samym oszpecenia przestrzeni miejskiej. Korneliusz (kt贸ry, swoj膮 drog膮, m贸g艂by by膰 urocz膮 reklam膮 sklepu zabawkowego) na tle nocnego nieba prezentuje si臋 nie mniej dostojnie i niezwykle koj膮co, co umieszczona wysoko ponad ziemi膮, czterdziestometrowa rze藕ba 艣wietlna, siatkarka:
, CC3.0
Praca Arety Puchalskiej pokazuje, jak bogatym no艣nikiem mo偶e by膰 plakat. Wydaje si臋 on zaledwie dodatkiem do tego, do czego odsy艂a 鈥� w tym przypadku reklamuje spektakl. Ale jako samodzielna forma sztuki oddaje ho艂d neonowej formie reklamy 鈥� poprzez odczuwalne wra偶enie blasku, 艣wietlisto艣ci. Plakat, kt贸rego podstawow膮 funkcj膮 jest reklama, promuje tutaj sztuk臋 teatraln膮 za pomoc膮 innej formy reklamy, jak膮 jest neon. Dorota Folga-Januszewska w obszernej i bogato ilustrowanej ksi膮偶ce po艣wi臋conej plakatowi pisze (w kontek艣cie charakterystyki Polskiej Szko艂y Plakatu, kt贸rej rozkwit r贸wnie偶 przypada na lata pi臋膰dziesi膮te XX wieku), 偶e ten gatunek sztuki jest 鈥瀘knem otwartym w stron臋 wyobra藕ni i wieloznaczno艣ci鈥�6, co szczeg贸lnie chcia艂am podkre艣li膰, impresyjnie opisuj膮c wielozmys艂owe wra偶enia, kt贸re towarzysz膮 mi podczas recepcji tej pracy, a kt贸re wprawi艂 w ruch, mam wra偶enie, jej innowacyjny, neonowy charakter.
1 Dorota Mas艂owska, Jak zosta艂am wied藕m膮, Wydawnictwo Literackie, Krak贸w 2014, s. 25.
2 Ibidem, s. 130.
3 Trudno mi nie przytoczy膰 tu skojarzenia z innymi ksi膮偶kami Mas艂owskiej, jak na przyk艂ad Inni ludzie czy w podobnym tonie utrzymanej 艢lepn膮c od 艣wiate艂 Jakuba 呕ulczyka. Postaci z tych ksi膮偶ek ukryci zostali, mam wra偶enie, pomi臋dzy blokowiskami, na ulicach i w mieszkaniach, kt贸re widzimy na plakacie.
4 Pierwsze neony pojawi艂y si臋 w Warszawie pod koniec lat dwudziestych XX wieku.
5 Ani 鈥瀋zcionka鈥�, ani 鈥瀟ypografia鈥� nie s膮 tutaj stosownymi okre艣leniami, gdy偶 ka偶dy neon, pocz膮wszy od p贸藕niejszych latach pi臋膰dziesi膮tych, tworzony by艂 dla konkretnego miejsca i czasu, bior膮c pod uwag臋 kontekst danego miejsca i architektury, w obr臋bie kt贸rej mia艂 harmonijnie funkcjonowa膰. Kr贸j pisma przypomina艂 zatem bardziej indywidualne pismo odr臋czne, ni偶 jak膮kolwiek zestandaryzowan膮 czcionk臋.
6 Dorota Folga-Januszewska, Lech Majewski, Oto sztuka polskiego plakatu, Wydawnictwo BOSZ, 2018, s. 250.