Bardzo brakowa艂o mi - m贸wi Olga Tokarczuk - tego s艂owa w polskim j臋zyku. Nie wystarcza艂o mi "dziwne", "dziwaczne", "cudaczne". W polszczy藕nie w miejscu brakuj膮cego s艂owa "bizarne" by艂 grymas lekko skrzywionej twarzy z podniesionymi wy偶ej brwiami jako wyraz niedowierzania, lekkiego szoku i ambiwalencji. Oto powsta艂y na podstawie 藕r贸de艂 etnograficznych przegl膮d bizarnych obrz臋d贸w i zwyczaj贸w towarzysz膮cych 艣wi臋tom Wielkiej Nocy. Wi臋kszo艣膰 z nich najzwyczajniej znikn臋艂a ze sfery naszych praktyk lub funkcjonuje wy艂膮cznie lokalnie.
Worki i miski z popio艂em
Wst臋pem do wielkanocnego 艣wi臋towania jest 艣roda popielcowa, kt贸ra przypomina nam o krucho艣ci ludzkiego 偶ycia i otwiera Wielki Post. Powag臋 Popielca podkre艣la szczypta popio艂u, kt贸rym tego dnia ksi膮dz posypuje g艂owy os贸b uczestnicz膮cych we mszy 艣wi臋tej. Wsp贸艂cze艣nie nie do艣wiadczamy ludycznego kontrapunktu popielcowej 艣rody. Ksi膮dz J臋drzej Kitowicz tak pisze o miejscu popio艂u w polskich obyczajach ludowych w XVIII wieku: Nie fatyguj膮c ksi臋偶y swawolna m艂odzie偶 rozdawa艂a go sobie sama, trzepi膮c si臋 po g艂owach workami popio艂em nape艂nionymi albo te偶 wysypuj膮c zdrad膮 jedni drugim obojem p艂ci na g艂owy miski popio艂贸w. Powaga czy zabawa? A mo偶e ta zabawa by艂a ca艂kiem powa偶na?
Egzekucja grajka i pogrzeb bas贸w
艢roda popielcowa zamyka艂a karnawa艂. Na polskiej wsi ascez臋 Wielkiego Postu akcentowa艂y liczne spektakularne rytua艂y. W Kieleckiem skrzypek publicznie zrywa艂 struny z instrumentu, kl臋ka艂 na 艣rodku izby, a jeden z gospodarzy kijem zrzuca艂 mu z g艂owy czapk臋, co symbolizowa艂o jego dekapitacj臋 - 艣ci臋cie g艂owy. Grajek by艂 bowiem osob膮 w po艣cie niepotrzebn膮. Na Kujawach gospodarze wywozili skrzypka na taczce poza granice wsi. Na G贸rnym 艢l膮sku odbywa艂 si臋 "pogrzeb bas贸w". Muzykanci chowali instrumenty, zamykali je w skrzyniach symbolizuj膮cych trumny, formowali kondukt pogrzebowy i tak wynosili z izby "denat贸w".
Zn臋canie si臋 nad Judaszem
Praktyki wielkanocne charakteryzowa艂y si臋 okrucie艅stwem. Zygmunt Gloger: W niekt贸rych okolicach w Wielki Czwartek gromada ch艂opc贸w, zrobiwszy sobie Judasza ze s艂omy, sz艂a do ko艣cio艂a na "ciemn膮 jutrzni臋", Judasza z sob膮 nios膮c. W ko艣ciele pod ch贸rem w艣r贸d ludu stali uszykowani jak wojsko pod przyw贸dztwem jednego. Po sko艅czonej jutrzni, na cmentarzu, ch艂ostano Judasza kijami i siekano go drewnianymi pa艂aszami w艣r贸d wrzawy i 艣miechu zebranego ludu. Na Podhalu Judaszem nie by艂a kuk艂a, a jeden z ch艂opak贸w uciekaj膮cy przed reszt膮, kt贸ra rzuca艂a za nim ko艅skim nawozem. "Judasza" za odegranie tej roli w Wielk膮 Sobot臋 spotyka艂a nagroda - koledzy cz臋stowali go 艣wi臋con膮 kie艂bas膮 i jajkami.
Wielkanocne palmy "eksportowe" i konkursowe
Po II wojnie 艣wiatowej nast膮pi艂o przesuni臋cie granic Polski. Na Dolny 艢l膮sk, z kt贸rego krajobrazu znikn臋li Niemcy, przybyli m.in. repatrianci z Wile艅szczyzny, kt贸rzy przynie艣li ze sob膮 w艂asne tradycje i wzory kulturowe, w tym dekoracyjne plamy wielkanocne z suszonych i barwionych ro艣lin. Dzi艣 palm臋 wile艅sk膮 - "produkt lokalny" - spotykamy w ca艂ej Polsce. Jedne palmy bij膮 rekordy popularno艣ci, drugie - wysoko艣ci. Kurpiowskie s膮 wizyt贸wk膮 ca艂ego regionu; palmy te maj膮 od 2 do 6 metr贸w i powstaj膮 na bazie pnia m艂odej leszczyny lub sosny. W 艁ysych odbywa si臋 konkurs na najpi臋kniejsz膮 palm臋 kurpiowsk膮. W Lipnicy Murowanej (S膮decczyzna) natomiast - konkurs na najwy偶sz膮 palm臋. Rekordzistka z 2011 roku mia艂a 36 metr贸w!
Kalwaria, czyli podr贸偶 w czasie i przestrzeni
M臋ka Chrystusa by艂e i jest przez wiernych g艂臋boko prze偶ywana, a nie odgrywana, o czym 艣wiadcz膮 kalwaryjne misteria. Kalwaria to plenerowa miniatura Ziemi 艢wi臋tej. Pielgrzymi uczestnicz膮 w autentycznej Drodze Krzy偶owej, a 艣wiadomo艣膰 religijnego spektaklu jest dla nich drugorz臋dna. Dzi臋ki temu wierni "przenosz膮 si臋 w czasie i przestrzeni". Wa偶ne miejsce na mapie polskiego 艣wi臋towania wielkanocnego zajmuje Kalwaria Zebrzydowska (najstarsza w Polsce).
Hedonistyczny baranek i rze藕 wielkanocna
Wielkanoc kojarzy si臋 z oryginalnym 艣wi膮tecznym menu, kt贸rego elementem jest baranek. Bizarna jest nie tyle jego symbolika, ile same formy, w jakich pojawia si臋 on w polskiej tradycji. Domen膮 baranka z mas艂a lub w臋dzonego sera s膮 Karpaty. Naszego zdziwienia nie wzbudzaj膮 baranki z cukru lub ciasta. A jak wygl膮da艂 "Agnuszek" ze sto艂u polskiej szlachty? Na 艣rodku samym by艂 baranek wyobra偶aj膮cy Agnus Dei z chor膮giewk膮, calutki z pistacjami; ten specja艂 dawano tylko damom, senatorom, dygnitarzom i duchownym (艁ukasz Go艂臋biowski). By艂y tak偶e naturalnej wielko艣ci baranki z mas艂a, kt贸rych oczy zosta艂y wykonane z orzech贸w laskowych. Obfito艣膰 wielkanocnego sto艂u da艂o si臋 zauwa偶y膰 szczeg贸lnie u szlachty i ziemia艅stwa. Z. Gloger: Obok baranka czarna g艂owa pot臋偶nego wieprza, z uszami postrz臋pionymi nieco za jego 偶ycia przez kundle, trzyma艂a w rozwartej paszczy bia艂e jajko. Para rumianych prosi膮t z zamru偶onemi oczami i pozakr臋canemi kokieteryjnie ogonkami, trzymaj膮cych korzenie chrzanu w z臋bach, 艣wiadczy艂a, i偶 ofiar膮 tej rzezi wielkanocnej, padali nie tylko ojcowie, ale i niewinna dziatwa.
Procesja stu koni
W wielu regionach Polski praktykuje si臋 obrz臋dy i zwyczaje, kt贸rych nie ma w innych cz臋艣ciach Polski. Na mapie "bizarnego 艣wi臋towania wielkanocnego" wa偶ne miejsce zajmuje procesja stu koni w Pietrowicach Wielkich na 艢l膮sku Opolskim. W poniedzia艂ek wielkanocny sprzed ko艣cio艂a parafialnego rusza kawalkada do peryferyjnego drewnianego ko艣cio艂a pw. 艢wi臋tego Krzy偶a, w kt贸rym odprawiana jest msza w intencji rolnik贸w. Po mszy je藕d藕cy ruszaj膮 z kopyta i w艣r贸d okrzyk贸w ko艅cz膮 艣wi臋ta. Zwyczaj ten - w Polsce wyj膮tkowy - obecny jest regionalnie w Niemczech i Szwajcarii.
Nasz subiektywny przegl膮d bizarnych obrz臋d贸w i zwyczaj贸w wielkanocnych w Polsce ujawnia jedynie kilka spo艣r贸d wielu oryginalnych rytua艂贸w. Zostawia sporo miejsca w艂asnemu kulturowemu zdziwieniu podczas Wielkanocy, czego 偶yczymy wszystkim czytelnikom.
dr S. Latocha, fot. M. Andrzejewski, CP U艁
殴r贸d艂a cytat贸w: Z. Gloger, Rok polski w 偶yciu, tradycji i pie艣ni, Warszawa 1900; J. Kitowicz, Opis obyczaj贸w za panowania Augusta III, Warszawa 1999; O. Tokarczuk, 艢wiaty bizarne, rozm. przepr. K. Kubisiowska, "Tygodnik Powszechny" 2018, nr 14.
Uniwersytet 艁贸dzki to jedna z najwi臋kszych polskich uczelni. Misj膮 U艁 jest kszta艂cenie wysokiej klasy naukowc贸w i specjalist贸w w wielu dziedzinach humanistyki, nauk spo艂ecznych, przyrodniczych, 艣cis艂ych, nawet medycznych. U艁 wsp贸艂pracuje z biznesem, zar贸wno na poziomie kadrowym, zapewniaj膮c wykwalifikowanych pracownik贸w, jak i naukowym, oferuj膮c swoje know-how przedsi臋biorstwom z r贸偶nych ga艂臋zi gospodarki. Uniwersytet 艁贸dzki jest uczelni膮 otwart膮 na 艣wiat - wci膮偶 ro艣nie liczba ucz膮cych si臋 tutaj student贸w z zagranicy, a polscy studenci, dzi臋ki programom wymiany, poznaj膮 Europ臋, Azj臋, wyje偶d偶aj膮 za Ocean. Uniwersytet jest cz臋艣ci膮 艁odzi, dzia艂a wsp贸lnie z 艂odzianami i dla 艂odzian, anga偶uj膮c si臋 w wiele projekt贸w spo艂eczno-kulturalnych.
Zobacz nasze projekty naukowe na
Tekst: dr Sebastian Latocha, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej