data publikacji: 17 kwietnia 2023
tekst: Julia Soko艂owska
zob. te偶
Jeden dramat, r贸偶norodno艣膰 przedstawie艅. "Julia i Romeo"/"Romeo i Julia" w oczach Bronis艂awa Zelka
i innych przedstawicieli Polskiej Szko艂y Plakatu oraz artyst贸w wsp贸艂czesnych
Bronis艂aw Zelek [1935鈥�2018] to polski grafik, autor licznie nagradzanych plakat贸w, wybitny przedstawiciel Polskiej Szko艂y Plakatu, projektant kroj贸w typograficznych m.in. czcionki New Zelek[1]. Znakiem charakterystycznym jego tw贸rczo艣ci artystycznej sta艂y si臋 s艂owa i litery, kt贸re potrafi艂 wple艣膰 do motywu ilustracyjnego tworz膮c oryginaln膮, sp贸jn膮 ca艂o艣膰 kompozycji. Jak sam powiedzia艂:
W tamtych latach wszyscy robili plakaty malarskie, natomiast mnie poci膮ga艂a fotografia i typografia, kt贸re otwiera艂y nowe mo偶liwo艣ci, dawa艂y nowe narz臋dzia[2].
Osi膮gn膮艂 mistrzowski poziom w 艂膮czeniu liternictwa z obrazem:
[鈥 prze艣laduj膮 mnie litery. Nie wiem sk膮d to si臋 wzi臋艂o. W plakatach te偶 u偶ywa艂em liter jako wa偶nego elementu. Na przyk艂ad w plakacie do [3].
W przypadku plakatu do opery Bernadetty Matuszczak pt. Julia i Romeo znaki alfabetyczne nie tworz膮 z obrazem jednolitej ca艂o艣ci, z czego g艂贸wnie s艂yn膮艂 Zelek. Litery w tym dziele oczywi艣cie s膮 wa偶ne, ale pe艂ni膮 funkcj臋 drugorz臋dn膮, s膮 odr臋bnym elementem kompozycyjnym i odst臋puj膮 dominuj膮c膮 pozycj臋 znajduj膮cej si臋 w centrum plakatu r贸偶y. Napis Julia i Romeo zosta艂 niejako wypchni臋ty przez kwiat i umieszczony bezpo艣rednio pod bia艂ym t艂em. Niemniej jednak litery sk艂adaj膮ce si臋 na tytu艂 swoj膮 klasyczn膮 form膮 wpisuj膮 si臋 w feministyczn膮 wymow臋 ca艂ego dzie艂a. Delikatna czcionka nieprzypadkowo przybra艂a wygl膮d, jakby wysz艂a spod kobiecej d艂oni. Ostry pomara艅cz liter kontrastuje z granatowo-grafitowym t艂em plakatu, kieruj膮c uwag臋 widza na sprytny zabieg re偶yserski, polegaj膮cy na zamianie w tytule miejsc imion dw贸ch najbardziej znanych kochank贸w z Romeo i Julii na Juli臋 i Romea. To kobiece imi臋 pojawia si臋 w pierwszej kolejno艣ci, to Julia jest najwa偶niejsz膮 i najbardziej kluczow膮 postaci膮.
O feministycznej wymowie dzie艂a 艣wiadczy przede wszystkim centralna cz臋艣膰 plakatu. Usytuowana na 艣rodku r贸偶a swoj膮 form膮 przypomina serce, co odzwierciedla fabu艂臋 szekspirowskiego dramatu, w kt贸rej to wielka, 偶arliwa mi艂o艣膰 dwojga kochank贸w gra pierwsze skrzypce. Zelek zmy艣lnie podkre艣li艂 wa偶no艣膰 postaci Julii wykorzystuj膮c do tego kolor. To wyrazisty r贸偶 przewa偶a nad ciemnym granatem, b臋d膮cym prawdopodobnie uosobieniem Romea. R贸偶u/Julii jest zdecydowanie wi臋cej w wyniku czego posta膰 Romea schodzi na drugi plan, co by艂o w zamy艣le tw贸rc贸w spektaklu:
Z dwu debiut贸w danych na otwarcie Sceny Kameralnej Julia i Romeo podoba si臋 powszechnie. Imi臋 Julii stoi w tytule tej opery kameralnej na pierwszym miejscu i posta膰 Julii dominuje te偶 na scenie. Jest ni膮 uczennica szko艂y baletowej, Ewa G艂owacka (wieloletnia p贸藕niej primabalerina Teatru Wielkiego); podczas swego pierwszego, publicznego wyst臋pu jest tak 艣liczna i dziewcz臋ca, jak膮 zawsze powinna by膰 szekspirowska Julia. W przedstawieniu s膮 wprawdzie trzy pary s艂awnych kochank贸w, m艂odych aktor贸w, 艣piewak贸w (wykonuj膮cych wokalizy) i tancerzy, lecz uwag臋 przykuwa tylko Julia ta艅cz膮ca[4].
Jerzy G贸rski w rozmowie z Zelkiem powiedzia艂:
My艣l臋, 偶e jako pierwszy w Polsce, zacz膮艂 Pan projektowa膰 zgodnie z duchem lat 70. [鈥 Propaganda polityczna Gierka potrzebowa艂a wyra藕nej zmiany wizualnej, by odci膮膰 si臋 od poprzedniej epoki[5].
Warto zwr贸ci膰 zatem uwag臋 na kszta艂t serca/p艂atk贸w ro偶y, kt贸ry przybiera waginaln膮 form臋, bardzo podobn膮 do powsta艂ego w 1971 roku. Ciemne obramowanie plakatu, nie jest w stanie utrzyma膰 w ryzach silnie p膮czkuj膮cej, r贸偶owej materii, kt贸ra sprawia wra偶enie jakby zaraz mia艂a eksplodowa膰. Od dzie艂a bije seksualno艣膰, cielesno艣膰, nami臋tno艣膰 i witalno艣膰, co wpisuje si臋 w typow膮 dla lat 70. ide臋 wolnej 鈥瀐ippisowskiej鈥� mi艂o艣ci:
Prawdziwy seksualny boom wybuch艂 w latach 70. Wtedy te偶 otwarto pierwsze pla偶e nudyst贸w i da艂o si臋 zaobserwowa膰 nowe podej艣cie do kobiet jako najlepszego 鈥瀖ateria艂u鈥� na ok艂adk臋, ale ju偶 bez towarzystwa ci膮gnika. Bestsellerem sta艂a si臋 wydana w 1978 roku "Sztuka kochania" Michaliny Wis艂ockiej 鈥� sprzedana w ponad 7 milionach egzemplarzy6].
Seksualne tabu z艂ama艂y r贸wnie偶 Aliny Szapocznikow czy Marii Pini艅skiej-Bere艣. 艢mia艂a nago艣膰, mi艂osne uniesienia, misja Wis艂ockiej g艂osz膮ca sprawianie kobiecie przyjemno艣ci wywo艂a艂y niema艂y szok. Erotyzm by艂 wszechobecny.
Innym przyk艂adem plakatu pochodz膮cego z tego samego okresu (z lat 70.) jest powsta艂e do baletu pt. Romeo i Julia Siergieja Prokofiewa, kt贸re wykazuje niezwyk艂e podobie艅stwo z Juli膮 i Romeem Zelka. Plakat utrzymany jest g艂贸wnie w r贸偶nych odcieniach r贸偶u, podobnie jak w przypadku dzie艂a Zelka to r贸偶 jest kolorem przewodnim. Kompozycja jest r贸wnie偶 zabarwiona rozbuchanym erotyzmem i zmys艂owo艣ci膮. W centrum widniej膮 nagie cia艂a kochank贸w prawdopodobnie Romea i Julii, kt贸rzy zastygaj膮 w p艂omiennym u艣cisku, stapiaj膮c si臋 w jedno艣膰. Kochankowie zdaj膮 si臋 unosi膰 lekko na skrzyd艂ach, co by膰 mo偶e ma nawi膮zywa膰 do delikatno艣ci, mi臋kko艣ci i finezyjno艣ci baletu. Skrzyd艂a podobnie jak serce/r贸偶a u Zeleka przybra艂y waginaln膮 form臋. Niejasne jest, pomi臋dzy czym znajduj膮 si臋 postacie, by膰 mo偶e s膮 to piersi b膮d藕 uda przypominaj膮ce kobiece 艂ono, co znacznie podkre艣la艂oby erotyczno艣膰 ca艂ej pracy.
Plakaty pochodz膮ce z lat 80. ukazuj膮 zupe艂nie inny typ przedstawie艅, zrywaj膮cy z sensualno艣ci膮, intymno艣ci膮 i mi艂o艣ci膮, kt贸ra wcze艣niej wychodzi艂a na pierwszy plan. Zdaj膮 si臋 nawi膮zywa膰 do 贸wczesnej sytuacji politycznej, ukazuj膮 moment bratob贸jczych krwawych walk, wojny, sporu, ukazuj膮 moment samej tragedii, kt贸ra uniemo偶liwi艂a mi艂o艣膰 dwojga ludzi. Kolory te偶 sta艂y si臋 bardziej ponure, przyt艂umione, wr臋cz smutne, jaskrawego r贸偶u w nich nie znajdziemy.
do spektaklu[7] Teatru Ma艂ego (sceny Teatru Narodowego w Warszawie) utrzymany jest w szarych, przygn臋biaj膮cych barwach, kt贸re pot臋guj膮 uczucie niepokoju. Tytu艂owe litery zdaj膮 si臋 by膰 wyryte w betonowych p艂ytach chodnikowych, a swoj膮 form膮 przywodz膮 na my艣l rzymsk膮 kapita艂臋 stosowan膮 na inskrypcjach kamiennych. Napisy niejako stapiaj膮 si臋 z ciemnym t艂em, w wyniku czego wzrok odbiorcy skupia si臋 na dw贸ch bia艂ych go艂臋biach. Przedstawione na plakacie ptaki s膮 ju偶 niezdolne do latania, prawdopodobnie s膮 martwe, bezw艂adnie le偶膮 na zimnym chodniku, cho膰 mo偶na pokusi膰 si臋 tak偶e o interpretacj臋, 偶e go艂臋bie znajduj膮 si臋 za 偶eliwnymi kratami. Para bia艂ych go艂臋bi[8] cz臋sto wykorzystywana jest w symbolice 艣lubnej i odzwierciedla mi艂o艣膰 oraz wierno艣膰. Okre艣lnie 鈥瀏o艂臋bie serce鈥�, kt贸re konotuje to, co czyste, dobre i niewinne, r贸wnie偶 idealnie pasuje do m艂odych szekspirowskich kochank贸w, kt贸rych los potraktowa艂 okrutnie. Go艂膮b symbolizowa膰 mo偶e tak偶e pok贸j9], cho膰 cz臋艣ciej ukazywany jest z ga艂膮zk膮 oliwn膮, kt贸rej w tym przedstawieniu nie ma. Plakat pochodzi z 1981 r., a spektakl mia艂 premier臋 16 maja. Bij膮cy od niego niespokojny, przygn臋biaj膮cy klimat mo偶e wynika膰 z polityczno-spo艂ecznego kryzysu w Polsce[10], co podkre艣la dodatkowo jego katastroficzn膮 wymow臋 oraz wyja艣nia艂oby, dlaczego ptaki znajduj膮 si臋 na chodniku 鈥� czy jest to symbol utraconych idea艂贸w, kt贸re 鈥瀞i臋gn臋艂y bruku鈥�? Czy mo偶e symbol fundamentalnych praw cz艂owieka, kt贸re zosta艂y brutalnie zdeptane? Mo偶liwo艣膰 interpretacji jest tu szeroka i tylko pokazuje, jak pot臋偶n膮 si艂臋 oddzia艂ywania ma owo dzie艂o. Bez wzgl臋du na to, czy t艂em jest betonowy chodnik, czy kraty, idea bij膮ca z dzie艂a jest taka sama 鈥� zniewolenie i utarta wolno艣ci.
(1985), utrzymany jest ju偶 w nieco 偶ywszych barwach, mimo to czu膰 od niego napi臋t膮, z艂owrog膮 atmosfer臋. Dzie艂o ukazuje dwie przeciwstawne strony, b臋d膮ce symbolem dw贸ch zwa艣nionych rod贸w. Niejasno艣膰 budz膮 postacie, kt贸re nie przybieraj膮 ludzkiej formy, a raczej przypominaj膮 betonowe, surowe, ostro ciosane bloki. S膮 艣lepe, zagryzaj膮 w z艂o艣ci i nienawi艣ci ostre z臋by, zdaj膮 si臋 by膰 w amoku. W centrum jawi膮 si臋 Romeo i Julia, zakochani i wzruszeni patrz膮 sobie g艂臋boko w oczy, mimo tego, i偶 鈥瀢 domach z betonu nie ma wolnej mi艂o艣ci鈥�[11]. S膮 tak w siebie zapatrzeni, 偶e nie zdaj膮 sobie sprawy z tego co dzieje si臋 wok贸艂 nich. Jedna z postaci po lewej stronie wykonuje specyficzny gest, kt贸ry w j臋zyku migowym oznacza 鈥瀔ocham ci臋鈥�. Sam autor m贸wi:
Ja jednak poszed艂em w stron臋 troch臋 polityczn膮 (dwa lata po stanie wojennym) i stworzy艂em obraz dw贸ch system贸w, rodzin, grup wzajemnie siebie nienawidz膮cych, a mi臋dzy nimi zagubionych zakochanych. To do dzi艣 aktualny plakat w Polsce i na ca艂ym 艣wiecie[12].
Z kolei plakaty wsp贸艂czesne zachowane s膮 g艂贸wnie w 3 kolorach: bieli, czerni i czerwieni, co podkre艣la ich minimalizm i oszcz臋dn膮 form臋. W zn贸w pojawia si臋 motyw ptaka, jednak tylko jeden z nich jest martwy, bia艂y ptak prawdopodobnie symbolizuje posta膰 Julii, kt贸ra ockn膮wszy si臋 ze snu, zobaczy艂a swojego martwego ukochanego. Ciekawym zabiegiem jest przedstawienie drugiego ptaka w kolorze czarnym. Stapia si臋 on z otch艂ani膮 czarnego t艂a, co podkre艣la fakt, 偶e ulecia艂o z niego 偶ycie. Z kolei przedstawia jakby na wp贸艂 odkryte cia艂a, kt贸re znajduj膮 si臋 w kostnicy. Wygl膮da to jak odbicie lustrzane, cho膰 jedyne co si臋 nie zgadza, to kolory. Artysta sprytnie operuje kontrastami, symbolizuj膮cymi dwie zwa艣nione strony, jednocze艣nie stapiaj膮c zakochanych w jedno艣膰. Ewidentnie w obu przedstawieniach podkre艣lony zosta艂 motyw 艣mierci, a u偶yta w nich czerwie艅 mo偶e by膰 symbolem tragedii i wi膮偶膮cym si臋 z ni膮 krwawym ko艅cem 偶ycia obojga kochank贸w. Kontrastowe kolory symbolizowa膰 mog膮 tak偶e podzielone spo艂ecze艅stwo, praw膮 i lew膮 stron臋. By膰 mo偶e arty艣ci chc膮 podkre艣li膰 swoimi dzie艂ami, 偶e w 偶yciu nic nie jest czarno-bia艂e. Oba plakaty poruszaj膮 tak偶e inne problemy zwi膮zane ze zjawiskami typowymi dla wsp贸艂czesnych czas贸w m.in. poruszaj膮 problem to偶samo艣ci, wyobcowania, czy wszechobecnej samotno艣ci.
Bibliografia:
G贸rski, J. (2011). Jak kto艣 m贸g艂 na to pozwoli膰! Z tw贸rcami polskiej szko艂y grafiki rozmawia Janusz G贸rski. Gda艅sk: Wydawnictwo Czysty Warsztat.
Herder, J. (1991). Leksykon symboli. Warszawa: Wydawnictwo ROK Corporation SA.
Jab艂o艅ski, J. (2017). Moje lata 70. Historia, moda, obyczaje. Bielsko-Bia艂a: Wydawnictwo Dragon Sp. z o.o.
Jab艂o艅ski, J. (2017). Moje lata 80. Historia, moda, obyczaje. Bielsko-Bia艂a: Wydawnictwo Dragon Sp. z o.o.
殴r贸d艂a internetowe:
Feusette, K. Opowie艣ci spod ko艂dry socjalizmu, 鈥濺zeczpospolita鈥�, 13.05.2010, .
Hanusak, J., Maria Pini艅ska- Bere艣, 鈥濬undacja im. Marii Pini艅skiej-Bere艣 i Jerzego Beresia鈥�, .
Komorowska, M., Julia i Romeo 19.11. 1970, 鈥濧rchiwum Teatr Wielki鈥�, .
P膮gowski, A., Najlepsze plakaty Andrzeja P膮gowskiego, 鈥濿P Opinie鈥�, 06.11.2013, .
Tychowska, M. Organiczne wie偶owce: o sztuce przestrzennej Magdaleny Abakanowicz, 鈥濺ynek i Sztuka鈥�, 25.11.2021, .
Szalona bia艂a narzeczona, 鈥濧rchiwum Aliny Szapocznikow鈥�, .
Szaybo Ros艂aw Romeo i Julia, 鈥濸lakaty-Galeria Grafiki i Plakatu鈥�, .
Romeo i Julia, 鈥濧ndrzej P膮gowski Art Gallery鈥�, .
Romeo i Julia plakat teatralny Leszek 呕ebrowski, 鈥濭aleria Polskiego Plakatu鈥� .
Romeo i Julia, 艁贸d藕- Ryszard Kaja, 鈥濸IGASUS Polish Poster Shop鈥�, .
Romeo i Julia Siergiej Prokofiew, 鈥濧rchiwum Teatr Wielki鈥�, .
W domach z betonu nie ma wolnej mi艂o艣ci, 鈥濭enius Song Lyrics & Knowledge鈥�, .
Zelek Bronis艂aw Ptaki, 鈥濸lakaty-Galeria Grafiki i Plakatu鈥�, .
[1] G贸rski, J. (2011). Jak kto艣 m贸g艂 na to pozwoli膰! Z tw贸rcami polskiej szko艂y grafiki rozmawia Janusz G贸rski. Gda艅sk: Wydawnictwo Czysty Warsztat, s. 175.
[2] Ibidem, s. 175鈥�176.
[3] Ibidem, s. 191.
[4] Komorowska, M. Julia i Romeo 19.11. 1970, zob. i.
[5] G贸rski, J. (2011). Jak kto艣 m贸g艂 na to pozwoli膰! Z tw贸rcami polskiej szko艂y grafiki rozmawia Janusz G贸rski. Gda艅sk: Wydawnictwo Czysty Warsztat, s.186.
[6] Feusette, K. .
[7] Na temat spektaklu zob. .
[8] Herder, J. (2009). Leksykon symboli. Warszawa: Dom Wydawniczy tCHu, s.82.
[9] Ibidem, s. 81.
[10] Miesi膮ce poprzedzaj膮ce stan wojenny by艂y pe艂ne niepokoju, odzwierciedla艂y go m.in. strajki ostrzegawcze, a przede wszystkim 膰wiczenia wojsk Uk艂adu Warszawskiego.
[11] Zob. Martyna Jakubowicz, W domach z betonu nie ma wolnej mi艂o艣ci, .
[12] Andrzej P膮gowski, .