W 艣wiecie inwazji botanicznych uwaga biolog贸w skupia艂a si臋 niemal wy艂膮cznie na ro艣linach naczyniowych, w Polsce m.in.: Impatiens parviflora, Padus serotina czy Reynoutria japonica. Tymczasem w cieniu tych spektakularnych ekspansji zachodzi zjawisko znacznie trudniejsze do monitorowania i kontroli 鈥� inwazje ro艣lin zarodnikowych 鈥� w tym mszak贸w. Specyfika ewolucyjna tej grupy ro艣lin sprawia, 偶e tradycyjne podej艣cie do zarz膮dzania kryzysowego w ochronie przyrody okazuje si臋 wobec nich ca艂kowicie bezskuteczne.
W Polsce i Europie jednym z najszerzej rozpowszechnionych inwazyjnych gatunk贸w mch贸w jest Campylopus introflexus (krzywoszcze膰 przyw艂oka) (Fot. 1). Przy czym zrozumienie, dlaczego inwazyjne mchy stanowi膮 tak du偶e wyzwanie ekologiczne, wymaga analizy ich biologii reprodukcyjnej oraz strategii 偶yciowych. Mszaki, jako ro艣liny ewolucyjnie starsze, wykszta艂ci艂y unikalne mechanizmy adaptacyjne, kt贸re w warunkach antropopresji staj膮 si臋 ich najwi臋kszym atutem.
Fot. 1. Campylopus introflexus (krzywoszcze膰 przyw艂oka)
Szybko wzrastaj膮, s膮 w stanie zasiedla膰 niemal偶e ka偶de pod艂o偶e 鈥� w naszej strefie geograficznej zasiedlaj膮 ka偶de dost臋pne siedlisko. Przy czym ro艣liny te, produkuj膮 miliony mikroskopijnych zarodnik贸w, kt贸rych 艣rednica cz臋sto nie przekracza kilkunastu mikrometr贸w. Co umo偶liwia im pokonywanie w powietrzu tysi臋cy kilometr贸w. Co wi臋cej, zarodniki te mog膮 zachowywa膰 偶ywotno艣膰 przez wiele lat, czekaj膮c na optymalne warunki. Z drugiej strony inwazyjne gatunki znacznie cz臋艣ciej tworz膮 sporofity, a co za tym idzie 鈥� znacznie cz臋艣ciej ni偶 rodzime gatunki 鈥� produkuj膮 zarodniki.
Ponadto bardzo du偶ym problemem w kontek艣cie zwalczania inwazyjnych mszak贸w jest 艂atwo艣膰 w tworzeniu przez nie rozmn贸偶ek, kt贸re s艂u偶膮 tym ro艣linom do rozmna偶ania wegetatywnego. Oznacza to, 偶e mechaniczne usuwanie mchu poprzez rozrywanie lub grabienie darni prowadzi do generowania tysi臋cy mikroskopijnych fragment贸w, kt贸re 鈥� rozniesione przez wiatr, wod臋 lub obuwie 鈥� daj膮 pocz膮tek nowym ogniskom inwazji. W rezultacie zastosowanie klasycznych metod wywo艂uje efekt przeciwny do zamierzonego, natomiast aplikacja powszechnych herbicyd贸w jest nieskuteczna ze wzgl臋du na odmienny metabolizm tych ro艣lin.
Klasycznym i zarazem najbardziej agresywnym przyk艂adem briologicznej inwazji w skali globalnej jest historia pochodz膮cego z po艂udniowej p贸艂kuli mchu Campylopus introflexus. Do Europy, a konkretnie do Wielkiej Brytanii, gatunek ten zosta艂 zawleczony w latach 40. XX wieku. W ci膮gu kilku dekad opanowa艂 niemal ca艂y kontynent, docieraj膮c r贸wnie偶 do Polski, gdzie obecnie jest powszechny. Mech ten preferuje siedliska kwa艣ne, oligotroficzne i silnie nas艂onecznione (Fig. 2). Jego inwazja przebiega wed艂ug schematu drastycznej modyfikacji biotopu. Campylopus introflexus tworzy niezwykle g臋ste, zwarte darnie, kt贸re mog膮 zajmowa膰 obszar nawet kilkuset metr贸w kwadratowych (Fig. 3). Te g臋ste, zbite dywany nie tylko uniemo偶liwiaj膮 kie艂kowanie i jakikolwiek wzrost ro艣lin, lecz tak偶e drastycznie zuba偶aj膮 pul臋 wszystkich innych takson贸w.
W tym kontek艣cie pojawia si臋 kluczowe pytanie: Jakie rodzime gatunki mszak贸w lub ro艣lin naczyniowych w Polsce s膮 najbardziej zagro偶one przez ekspansj臋 krzywoszcze艣ci przyw艂oki? Gdzie w naszym kraju sytuacja jest najbardziej alarmuj膮ca?
"Je艣li chodzi o ust臋powanie gatunk贸w rodzimych w wyniku inwazji Campylopus introflexus, proces ten nie ogranicza si臋 jedynie do flory. Prowadzone badania jednoznacznie wskazuj膮, 偶e spadek bior贸偶norodno艣ci dotyka wszystkich grup organizm贸w 鈥� zar贸wno ro艣lin, jak i zwierz膮t 鈥� a przyk艂ady takson贸w ust臋puj膮cych pod wp艂ywem dominacji tego mchu mo偶na mno偶y膰 w dziesi膮tkach. Niestety, nasza wiedza w tym zakresie wci膮偶 jest ograniczona z powodu braku wieloletnich bada艅 na sta艂ych powierzchniach badawczych. Dopiero one pozwoli艂yby jednoznacznie okre艣li膰 kierunek zachodz膮cych zmian oraz rzeczywist膮 skal臋 tego zjawiska. Niemnie jednak, problem dotyczy wszystkich gatunk贸w zwi膮zanych z siedliskami na kt贸rych notujemy ten inwazyjny mech.
Campylopus introflexus wyst臋puje masowo na siedliskach otwartych i glebach mineralnych, przez co jest notowany we wszelkich m艂odnikach sosnowych na terenach las贸w gospodarczych 鈥� zar贸wno wzd艂u偶 dr贸g, jak i wewn膮trz tych ekosystem贸w le艣nych. Tym samym w uj臋ciu przestrzennym problem dotyczy ca艂ego kraju" 鈥� zaznacza dr hab. Grzegorz J. Wolski.
Fig. 2. Otwarte siedliska to typowe miejsce notowania inwazyjnego mchu.
Fig. 3. Zwarta dar艅 Campylopus introflexus stanowi barier臋 dla rodzimych ro艣lin i zwierz膮t.
Nasza sytuacja w tym przypadku wydawa膰 by si臋 mog艂a beznadziejna, jednak偶e nadziej臋 na zmian臋 tego stanu rzeczy przynios艂y najnowsze brytyjskie badania. Ich geneza si臋ga odkrycia dokonanego przez dr. George'a Greiffa, kt贸rych szczeg贸艂y poruszy艂y 艣rodowisko naukowe w maju 2026 roku. Podczas prac terenowych dr Greiff zidentyfikowa艂 nietypowe zjawisko regresji populacji Campylopus introflexus! W zwartych p艂atach inwazyjnego mchu zacz臋艂y pojawia膰 si臋 regularne, brunatne, nekrotyczne strefy, w obr臋bie kt贸rych tkanki ro艣liny ulega艂y ca艂kowitej destrukcji. Dalsze analizy doprowadzi艂y do identyfikacji sprawcy tego zjawiska. Okaza艂 si臋 nim zupe艂nie nowy, nieznany dot膮d nauce gatunek paso偶ytniczego grzyba, kt贸ry wykazuje skrajn膮 patogeniczno艣膰 wobec Campylopus introflexus. Zjawisko to roboczo okre艣lono jako "moss die-back" (syndrom obumierania mchu).
Czy syndrom "moss die-back" zaobserwowano ju偶 poza Wielk膮 Brytani膮, na przyk艂ad na stanowiskach w Polsce?
"Poza danymi literaturowymi i doniesieniami medialnymi z Wielkiej Brytanii, brak jest analogicznych informacji z innych obszar贸w. Prowadzone przeze mnie na terenie Polski badania nie wskazuj膮 na obecno艣膰 tego syndromu w krajowych populacjach. Mo偶na jednak przypuszcza膰, 偶e ujawnienie si臋 tego zjawiska w Polsce jest jedynie kwesti膮 czasu"鈥� komentuje dr hab. Grzegorz J. Wolski.
Co istotne, dzia艂anie tego patogenu cechuje si臋 wysok膮 selektywno艣ci膮 偶ywicielsk膮 鈥� grzyb precyzyjnie atakuje struktury anatomiczne wy艂膮cznie Campylopus introflexus, wywo艂uj膮c szybk膮 liz臋 kom贸rek gametofitu, podczas gdy s膮siaduj膮ce z nim rodzime gatunki mszak贸w pozostaj膮 nienaruszone.
Odkrycie to dowodzi, 偶e w dobie kryzysu bior贸偶norodno艣ci skuteczna bro艅 przeciwko inwazjom botanicznym mo偶e pochodzi膰 z wn臋trza samego ekosystemu. Przypadek Campylopus introflexus otwiera nowy rozdzia艂 w badaniach nad biologicznymi metodami kontroli populacji tych ro艣lin. Pokazuje jednocze艣nie, jak kluczowa dla wsp贸艂czesnej ekologii pozostaje praca terenowa i rzetelne badania taksonomiczne, bez kt贸rych identyfikacja tak precyzyjnych mechanizm贸w autoregulacyjnych przyrody by艂aby niemo偶liwa.
Tekst i zdj臋cia: dr hab. Grzegorz J. Wolski (Katedra Geobotaniki i Ekologii Ro艣lin, Instytut Ekologii i Ochrony 艢rodowiska, Wydzia艂 Biologii i Ochrony 艢rodowiska U艁)
Redakcja i grafiki: Mateusz Kowalski (Centrum Promocji, Wydzia艂 biologii i Ochrony 艢rodowiska U艁)