Z dum? prezentujemy kolejny tom czasopisma naukowego Instytutu Filologii Polskiej i Logopedii U?. Periodyk ten od lat tworzy przestrzeń do inspiruj?cych spotkań z literatur? – polsk? i ?wiatow? – oraz do odkrywania jej w nowych perspektywach. W numerze:
Artyku? stanowi prób? rekonstrukcji biografii Heleny z Zeitheimów Radziszewskiej (1855–1934) oraz dziejów jej rodziny. Helena by?a jedn? z wa?niejszych kobiet w ?yciu Stefana ?eromskiego, który darzy? j? silnym uczuciem i po?wi?ci? jej wiele stronic w m?odzieńczych dziennikach. Do niedawna biografowie pisarza wiedzieli o Helenie tylko tyle, ?e by?a ona siostr? macochy ?eromskiego, kobiet? niemal dziesi?? lat od niego starsz?, matk? dwóch (potem trzech) córek, ?on? naczelnika stacji Leona Radziszewskiego – i kochank? m?odego ?eromskiego. Pierwszy niepe?ny biogram Heleny, zawieraj?cy niektóre informacje na temat jej rodziców, dwóch córek oraz m??a, i urwany na wydarzeniach I wojny ?wiatowej, zosta? opublikowany w S?owniku biograficznym do pierwszego tomu wydania krytycznego Dzienników pisarza (2021); skrótowy biogram jej m??a – w S?owniku biograficznym do tomu drugiego (2023). Autorce artyku?u uda?o si? dotrze? do nowych materia?ów, które pozwoli?y na du?o pe?niejsz? rekonstrukcj? losów Radziszewskiej i jej rodziny.
Artyku? stanowi prób? uporz?dkowania wiedzy na temat listów Jana Lorentowicza do Stefana ?eromskiego i jego rodziny z lat 1898–1925, które przechowywane s? w zbiorach Biblioteki Narodowej. Jest to obszerny zbiór, sk?adaj?cy si? z 75 jednostek. Korespondencja ta uk?ada si? w trzy bloki, oddzielone od siebie przerw? czasow? (wynikaj?c? prawdopodobnie z zagini?cia cz??ci dokumentów). S? to listy z lat 1898–1903, 1906–1912 oraz 1918–1925. Niniejszy artyku? po?wi?cony jest edycji pierwszego z wymienionych bloków, czyli 19 listom Lorentowicza do ?eromskiego i jego rodziny z lat 1898–1903. Listy opatrzone zosta?y komentarzami, wyja?niaj?cymi realia, o których mowa w korespondencji, przede wszystkim dotycz?ce ?ycia polskiej kolonii w Pary?u na prze?omie XIX i XX wieku. W bloku znajduje si? wa?ny list Lorentowicza do ?eromskiego, zwi?zany z genez? Ludzi bezdomnych, tu po raz pierwszy publikowany w ca?o?ci, razem z dodatkowymi materia?ami, do??czonymi przez nadawc? do listu.
Artyku? po?wi?cony jest edycji listów Jana Lorentowicza do Stefana ?eromskiego i jego rodziny z lat 1906–1912. Jest to druga cz??? publikacji, zaprojektowanej na trzy cz??ci, a obejmuj?cej druk ca?ego, obszernego zespo?u listów Lorentowicza do autora Popio?ów z lat 1898–1925, znajduj?cego si? w Bibliotece Narodowej. Edytork? pierwszej cz??ci tej korespondencji jest Zofia Bojara, która przedstawi?a relacj? Lorentowicza i ?eromskiego, scharakteryzowa?a omawiany zbiór listów, ustali?a zasady edytorskie wydania, a tak?e opracowa?a listy z lat 1898–1903. Niniejszy artyku? stanowi kontynuacj? jej publikacji. Listy z lat 1906–1912 opatrzone zosta?y komentarzami rzeczowymi. Najwa?niejsze z nich dotycz? k?opotliwych, prawnie zawi?ych spraw publikacji Dziejów grzechu w ?Nowej Gazecie”, której redaktorem literackim by? Lorentowicz.
Lata 1894–1895, czyli czas po porzuceniu zaj?cia na kolei i podj?ciu wspó?pracy z warszawskimi czasopismami, uwa?a? Reymont za najtrudniejszy, wr?cz pasmo trudów i cierpień. Pisa? o tym w swoich autobiografiach i opowiada?, udzielaj?c wywiadów. Te przytaczane przez pisarza ?gorzkie ?ale” s? ?ród?em wiadomo?ci o jego ?yciu funkcjonuj?cych w historii literatury jako zbiór faktów. Analiza tego okresu poprzez eksploracj? i zestawienie egodokumentów (listów do i od Reymonta, jego notatek diariuszowych) oraz wspomnień osób postronnych, ukazuje jednak odmienny przebieg zdarzeń, nie tak drastyczny, jak to widzia? pisarz. W artykule zosta?a podj?ta próba wskazania kr?gu osób, z którymi pisarz spotyka? si? w tych latach w Warszawie. Od tych osób zale?a?, wchodzi? z nimi w uk?ady towarzyskie. Z kolei przyk?ad relacji Reymonta z domem artysty-drzeworytnika Józefa Holewińskiego, a zw?aszcza z jedn? z jego córek, Cecyli?, pó?niejsz? Zawistowsk?, ods?ania paradygmat zachowań pisarza, uruchamianych zazwyczaj emocjonalno?ci?, w wyniku czego pope?nia? on towarzyskie faux pas. Jest to kolejny artyku? weryfikacyjny, b?d?cy plonem ponowionych badań biograficznych, ukazuj?cy ogromne zaniedbania i zafa?szowania w obszarze reymontologii – tak pod wzgl?dem faktografii, jak i interpretacji rozlicznych autonarracji Reymonta. Problem ten jest istotny nie tylko w biografistyce, ale i w badaniu dzie?a Reymonta, tak silnie i en mass zwi?zanego z jego prze?yciami i do?wiadczeniami. Bez wydestylowania autentycznych tre?ci biograficznych, oddzielenia od nich fantazmatów, interpretacja twórczo?ci autora Ch?opów b?dzie – o ile nie chybiona – to przynajmniej niepe?na.
Nowela Lili. ?a?osna idylla pochodzi z najwcze?niejszej fazy twórczo?ci W?adys?awa Stanis?awa Reymonta i nie sta?a si? dot?d osobnym przedmiotem pog??bionych badań literaturoznawczych. Celem artyku?u jest zaprezentowanie wyników analizy genetycznej r?kopisu noweli oraz przedstawienie wniosków z komparacji manuskryptu z pierwszym ksi??kowym wydaniem utworu, które ukaza?o si? w 1899 roku.
Artyku? po?wi?cony jest jednoaktówce Za pó?no W?adys?awa St. Reymonta – jego pierwszemu dramatowi wystawionemu na deskach teatru. Sztuka powstawa?a w pierwszym kwartale 1899 roku, a swoj? sceniczn? premier? mia?a 28 kwietnia 1899 roku. Niedrukowany nigdy utwór zachowa? si? w trzech wersjach r?kopi?miennych. W niniejszym artykule zosta?y one poddane ogl?dowi z perspektywy krytyki genetycznej, dzi?ki której przeanalizowano zmiany nanoszone w kolejnych manuskryptach i prze?ledzono etapy procesu twórczego Reymonta. Poprzez analiz? utworu i jego recepcji usi?owano tak?e odpowiedzie? na pytanie, z czego wynika?o ?teatralne niespe?nienie” autora.
Autorka analizuje symboliczne znaczenie wybranych drzew, takich jak: brzoza, wierzba, sosna, osika, topola i wi?nia. Drzewa te bowiem oddaj? nie tylko sens tocz?cej si? w powie?ci akcji, lecz tak?e odzwierciedlaj? stany emocjonalne bohaterów i staj? si? no?nikami informacji o ich wewn?trznym ?wiecie. Poza tym Reymont przypisuje niektórym bohaterom symboliczne cechy drzew (Boryna – d?b, Jagna – jab?oń). Na szczególna uwag? zas?uguj? topole, bowiem drzewa te s? niemymi ?wiadkami ka?ni Jagny oraz staj? si? duchowymi powiernikami krzywdy, jaka j? spotka?a z r?k okrutnej gromady.
W Wiernej rzece, Echach le?nych i Rozdzióbi? nas kruki, wrony... Stefan ?eromski ukazuje powstanie styczniowe poprzez z?o?on? organizacj? pejza?u d?wi?kowego, w którym przesz?o?? ?ciera si? z tera?niejszo?ci?. Dominuj? tu nie artyku?owane s?owa, lecz g?osy bólu: j?ki, pomruki i ?kania, przejmuj?ce i niepokoj?ce. Sta?ym elementem s? tak?e odg?osy natury i walki – t?tent koni czy rytmiczne uderzenia narz?dzi – przywo?uj?ce obraz bitwy. Sfera akustyczna staje si? przestrzeni? traumy, zaburzenia ?adu ?ycia ludzkiego i przyrodniczego. W ka?dym z tych utworów walka ukazana jest jako zak?ócenie d?wi?kowej równowagi, podkre?lane przez cisz? i napi?cie towarzysz?ce oczekiwaniu na d?wi?k.
Artyku? ten po?wi?cony jest próbie odczytania losów Ewy Pobratyńskiej z perspektywy maladycznej. Historia bohaterki Dziejów grzechu w wielu punktach zbie?na jest z syndromem Adèle, okre?lanym przez psychologów jako zaburzenie o charakterze urojeniowo-obsesyjnym. Jego nazwa ?ci?le wi??e si? z postaci? historyczn? – Adèle Hugo, córk? s?ynnego pisarza, która zosta?a porzucona przez ukochanego m??czyzn?, czego skutkiem by?a obsesja na jego punkcie. W powie?ci ?eromski rejestruje stadia rozwoju choroby, zwracaj?c uwag? na dolegliwo?ci somatyczne, b?d?ce konsekwencj? skrajnych emocji (od euforii do depresji). Po utracie ukochanego Pobratyńska idealizuje jego posta?. Tak jak osoby z syndromem Adèle, pod??a za ?ladami ukochanego, popadaj?c w autodestrukcj?. Bohaterka traci kontrol? nad w?asnym ?yciem, co staje si? pocz?tkiem rozpadu jej to?samo?ci.
Artyku? przedstawia w zarysie histori? japońskiej edycji Ch?opów W?adys?awa Reymonta, która ukaza?a si? w latach: 1925 (tomy Jesień, Zima) i 1926 (tomy Wiosna, Lato) w tokijskim Wydawnictwie Shunjusha. Celem niniejszego opracowania jest przede wszystkim próba odtworzenia genezy przek?adu dokonanego przez Japończyka – Asadoriego Katō, we wspó?pracy z Polakiem – Stefanem ?ubieńskim, a tak?e zarys recepcji dzie?a w Japonii. Podstaw? ?ród?ow? niniejszego artyku?u stanowi?: przedmowy do japońskiego wydania powie?ci Ch?opi (Nōmin – 農民) korespondencja Reymonta pochodz?ca z tzw. Archiwum mecenasa Witolda Kotowskiego, a tak?e polskie materia?y prasowe. Artyku? omawia równie? cechy edycji, która w stulecie ukazania si? w Japonii (jak i w przypadaj?ce w 2025 roku stulecie ?mierci Reymonta) wci?? jest ma?o znana i trudno dost?pna.
Artyku? przedstawia refleksj? nad miejscem Ch?opów W?adys?awa Reymonta w edukacji szkolnej z perspektywy przysz?ych nauczycieli j?zyka polskiego. Autorka analizuje wybrane podej?cia interpretacyjne (Doroty Samborskiej-Kuku?, Ryszarda Kozio?ka) oraz wyniki badań ankietowych przeprowadzonych w?ród studentów polonistyki. Wi?kszo?? respondentów opowiada si? za pozostawieniem Ch?opów w kanonie lektur – cho?by we fragmentach – podkre?laj?c ich uniwersalizm, znaczenie kulturowe i warto?? literack?. Mimo trudno?ci w odbiorze (j?zyk, obszerno??, odleg?o?? kulturowa), powie?? postrzegana jest jako ?ród?o wa?nych refleksji na temat to?samo?ci, wspólnoty, natury i przemijania. Przyszli poloni?ci wskazuj? na potrzeb? stosowania ró?norodnych metod – z wykorzystaniem dramy, projektów, debat czy analizy porównawczej – by zaanga?owa? uczniów i ukaza? aktualno?? utworu. Ch?opi, odpowiednio opracowani, mog? sta? si? nie tylko tekstem o przesz?o?ci, ale i punktem wyj?cia do rozmów o wspó?czesno?ci.
Po wybuchu pandemii koronawirusa w?oskie spo?eczeństwo upatrywa?o analogii do tej niespodziewanej sytuacji nie tylko w Dekameronie Boccaccia. Równie istotnym punktem odniesienia w tych trudnych chwilach by?o dzie?o epoki romantyzmu – Narzeczeni Alessandra Manzoniego. Wa?nym w?tkiem tej osadzonej w XVII wieku powie?ci historycznej jest zaraza, która spustoszy?a wówczas Mediolan. W sytuacji, kiedy to w?a?nie w stolicy Lombardii pojawi?y si? pierwsze w kraju masowe przypadki zaka?eń, a w wyniku decyzji w?adz krajowych i regionalnych rozpocz??o si? zamykanie instytucji i miejsc pracy, we W?oszech zauwa?alnym zjawiskiem sta?o si? ponownie si?ganie po dzie?o Manzoniego, którego optymistyczne zakończenie – uzdrawiaj?cy deszcz, zes?any przez niebiosa w imi? wyznawanego przez autora prowidencjalizmu – dawa?o czytelnikom nadziej?. Ju? wkrótce mia?o si? jednak okaza?, ?e przes?anie Manzoniego w obliczu pandemii mo?e mie? te? charakter gorzkiego upomnienia. W?oski autor rozwija w Narzeczonych w?tek nies?usznej nagonki na tzw. untori – mazaczy, ludzi bezpodstawnie oskar?anych o celowe rozprzestrzenianie choroby. W okresie narastaj?cej nieufno?ci spo?ecznej wobec wszystkich osób podejrzewanych o przenoszenie infekcji – obcokrajowców, s?siadów, przyjació?, cz?onków rodziny – dzie?o pisarza po raz kolejny wyja?nia?o mechanizmy wykluczania i oskar?ycielskiej postawy wobec niewinnych. W mojej analizie dokonam interpretacji tekstu Manzoniego w kontek?cie zbie?no?ci jego w?tków z sytuacj? spo?eczeństwa w?oskiego z 2020 roku i przyjrz? si?, w jaki sposób W?osi odnosili si? do nich podczas pandemii koronawirusa.
Artyku? zawiera interpretacj? wiersza Juliana Tuwima Colloquium niedzielne na ulicy. Podstawowym narz?dziem interpretacyjnym jest teoria j?zyka, a zasadnicz? tez? przekonanie, ?e j?zyk w utworze jest traktowany z punktu widzenia jego pragmatycznej realizacji, co ma tak?e zwi?zek z epistemologiczn? teori? prawdy. Zarazem zmiana motywacji pos?ugiwania si? s?owem wi??e si? z nowymi realiami polityczno-spo?ecznymi, które staj? si? codzienno?ci? w zwi?zku z odzyskaniem przez Polsk? niepodleg?o?ci i ustanowieniem demokratycznego systemu rz?dów.
O Janie Huskowskim, jednym z twórców reprezentuj?cych typ literatury weird fiction z pierwszego dziesi?ciolecia XX wieku, wiadomo bardzo niewiele. Niedostatkiem tej wiedzy naznaczona jest przede wszystkim jego biografia, ale tak?e interpretacja dzie? – powie?ci, nowel, liryki. Artyku? zawiera ustalenia dotycz?ce ?yciorysu pisarza wraz szerokimi kontekstami genealogiczno-biograficznymi oraz towarzyskimi (m.in. uwzgl?dniaj?cymi relacje Huskowskiego z K. Makuszyńskim, A. Dobrowolskim, F. Gwi?d?em), które pozwoli?y nie tylko osadzi? Huskowskiego w realiach rodzinnych i ?rodowiskowych, ale i wydoby? przyczyny, dla których wskutek pogarszaj?cego si? stanu zdrowia psychicznego targn?? si? on na ?ycie lwowskiego hotelarza. Artyku? jest pierwsz?, z trzech, cz??ci? studium omawiaj?cego ?ycie i pisarstwo Huskowskiego, autora tekstów ujawniaj?cych post?puj?c? chorob? psychiczn?, prawdopodobnie dziedziczn? schizofreni?, która spowodowa?a odizolowanie go w szpitalu dla umys?owo chorych w podlwowskim Kulparkowie, gdzie przebywa? przez ostatnie 30 lat ?ycia.
Artyku? ma na celu ukazanie wieloaspektowego obrazu ?ódzkiego ?ycia kulturalnego, wy?aniaj?cego si? z niezbadanej dotychczas twórczo?ci publicystycznej Mariana Piechala – ?ódzkiego poety, eseisty i t?umacza, aktywnego uczestnika i organizatora lokalnego ?ycia literackiego. Materia? ?ród?owy obejmuje kilkadziesi?t artyku?ów opublikowanych na ?amach prasy lokalnej. Szczególnie istotne dla badań okaza?y si? teksty z lat 30. i 60. Dla uporz?dkowania rozwa?ań szeroki materia? ?ród?owy zosta? zaprezentowany z podzia?em na kilka dominuj?cych kr?gów tematycznych (literatur? ?ódzk?, ?ódzkie ?rodowisko literackie, ?ycie kulturalne miasta, ?ódzk? nagrod? literack? i teatr ?ódzki). Teksty Piechala, bezpo?redniego ?wiadka i uczestnika opisywanych zdarzeń, s? cennym ?ród?em wiedzy o ?ódzkim ?rodowisku literackim i ?yciu kulturalnym miasta na przestrzeni kilku dekad. Ukazuj? stosunek autora do ?odzi i zwi?zanej z ni? literatury. Wyeksponowanie obecnych w nich w?tków mo?e stanowi? interesuj?ce dope?nienie trwaj?cych od kilku lat intensywnych badań nad histori? i literatur? ?odzi.
?Czytanie Literatury” to forum wymiany my?li, miejsce dialogu mi?dzy badaczami, autorami i czytelnikami. Czasopismo pokazuje, jak ró?norodna i ?ywa mo?e by? wspó?czesna humanistyka.