Pr贸buj膮c umiejscowi膰 t艂usty czwartek w艣r贸d tradycji 艣wi膮tecznych, nale偶a艂oby powiedzie膰, 偶e jest on zapowiedzi膮 ko艅ca karnawa艂u, czyli staropolskich zapust贸w. Dzie艅 ten otwiera jednocze艣nie najbardziej intensywny czas zabaw przed Wielkim Postem, zwany ostatkami. XVI-wieczny pose艂 turecki relacjonuj膮c su艂tanowi Sulejmanowi Wspania艂emu polskie obyczaje donosi艂: W pewnej porze roku chrze艣cijanie dostaj膮 wariacji i dopiero jaki艣 proch sypany im w ko艣ciele na g艂owy leczy takow膮.
Zapusty to czas, w kt贸rym nie obowi膮zuj膮 偶adne zakazy dotycz膮ce jedzenia. St膮d te偶 wizja sze艣ciotygodniowego postu sprawia, 偶e im bli偶ej czasu wyrzecze艅, tym ch臋膰 ucztowania wi臋ksza. Dawniej t艂usty czwartek nie ogranicza艂 si臋 do rozkoszy sto艂u. Tego dnia w og贸le urz膮dzano gromadne zabawy, czego przyk艂adem s艂ynny babski comber - ludowy zwyczaj zapustny znany z r贸偶nych region贸w Polski. Najs艂ynniejszy i najlepiej udokumentowany comber inicjowa艂y krakowskie przekupki ju偶 od XVI wieku. Polega艂 on na zabawie z pijatyk膮 i ta艅cami urz膮dzanymi na krakowskim rynku. W zabawach tych prym wiod艂y kobiety, szczeg贸lnie dokuczaj膮c przy艂apanym na ulicach kawalerom.
T艂usty czwartek rozpoczyna艂 sze艣ciodniowy okres pe艂en obrz臋d贸w, zachowa艅 spo艂ecznych i zwyczajowych uregulowa艅 prawnych - tak偶e o charakterze matrymonialnym, gdy kluczow膮 rol臋 odgrywa艂y wsp贸lne zabawy organizowane w karczmach przez grupy r贸wie艣nicze, np. 辫辞诲办辞锄颈辞艂别办 znany z 艁臋czyckiego i Sieradzkiego, gdzie m艂odzie偶 mog艂a dobiera膰 si臋 w pary. Poszczeg贸lne grupy bawi艂y si臋 tak偶e osobno, czego przyk艂adem zwyczaj wkupywania si臋 m艂odych m臋偶atek do grona starszych gospody艅 lub te偶, znany z 艁askiego, Brzezi艅skiego i Sieradzkiego siemieniec - 艂a艅cuchowy taniec wykonywany przez kawaler贸w. T艂usty czwartek rozpoczyna艂 te偶 okres wegetacyjnych praktyk magicznych. M臋偶atki wykonywa艂y podczas spotka艅 skoczny taniec "na len", "na konopie". By艂o to zachowanie oparte na przekonaniu, 偶e podobne wywo艂uje podobne - im wy偶sze susy w ta艅cu, tym wyra藕niejsza wr贸偶ba letniego urodzaju.
Obecnie t艂usty czwartek kojarzy nam si臋 raczej ze s艂odko艣ciami. Dlaczego zatem nie jest "s艂odkim czwartkiem"? Ot贸偶 w dawnych polskich zwyczajach kulinarnych akcent pada艂 na t艂uszcz. Pierwotnie p膮czki mia艂y posta膰 ciasta nadziewanego s艂onin膮. T艂ustoczwartkowymi przysmakami by艂y te偶 ba艂abuchy - pszenne bu艂ki polewane roztopionym smalcem ze skwarkami, podobne do plack贸w ziemniaczanych pli艅ce czy te偶 kraszone t艂uszczem raczuchy wypiekane z gryczanej m膮ki. S艂odkie ciasta zacz臋艂y pocz膮tkowo dominowa膰 w ten dzie艅 na sto艂ach szlacheckich i mieszcza艅skich, dopiero potem trafi艂y "pod strzechy". Dzi艣 niepodzielnie kr贸luje nadziewany p膮czek, kt贸remu po艣wi臋ca si臋 nawet rymowane strofy:
Gdy uderzy艂 wielki dzwon,obj膮艂 w 艣wiecie p膮czek tron.Kr贸l przez wszystkich ukochany,pi臋kny, pulchny i rumiany.W brzuszku wprawdzie mia艂 on dziur臋,lecz w tej dziurze konfitur臋.Okazale i wspaniale siad艂 kr贸l P膮czek na krysztale;A woko艂o jego dworki, wysmuk艂e, kruche faworki,Na p贸艂miskach leg艂y szynki i kanapki i tartynki,Co za ha艂as, co za gwar! Ta艅czy chyba ze sto par.Bo za kr贸la P膮czka hula nawet dziadu艣 i babula...艢wiat si臋 ca艂y w k贸艂ko kr臋ci, ta艅czy, hula bez pami臋ci (...)
(J. M膮czy艅ski, Losy kr贸la p膮czka)
Dzi艣 - 偶yj膮c pod wp艂ywem tzw. system贸w eksperckich - cz臋sto s艂yszymy o szkodliwych kaloriach sma偶onego na g艂臋bokim t艂uszczu s艂odkiego ciasta oraz negatywnych konsekwencjach wszelkiego objadania si臋. Wyb贸r nale偶y do nas. Z jednej strony, karnawa艂 z definicji jest okresem 艂amania zasad i ogranicze艅, z drugiej za艣 pami臋tajmy, 偶e w systemach tradycyjnych, r贸wnie powa偶nie traktowano post i pokut臋.
LITERATURAHanna Szymanderska, Polskie tradycje 艣wi膮teczne, Warszawa 2003, s. 161-172. Aleksandra Twardowska, Zgodnie z rytmem przyrody. Tradycyjne obrz臋dy doroczne, [w:] Na styku region贸w. Dziedzictwo kultury ludowej wojew贸dztwa 艂贸dzkiego, red. B. Kopczy艅ska-Jaworska, A. Nadolska-Styczy艅ska, A. Twardowska, Pu艂tusk 2007, s. 218-223.
Anna Zadro偶y艅ska, 艢wiaty, za艣wiaty. O tradycji 艣wi臋towa艅 w Polsce, Warszawa 2000, s. 76-79.
Uniwersytet 艁贸dzki to jedna z najwi臋kszych polskich uczelni. Misj膮 U艁 jest kszta艂cenie wysokiej klasy naukowc贸w i specjalist贸w w wielu dziedzinach humanistyki, nauk spo艂ecznych, przyrodniczych, 艣cis艂ych, nawet medycznych. U艁 wsp贸艂pracuje z biznesem, zar贸wno na poziomie kadrowym, zapewniaj膮c wykwalifikowanych pracownik贸w, jak i naukowym, oferuj膮c swoje know-how przedsi臋biorstwom z r贸偶nych ga艂臋zi gospodarki. Uniwersytet 艁贸dzki jest uczelni膮 otwart膮 na 艣wiat - wci膮偶 ro艣nie liczba ucz膮cych si臋 tutaj student贸w z zagranicy, a polscy studenci, dzi臋ki programom wymiany, poznaj膮 Europ臋, Azj臋, wyje偶d偶aj膮 za Ocean. Uniwersytet jest cz臋艣ci膮 艁odzi, dzia艂a wsp贸lnie z 艂odzianami i dla 艂odzian, anga偶uj膮c si臋 w wiele projekt贸w spo艂eczno-kulturalnych.
Zobacz nasze projekty naukowe na
Tekst: dr Damian Kasprzyk, etnograf z Wydzia艂u Filozoficzno-Historycznego U艁
Redakcja: Centrum Promocji U艁