Badania z zakresu etnobotaniki medycznej i medycyny komplementarnej w艣r贸d spo艂eczno艣ci Ash谩ninka znad rzeki Tambo w Amazonii peruwia艅skiej prowadz膮 dr Joanna Sosnowska oraz dr Monika Kujawska we wsp贸艂pracy z Muzeum Etnograficznym w Krakowie.
Dr Kujawska pracuje w Ameryce Po艂udniowej od 10 lat, zajmuje si臋 etnobotanik膮. Wcze艣niej pracowa艂a w艣r贸d ludno艣ci metyskiej i potomk贸w emigrant贸w europejskich, w tym polskich.
Badaczka przyznaje, 偶e przed rozpocz臋ciem projektu musia艂y wraz z dr Sosnowsk膮 uzyska膰 szereg pozwole艅 od ministerstwa le艣nictwa, rolnictwa na przeprowadzenie bada艅 i zbieranie okaz贸w zielnikowych. Musia艂y tak偶e wynegocjowa膰 pewne warunki wsp贸艂pracy ze spo艂eczno艣ci膮 tubylcz膮.
Badania s膮 prowadzone nad rzek膮 Tambo, dop艂ywem Ukajali, w regionie Selva Centra Amazonii peruwia艅skiej. Wzd艂u偶 rzeki le偶y 14 wiosek Comunidades Aut贸nomas, z kt贸rych ka偶da zarz膮dza ok. 20 tys. hektar贸w amazo艅skiego lasu.
"Po przybyciu do wioski zwo艂uje si臋 spotkanie comuneros, czyli wszystkich przedstawicieli danej spo艂eczno艣ci. Przedstawiamy, z czym przyje偶d偶amy, co chcemy z nimi robi膰 i oni decyduj膮, czy mo偶emy zosta膰 w tej wiosce, czy nie. Je偶eli si臋 zgodz膮 to faktycznie roztaczaj膮 nad nami opiek臋" - opowiada dr Kujawska.
W ramach bada艅, wraz z grup膮 tubylczej ludno艣ci, badaczki chodz膮 do lasu na kilkugodzinne spacery. "Podczas spaceru zatrzymujemy si臋 przy ka偶dej ro艣linie, kt贸ra ich interesuje, kt贸r膮 u偶ywaj膮 leczniczo. I m贸wi膮 nam, do czego jej u偶ywaj膮, kt贸re cz臋艣ci si臋 u偶ywa, w jaki spos贸b przygotowuje si臋 dan膮 ro艣lin臋. Nast臋pnie my j膮 dokumentujemy fotograficznie i zbieramy, je艣li jest w kwiecie albo w owocu, do herbarium w Limie, aby tam oznaczy膰 botanicznie" - relacjonuje.
Opr贸cz tego Polki kataloguj膮 przydomowe ogr贸dki mieszka艅c贸w wioski. Ash谩ninka w ogr贸dkach tak偶e uprawiaj膮 ro艣liny lecznicze, niekt贸re przesadzone z lasu, a inne typowe uprawne.
Prowadz膮 tak偶e wywiady z ekspertami etnomedycyny Ash谩ninka - w艣r贸d nich s膮 akuszerki (z kt贸rych cz臋艣膰 ma certyfikaty po艂o偶nych), nastawiacze ko艣ci, kt贸rzy cz臋sto 艂膮cz膮 t臋 specjalizacj臋 z umiej臋tno艣ci膮 masa偶u, vaporadoras, czyli kobiety, kt贸re robi膮 minisauny u偶ywaj膮c specyficznych ro艣lin oraz szamani.
Dr Kujawska przyznaje, 偶e szamani to grupa najmniej ch臋tna do wsp贸艂pracy i nad rzek膮 Tambo jest ich ju偶 bardzo niewielu.
"M艂odzie偶 nie garnie si臋 do tego, by zosta膰 szamanem, bo to wymaga diety i abstynencji seksualnej, wi臋c w pewnym sensie po艣wi臋cenia. Szamani te偶 dystansuj膮 si臋, my艣l臋, 偶e ze wzgl臋d贸w historycznych, bowiem zawsze byli najbardziej prze艣ladowani przez chocia偶by misjonarzy, jako grupa najwi臋kszych depozytariuszy wiedzy i ca艂ej kosmowizji india艅skiej" - wyja艣nia badaczka.
Ash谩ninka wykorzystuj膮 r贸偶ne elementy ro艣lin - kor臋, korzenie czy li艣cie. "Czasami prewencyjnie, szczeg贸lnie z kory lub korzeni, robi膮 maceraty na bazie w贸dki z trzciny cukrowej, kt贸r膮 kupuj膮 w mie艣cie. Pij膮 to zdrowotnie, sama wielokrotnie by艂am tym cz臋stowana" - opowiada dr Kujawska.
Peruwia艅scy Indianie znad rzeki Tambo za pomoc膮 ro艣lin najcz臋艣ciej lecz膮 rany zwi膮zane z mechanicznym uszkodzeniem cia艂a, np. maczet膮, kt贸rej u偶ywaj膮 na co dzie艅. Stosuj膮 ro艣liny tak偶e w przypadku m.in. uk膮sze艅, biegunki, b贸lu g艂owy, os艂abienia organizmu.
Stosuj膮 r贸偶ne metody: zewn臋trznie aplikuj膮 ro艣liny bezpo艣rednio na sk贸r臋, wkraplaj膮 do oka soki z li艣ci, a tak偶e u偶ywaj膮 ro艣lin w minisaunach. "Nie przyjmuj膮 jednak zbyt cz臋sto napar贸w, nie maj膮 te偶 w zwyczaju picia zdrowotnych herbatek" - opisuje badaczka.
Kobiety uprawiaj膮 w przydomowych ogrodach gatunki z rodzaju cibora (Cyperus), kt贸re dla badaczy wygl膮daj膮 identycznie, a Indianie maj膮 dla nich kilkadziesi膮t r贸偶nych nazw. "By膰 mo偶e kiedy艣 badania genetyczne pomog艂yby stwierdzi膰, czy faktycznie bulwki tych cibor maj膮 r贸偶ne w艂a艣ciwo艣ci" - ocenia specjalistka.
Ciekawostk膮 jest fakt, 偶e np. bulwki Cyperus kobiety za偶ywaj膮 antykoncepcyjnie. "Kobiety przyjmuj膮 takie bulwki, 偶eby nie mie膰 dzieci, w okre艣lony dzie艅, w cyklu. A potem, 偶eby zn贸w m贸c zaj艣膰 w ci膮偶臋, za偶ywaj膮 rosn膮ce prawdopodobnie obok, bardzo podobne ro艣liny" - m贸wi dr Kujawska.
Projekt polskich badaczek finansowany jest z grantu Sonata 10 Narodowego Centrum Nauki. S膮 to badania podstawowe i maj膮 cel czysto poznawczy. "Chcemy pozna膰, udokumentowa膰, przeanalizowa膰 i upowszechni膰 wyniki w postaci artyku艂贸w naukowych. 厂辫辞艂别肠锄苍辞艣膰 tubylcza chce tak偶e, 偶eby艣my pomogli przygotowa膰 im materia艂 do ksi膮偶ki po艣wi臋conej ro艣linom leczniczym u偶ywanym przez Ash谩ninka" - zaznacza badaczka.
Dr Kujawska przyznaje, 偶e wci膮偶 jest jeszcze wiele nieodkrytych ro艣lin w Amazonii, albo nieznanych zastosowa艅 dla znanych ju偶 ro艣lin.
"To wszystko czyni ten projekt atrakcyjnym i wydaje nam si臋, 偶e znajdziemy miejsce, 偶eby w艂膮czy膰 si臋 w mi臋dzynarodow膮 debat臋 na ten temat. Nie wykluczamy, 偶e w ramach projektu odnajdziemy ro艣liny, kt贸re b臋d膮 nowe dla nauki" - podsumowuje dr Monika Kujawska.
PAP - Nauka w Polsce