Decyzj臋 w sprawie drugiej akcji deportacyjnej podj臋艂o 2 marca 1940 r. Biuro Polityczne Komitetu Centralnego WKP(b) oraz Rada Komisarzy Ludowych. Do NKWD skierowano w贸wczas polecenie przygotowania wyw贸zki rodzin Polak贸w znajduj膮cych si臋 w radzieckich 艂agrach i wi臋zieniach oraz obozach jenieckich. Win膮 tych ludzi by艂o nale偶enie do grona krewnych os贸b represjonowanych. Ta typowa dla stalinizmu zasada zbiorowej odpowiedzialno艣ci tym razem dotkn臋艂a naszych rodak贸w i to na masow膮 skal臋. Zsy艂k膮 zamierzano obj膮膰 tak偶e polskie prostytutki oraz uchod藕c贸w z wojew贸dztw pod okupacj膮 niemieck膮.
Szef NKWD - 艁awrientij Beria - niezw艂ocznie przyst膮pi艂 do realizacji zbrodniczych plan贸w partii bolszewickiej i radzieckiego rz膮du. Na okupowanych obszarach Polski poleci艂 powo艂anie specjalnych "tr贸jek" NKWD, odpowiedzialnych za skoordynowanie dzia艂a艅 deportacyjnych. Przygotowywano si臋 do operacji podobnej do tej, jak膮 przeprowadzono w lutym 1940 r. Tymczasem los polskich je艅c贸w wojennych w obozach specjalnych w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie zosta艂 przes膮dzony decyzj膮 BP KC WKP(b) z 5 marca 1940 r. Na pocz膮tku kwietnia 1940 r. 偶o艂nierze NKWD przyst膮pili do zag艂ady polskich je艅c贸w w Katyniu, Charkowie i Kalininie. Jednocze艣nie Beria przedstawi艂 radzieckiemu rz膮dowi projekt wyw贸zki rodzin systematycznie mordowanych Polak贸w. Rada Komisarzy Ludowych ZSRR zatwierdzi艂a stosowne decyzje i plany 10 kwietnia 1940 r. Sowieci posiadali ju偶 wykazy cz艂onk贸w rodzin represjonowanych obywateli polskich. Pozostawa艂o zatem jedynie zorganizowanie deportacji od strony techniczno-logistycznej, a w Kazachstanie przygotowanie miejsc przymusowego osiedlenia.
W艂a艣ciw膮 akcj臋 deportacyjn膮 poprzedzi艂a wyw贸zka prostytutek 9 kwietnia 1940 r. Cztery dni p贸藕niej - w nocy i nad ranem 13 kwietnia 1940 r. w domach przeznaczonych do wyw贸zki ludzi rozleg艂 si臋 艂omot do drzwi oraz krzyk 偶o艂nierzy NKWD, wzywaj膮cych mieszka艅c贸w do wpuszczenia ich do 艣rodka. W Archiwum Sybirak贸w Uniwersytetu 艁贸dzkiego znajduj膮 si臋 dziesi膮tki 艣wiadectw o tamtej tragicznej nocy. Wi臋kszo艣膰 relacji m贸wi o przera偶eniu i p艂aczu wywo偶onych rodzin oraz o krzykach i brutalno艣ci terroryzuj膮cych ich enkawudzist贸w. Deportowanym dano niewiele czasu na spakowanie podstawowych rzeczy. "Oczywi艣cie w ci膮gu tych 20 minut nic nie pakowa艂am, tylko siedzia艂am przy rodzinnym stole i szlocha艂am" - napisa艂a we wspomnieniach J贸zefa Lewkowicz.
Po opuszczeniu dom贸w wygna艅cy byli podwodami przewo偶eni do punkt贸w zbornych na stacje kolejowe, a tam zap臋dzani do wagon贸w towarowych. Zza zaryglowanych drzwi obserwowali nowe partie deportowanych, kt贸re dociera艂y do transportu. Widzieli swoich s膮siad贸w, znajomych, cz艂onk贸w rodziny, krewnych, przyjaci贸艂. Wszystkich tych ludzi 艂膮czy艂o przera偶enie i wsp贸lny, niepewny los. Za艂adunek trwa艂 jeszcze nast臋pnego dnia, a po jego zako艅czeniu poci膮gi odprawiono na Wsch贸d.
14 kwietnia 1940 r. szef NKWD Bia艂oruskiej SRR 艁awrientij Canawa raportowa艂 do sekretarza KC Komunistycznej Partii Bia艂orusi Pantielejmona Ponomarienki o skutecznym przeprowadzeni deportacji: "O 艣wicie 13 kwietnia 1940 roku w zachodnich obwodach Bia艂oruskiej SRR przyst膮piono do akcji wysiedlania cz艂onk贸w rodzin by艂ych oficer贸w wojska polskiego, policjant贸w, stra偶nik贸w wi臋ziennych, 偶andarm贸w, pracownik贸w wywiadu, by艂ych obszarnik贸w, fabrykant贸w, wy偶szych urz臋dnik贸w by艂ego polskiego aparatu pa艅stwowego oraz cz艂onk贸w kontrrewolucyjnych organizacji powsta艅czych i szpiegowskich, przebywaj膮cych w obozach dla je艅c贸w wojennych, wi臋zieniach, zbieg艂ych w r贸偶nych okresach za granic臋, ukrywaj膮cych si臋 i poszukiwanych. [鈥 Wed艂ug danych z godz. 24 minut 00 13-go kwietnia 1940 roku, we wszystkich zachodnich obwodach BSRR zastosowano represje wobec 8055 rodzin licz膮cych 艂膮cznie 26 777 os贸b, z tego za艂adowano do wagon贸w - 7286 rodzin, a w nich 24 243 osoby. [鈥 Akcja w zasadzie przebieg艂a w spos贸b zadowalaj膮cy".
Podr贸偶 na Wsch贸d trwa艂a przez wiele tygodni. Zes艂a艅cy cierpieli g艂贸d, pragnienie, zimno i niedogodno艣ci jazdy w 艣cisku i strachu. Nie mo偶na si臋 by艂o umy膰, wyspa膰, ukoi膰 nerw贸w. "Ust臋pem" by艂a dziura w pod艂odze wagonu. W Kazachstanie dowiedzieli si臋, 偶e otrzymali status "zes艂anych administracyjnie". Ofiary kwietniowej wyw贸zki osiedlono w p贸艂nocnych i wschodnich obszarach Kazachskiej SRR. Znale藕li si臋 w obwodach: akmoli艅skim, aktiubi艅skim, kustanajskim, paw艂odarskim, p贸艂nocnokazachsta艅skim i semipa艂aty艅skim. Rozpoczyna艂o si臋 dla nich trudne 偶ycie na azjatyckiej ziemi, kt贸re oznacza艂o codzienn膮 walk臋 o chleb, o zapewnienie bytu swoim dzieciom, o prze偶ycie kolejnego dnia.
W latach 1940-1941 Sowieci wywie藕li do Kazachstanu ok. 80-82 tys. obywateli polskich, co stanowi艂o ponad 25% wszystkich ofiar czterech deportacji. Okre艣lenie dok艂adnej liczby i rozmieszczenia Polak贸w w tej republice w okresie II wojny 艣wiatowej jest niezwykle trudnym zadaniem. Po og艂oszeniu "amnestii" w 1941 r. wielu rodak贸w migrowa艂o: przyje偶d偶a艂o do Kazachstanu albo go upuszcza艂o wraz z Armi膮 Polsk膮 gen. W艂adys艂awa Andersa. Zasadne wydaje si臋 zatem podejmowanie bada艅 nad polskimi losami w wybranych jednostkach administracyjnych ZSRR. Monograficzne uj臋cie prze偶y膰 ludno艣ci polskiej w wybranym obwodzie - np. Kazachstanu - przynosi dok艂adniejsze informacje i dostarcza szczeg贸艂owych odpowiedzi na szereg pyta艅 badawczych.
W okresie pandemii postanowi艂em doko艅czy膰 prac臋 nad ksi膮偶k膮 o Zwi膮zku Patriot贸w Polskich w obwodzie po艂udniowokazachsta艅skim, nazywanym bardzo cz臋sto po prostu Po艂udniowym Kazachstanem. Ta powo艂ana w 1943 r. organizacja (szefowa艂a jej Wanda Wasilewska) mia艂a m.in. dostarczy膰 kadr dla projektowanej przez Stalina powojennej Polski. ZPP roztoczy艂 nad deportowanymi opiek臋: organizowa艂 szko艂y i plac贸wki wychowawcze, organizowa艂 i rozdysponowywa艂 pomoc materialn膮, inicjowa艂 dzia艂ania kulturalne i o艣wiatowe. Propagowa艂 marksizm, komunizm i stalinowsk膮 wizj臋 stosunk贸w polsko-radzieckich, ale dla naszych rodak贸w by艂 w tamtych okoliczno艣ciach (po zerwaniu przez Stalina stosunk贸w dyplomatycznych z Polsk膮) jedynym ratunkiem. W latach 1945-1946 zorganizowa艂 i przeprowadzi艂 repatriacj臋 ludno艣ci polskiej z g艂臋bi ZSRR. Z Kazachstanu transporty ruszy艂y w kwietniu 1946 r., a zatem mija w艂a艣nie 75 lat od tamtych wydarze艅.
Losy ludno艣ci polskiej na Wschodzie zamykaj膮 dwie klamry: wyw贸zka i powr贸t. Od deportacji do repatriacji mija艂y lata naznaczone g艂odem, tu艂aczk膮, b贸lem, cierpieniem, strachem, 艣mierci膮 najbli偶szych (nierzadko dzieci), ale tak偶e nadziej膮, 偶e kiedy艣 mo偶e uda si臋 wr贸ci膰 do domu. Wi臋kszo艣ci Sybirakom nie dane by艂o jednak repatriowa膰 si臋 w rodzinne strony - ojcowizny znajduj膮ce si臋 na Kresach II Rzeczypospolitej moc膮 decyzji politycznych sta艂y si臋 cz臋艣ci膮 ZSRR. A zes艂a艅cy za wszelk膮 cen臋 chcieli to pa艅stwo opu艣ci膰. Powr贸t do Polski - odmienionej i niesuwerennej - wydawa艂 im si臋 mimo wszystko lepszym rozwi膮zaniem ni偶 偶ycie pod kontrol膮 NKWD w stalinowskim Zwi膮zku Radzieckim.
Polscy zes艂a艅cy w Kazachstanie w 1940 r. (zbiory O艣rodka Karta)
Dzia艂acze ZPP w Po艂udniowym Kazachstanie w 1945 r. (zbiory AAN)
Uniwersytet 艁贸dzki to jedna z najwi臋kszych polskich uczelni. Misj膮 U艁 jest kszta艂cenie wysokiej klasy naukowc贸w i specjalist贸w w wielu dziedzinach humanistyki, nauk spo艂ecznych, przyrodniczych, 艣cis艂ych, nawet medycznych. U艁 wsp贸艂pracuje z biznesem, zar贸wno na poziomie kadrowym, zapewniaj膮c wykwalifikowanych pracownik贸w, jak i naukowym, oferuj膮c swoje know-how przedsi臋biorstwom z r贸偶nych ga艂臋zi gospodarki. Uniwersytet 艁贸dzki jest uczelni膮 otwart膮 na 艣wiat - wci膮偶 ro艣nie liczba ucz膮cych si臋 tutaj student贸w z zagranicy, a polscy studenci, dzi臋ki programom wymiany, poznaj膮 Europ臋, Azj臋, wyje偶d偶aj膮 za Ocean. Uniwersytet jest cz臋艣ci膮 艁odzi, dzia艂a wsp贸lnie z 艂odzianami i dla 艂odzian, anga偶uj膮c si臋 w wiele projekt贸w spo艂eczno-kulturalnych.
Zobacz nasze projekty naukowe na
Tekst: dr Wojciech Marciniak z Archiwum Sybirak贸w U艁