Z rado艣ci膮 informujemy, 偶e ukaza艂 si臋 , zatytu艂owany: 鈥濧leksander Gwagnin i jego kroniki鈥� pod redakcj膮 Micha艂a Kurana.
Numer po艣wi臋cony jest tw贸rczo艣ci i recepcji Aleksandra Gwagnina 鈥� w艂oskiego humanisty, 偶o艂nierza i dziejopisarza, kt贸ry na trwa艂e wpisa艂 si臋 w histori臋 kultury Rzeczypospolitej Obojga Narod贸w. Artyku艂y zamieszczone w tomie ukazuj膮 szerokie spektrum bada艅 nad jego dzie艂em: od analiz gatunkowych i j臋zykoznawczych, przez studia nad geografi膮 i opisami etnograficznymi, a偶 po recepcj臋 kronik Gwagnina w Polsce, na Ukrainie, Bia艂orusi i we Francji.
Czytelnicy znajd膮 tu zar贸wno nowe ustalenia biograficzne, jak i odkrycia 藕r贸d艂owe, a tak偶e refleksje nad wp艂ywem kronik Gwagnina na p贸藕niejsz膮 tradycj臋 historiograficzn膮. Tom stanowi wa偶ny g艂os w dyskusji nad miejscem tego autora w kulturze i historiografii Europy 艢rodkowo-Wschodniej.
W 艣rodku znajdziecie nast臋puj膮ce artyku艂y:
Micha艂 Kuran
Czy 鈥瀔roniki鈥� Aleksandra Gwagnina s膮 kronik膮?
Piotr Bering
W artykule podj臋to pr贸b臋 okre艣lenia statusu gatunkowego dzie艂 historycznych Aleksandra Gwagnina. W艂osko-polski humanista nie u偶y艂 terminu 鈥瀔ronika鈥� w oryginalnej 艂aci艅skiej wersji. Poj臋cie 鈥瀔ronika鈥� pojawia si臋 dopiero w polskim przek艂adzie Marcina Paszkowskiego, kt贸ry zapewne intencjonalnie zdecydowa艂 si臋 na jego u偶ycie. Dzie艂a Gwagnina nie udaje si臋 jednoznacznie zakwalifikowa膰 do konkretnego gatunku literackiego. Pomocna mo偶e by膰 pr贸ba por贸wnania go z innymi formami pisarstwa historycznego: zar贸wno z 鈥瀟ypowymi鈥� kronikami 艣redniowiecznymi, jak i z opisami historyczno-etnograficznymi. Rezultaty takiego por贸wnania s膮 niejednoznaczne. Umiej臋tno艣ci pisarskie Gwagnina s膮 niewielkie, a jego tw贸rczo艣膰 nie cechuje si臋 wi臋kszymi walorami estetycznymi. Cho膰 autor si臋gn膮艂 do wielu dzie艂 historycznych, nie analizowa艂 dog艂臋bnie swych 藕r贸de艂. Gwagnin zapewne nie mia艂 zamiaru napisa膰 dzie艂a naukowego, za to da艂 czytelnikowi barwny i 偶ywy opis Europy Wschodniej.
Kacper Gis
Celem artyku艂u jest przybli偶enie postaci Aleksandra Gwagnina (ok. 1538鈥�1614), W艂ocha, kt贸ry przyby艂 do polsko-litewskiego pa艅stwa jako 偶o艂nierz, ale zosta艂 zapami臋tany jako autor Sarmatiae Europeae descriptio (1574, 1578) oraz Kroniki Sarmacyjej Europskiej (1611, 1612). Dzie艂o to, b臋d膮ce kompilacj膮 historyczno-geograficzn膮 przedstawiaj膮c膮 dzieje Polski i jej s膮siad贸w, odnios艂o znaczny sukces wydawniczy. Pomimo 偶e od najwa偶niejszych jego wyda艅 min臋艂o ponad 400 lat, wci膮偶 pojawiaj膮 si臋 rozmaite zagadki dotycz膮ce opisu Sarmacji, jak i jego autora. Nale偶膮 do nich mi臋dzy innymi powi膮zania Gwagnina z innym polskim historykiem, Maciejem Stryjkowskim, kt贸ry oskar偶y艂 W艂ocha o plagiat, sprawa wydania kroniki z 1574 roku, r贸偶ne warianty edycji, potencjalne autorstwo Gwagnina Vita Despothi Principis Moldaviae, kr膮g wsp贸艂pracownik贸w, inne aktywno艣ci w艂oskiego 偶o艂nierza oraz pr贸ba przedstawienia jego powi膮za艅 z wa偶nymi postaciami epoki w Rzeczypospolitej Obojga Narod贸w, jak i innych cz臋艣ci Europy. Przyk艂ad Aleksandra Gwagnina pokazuje wszystkie trudno艣ci zwi膮zane z biografistyk膮 jako nauk膮, szczeg贸lnie dotycz膮c膮 postaci nieb臋d膮cych najwa偶niejszymi aktorami teatru dziej贸w, a pomimo tych przeszk贸d tak偶e uzyskiwanie nowych odpowiedzi inspiruj膮cych zarazem stawianie kolejnych pyta艅 na temat 偶yciorysu postaci.
Adam Krawiec
Artyku艂 podejmuje kwesti臋 sposobu przedstawiania i konstruowania przestrzeni w pierwszej ksi臋dze dzie艂a Sarmatiae Europaeae Descriptio Aleksandra Gwagnina (Alessandro Guagniniego), zawieraj膮cej opis Kr贸lestwa Polskiego. Wskazane zosta艂y cztery podstawowe aspekty wymienionej problematyki, wyst臋puj膮ce w poszczeg贸lnych fragmentach ksi臋gi 鈥瀙olskiej鈥�, kt贸re nast臋pnie zosta艂y poddane szczeg贸艂owej analizie. Podkre艣lone zosta艂a przemy艣lana, sp贸jna kompozycja pierwszej ksi臋gi Sarmatiae Europaeae Descriptio, w kt贸rej elementy zwi膮zane z geografi膮 i topografi膮 pe艂ni艂y istotn膮 rol臋 w kreowaniu ca艂o艣ciowego obrazu Kr贸lestwa Polskiego i 鈥� domy艣lnie 鈥� ca艂ej Rzeczpospolitej oraz jej szlacheckiego narodu politycznego jako bytu istniej膮cego w czasie i przestrzeni, kt贸ry dzi臋ki odwo艂aniu do historii staro偶ytnej (nazwy Sarmacji i Sarmat贸w) posiada艂 przyrodzone prawo do dominacji w regionie. Poruszona zosta艂a kwestia zale偶no艣ci wybranych fragment贸w dzie艂a Gwagnina od innych utwor贸w antycznych i wsp贸艂czesnych, a tak偶e mo偶liwych cel贸w, jakie sk艂oni艂y autora do nadania mu takiej formy. Szczeg贸lnie podkre艣lony zosta艂 unikalny charakter zawartego w ko艅cowej cz臋艣ci ksi臋gi 鈥瀙olskiej鈥� opisu Kr贸lestwa Polskiego.
Krzysztof Tomasz Witczak
Aleksander Gwagnin (1534鈥�1614) zamie艣ci艂 w swoich kronikach opis morsa (Odobenus rosmarus L.) w du偶ej mierze zbie偶ny z deskrypcj膮 tego偶 morskiego ssaka u autor贸w staro偶ytnych z II i III wieku n.e. 鈥� Oppiana z Cylicji i Klaudiusza Eliana. Prawdopodobnym 藕r贸d艂em obu antycznych przekaz贸w mog艂o by膰 niezachowane dzie艂o Pyteasza z Massalii pt. O Oceanie, powsta艂e pod koniec IV wieku p.n.e. S艂ynny podr贸偶nik grecki przedstawi艂 wyspy po艂o偶one na p贸艂nocnym Atlantyku, w tym Brytani臋 i Islandi臋 (Thule), a tak偶e tamtejsz膮 flor臋 i faun臋. R贸wnie偶 Gwagnin przy opisie Peczory, krainy geograficznej po艂o偶onej nad Morzem Peczorskim, stanowi膮cym cz臋艣膰 sk艂adow膮 Oceanu Arktycznego, scharakteryzowa艂 艣wiat zwierz臋cy teren贸w (sub)borealnych, kt贸rych prawdopodobnie nie zna艂 z autopsji, chocia偶 w r贸偶nym okresie swego d艂ugiego 偶ycia bawi艂 w krajach nadba艂tyckich, mi臋dzy innymi w Prusach, Inflantach i Szwecji. Wydaje si臋, 偶e polski kronikarz w艂oskiego pochodzenia wykorzysta艂 wcze艣niejsze 藕r贸d艂a 艂aci艅sko- i niemieckoj臋zyczne z XVI wieku, mi臋dzy innymi dzie艂a Macieja Miechowity, Siegmunda von Herbersteina i Olafa Wielkiego. Podobie艅stwo mi臋dzy opisami morsa w literaturze starogreckiej i w kronikach Gwagnina wynika raczej z przypadku, zw艂aszcza 偶e szesnastowieczne dzie艂o Konrada Gessnera pt. Historia animalium, odwo艂uj膮ce si臋 do zoologicznej wiedzy autor贸w staro偶ytnych, nie uwzgl臋dnia艂o morsa.
Anna Lenartowicz-Zagrodna
Sarmatiae Europeae descriptio Aleksandra Gwagnina zosta艂a prze艂o偶ona na j臋zyk polski i opublikowana pod tytu艂em Kronika Sarmacyjej europskiej. Wk艂ad w realizacj臋 przedsi臋wzi臋cia mia艂 Marcin Paszkowski, jednak 鈥� mimo licznych analiz 藕r贸d艂oznawczych i intertekstualnych 鈥� nie uda艂o si臋 ustali膰, na czym dok艂adnie polega艂a praca Polaka. W artykule na problem ten spojrzano z nieuwzgl臋dnianej dot膮d perspektywy j臋zykoznawczej. Obserwacje maj膮 charakter wst臋pny, a ich celem jest dostarczenie argument贸w j臋zykowych, kt贸re pozwol膮 rzuci膰 nieco 艣wiat艂a na relacje mi臋dzy autorem a t艂umaczem i przybli偶y膰 proces powstawania polskoj臋zycznej wersji kroniki. Ogl膮dowi poddano narracj臋 w obu wersjach j臋zykowych, wskazuj膮c na obecno艣膰 pierwszoosobowych form 鈥瀓a鈥� i 鈥瀖y鈥� oraz stosowanie zaimk贸w 鈥瀗asz鈥� i 鈥瀢asz鈥�. Analizy z wykorzystaniem danych liczbowych pokaza艂y, 偶e polski tekst jest silniej ni偶 艂aci艅ski ukierunkowany na budowanie relacji z polskim czytelnikiem i kreowanie narratora jako cz艂onka polskiej wsp贸lnoty narodowej. Mo偶e to 艣wiadczy膰 o znaczeniu Paszkowskiego nie tylko jako t艂umacza, ale tak偶e jako wsp贸艂autora kroniki, kt贸ry wzbogaci艂 j膮 o nowe elementy i nada艂 jej nowy wyd藕wi臋k.
Orfeusz Malesa
We wprowadzeniu do artyku艂u autor podejmuje rozwa偶ania na temat 藕r贸d艂a, z kt贸rego czerpa艂 Gwagnin dokonuj膮c opisu obrz臋du koronacji. Analiza struktury obrz臋du i por贸wnanie jej z ksi臋gami liturgicznymi pozwalaj膮 przypuszcza膰, 偶e opis Gwagnina oparty jest na ksi臋dze liturgicznej, kt贸ra by艂a kompilacj膮 dw贸ch ceremonia艂贸w. Baz臋 stanowi Pontificalis liber (Piccolomini) (z 1485 roku), do kt贸rego dodano obrz臋dy i modlitwy z u偶ywanych w Polsce pontyfika艂贸w. Autor stara si臋 wskaza膰 mo偶liwe przyczyny zmian w ceremoniach koronacyjnych. Nast臋pnie przedstawia teksty modlitw, ich t艂umaczenie oraz omawia modlitwy i towarzysz膮ce im gesty. Autor podejmuje pr贸b臋 przedstawienia chrze艣cija艅skiej wizji w艂adzy i w艂adcy. Wymieniono zobowi膮zania oraz w艂a艣ciwe przymioty kr贸la. Zwr贸cono uwag臋 na odpowiedzialno艣膰 w艂adcy za stan moralny spo艂ecze艅stwa. Wskazano r贸wnie偶, 偶e przed dogmatycznym okre艣leniem liczby sakrament贸w (Sob贸r Trydencki) obrz臋d koronacji kr贸lewskiej m贸g艂 by膰 rozumiany jako sakrament.
Micha艂 Kuran
Artyku艂 informuje o odkryciu odmiennej karty tytu艂owej i nieznanego listu dedykacyjnego autorstwa Marcina Paszkowskiego poprzedzaj膮cych ksi臋g臋 VII Kroniki Sarmacyjej europskiej Aleksandra Gwagnina. Nieznany list, skierowany do Stanis艂awa i Zygmunta Mniszch贸w, znajduje si臋 w egzemplarzu kroniki ze zbior贸w Biblioteki Szko艂y G艂贸wnej Handlowej w Warszawie (sygn. 12 440). Zast膮pi艂 on oficjalny list skierowany do Lwa Sapiehy. Celem studium jest weryfikacja hipotezy, czy poeta osobi艣cie bra艂 udzia艂 w dymitriadach, czy by艂 tylko wspieraj膮cym podb贸j Wielkiego Ksi臋stwa Moskiewskiego propagandyst膮 pozostaj膮cym na us艂ugach rodziny Mniszch贸w b膮d藕 dworu kr贸lewskiego. W trakcie analiz ustalono, 偶e materi臋 inwencyjn膮 listu stanowi w znacznej mierze przedmowa z Kol臋dy moskiewskiej Paw艂a Palczowskiego, 偶e Paszkowski nie by艂 uczestnikiem zdarze艅, kt贸rych przebieg zna艂 r贸wnie偶 z relacji Adama W艂adys艂awiusza i Sebastiana Lifftela. Korzysta艂 z ich prac t艂umacz膮c ksi臋g臋 VII kroniki Gwagnina, jak te偶 pisz膮c Posi艂ek Bellony s艂owie艅skiej. Paszkowski szuka艂 mecenas贸w, przypisuj膮c Mniszchom ksi臋g臋 VII kroniki i traktuj膮c j膮 jako osobne dzie艂o. Poeta dowodzi mo偶liwo艣ci podboju Wielkiego Ksi臋stwa Moskiewskiego, kt贸rego nast臋pstwem by艂aby unia personalna.
Teresa Malinowska
Od elekcji Henryka Walezego w 1573 roku do trzeciego rozbioru w 1795 roku Rzeczpospolita budzi艂a zainteresowanie francuskich pisarzy. Czerpali oni wiedz臋 o polsko-litewskim pa艅stwie mi臋dzy innymi z kronik odkrywanych przy okazji polsko-francuskich kontakt贸w dyplomatycznych. 艢lady znajomo艣ci polskich dziejopisarzy w kr贸lestwie Walezjusz贸w i Burbon贸w mo偶na odnale藕膰 w komentarzach i odniesieniach bibliograficznych umieszczonych we francuskich starodrukach. Ich przedstawienie stanowi g艂贸wny cel niniejszego artyku艂u.
W艣r贸d 藕r贸de艂 cytowanych przez francuskich pisarzy znacz膮ce miejsce zajmowa艂y dzie艂a Aleksandra Gwagnina. Obok prac Marcina Kromera, Jana D艂ugosza i Macieja Miechowity, uznawano je za podstawowe 藕r贸d艂o wiedzy o Rzeczypospolitej Obojga Narod贸w. Informacje podawane przez Gwagnina mog艂y by膰 wykorzystywane w argumentacji polityczno-ustrojowej, czego przyk艂adem jest jeden z traktat贸w politycznych wydanych we Francji pod koniec XVI wieku.
Do dzi艣 kroniki tego spolonizowanego W艂ocha znajduj膮 si臋 w zbiorach francuskich bibliotek, takich jak Biblioteka Narodowa, Biblioteka Mazarine i Biblioteka Sainte-Genevi猫ve.
Obecno艣膰 odwo艂a艅 do dzie艂 Gwagnina we francuskich starodrukach i egzemplarze w bibliotekach zach臋caj膮 do dalszych bada艅 nad odbiorem i recepcj膮 jego tw贸rczo艣ci na Zachodzie.
Oleh Diachok
W artykule wskazano, jakie tre艣ci z Kroniki Aleksandra Gwagnina interesowa艂y autor贸w ukrai艅skich w wiekach XVII鈥揦VIII i jak wykorzystywali je w swoich dzie艂ach.
Ju偶 pod koniec XVI wieku w krajach Europy Zachodniej i 艢rodkowej zacz臋to zwraca膰 uwag臋 na dzie艂o Gwagnina napisane w j臋zyku 艂aci艅skim pt. Sarmatiae Europeae Descriptio. W Europie Wschodniej bardziej popularne by艂o wydanie polskoj臋zyczne z 1611 roku pt. Kronika Sarmacyey Europskiey. Z tego ostatniego 藕r贸d艂a korzystali ukrai艅scy autorzy dzia艂aj膮cy w XVII鈥揦VIII wiekach. Zapo偶yczenia z niego i jego oddzia艂ywanie mo偶na prze艣ledzi膰 w ponad dwudziestu pi臋ciu zabytkach. Ukrai艅scy kronikarze XVII wieku interesowali si臋 przesz艂o艣ci膮 swojego kraju, a tak偶e Litwy i Polski, histori膮 Kozak贸w zaporoskich. Autor贸w osiemnastowiecznych w dziele Gwagnina interesowa艂a jedynie informacja o Kozakach.
W najszerszym zakresie wykorzystali Kronik臋 Sarmacyey Europskiey nieznany autor Latopisu husty艅skiego i Fieodosij Sofonowycz, kt贸rzy krytycznie odnosili si臋 do podanych w niej tre艣ci. G艂贸wnym 藕r贸d艂em dzie艂a Stepana 艁ukomskiego by艂a Kronika Gwagnina. W XVIII wieku nie wszyscy autorzy ukrai艅scy nawi膮zywali bezpo艣rednio do wydania z 1611 roku, w niekt贸rych dzie艂ach pozyskane z niej tre艣ci zaj臋艂y ju偶 wcze艣niej trwale miejsce w tradycji historiograficznej.
Ma艂gorzata Pawlata
Artyku艂 porusza problematyk臋 przemian 艣wiatopogl膮dowych i kulturowych, widocznych w 艣rodowisku sto艂ecznych intelektualist贸w i reformator贸w, kt贸re doprowadzi艂y Franciszka Bohomolca do podj臋cia pracy nad edycj膮 czterotomowego dzie艂a Zbi贸r dziejopis贸w polskich. Na szczeg贸ln膮 uwag臋 zas艂uguje potrzeba pos艂ugiwania si臋 rzetelnymi i wiarygodnymi 藕r贸d艂ami historycznymi oraz odmitologizowania dziej贸w ojczystych przedstawianych nierzadko jako pole dzia艂alno艣ci Boga czy legendarnych w艂adc贸w.
Autorka pr贸buje r贸wnie偶 wskaza膰 powody, dla kt贸rych Bohomolec podj膮艂 si臋 wznowienia edycji dawnych kronik. Pokazuje r贸wnie偶 zamys艂 edytorski ofiarowania pracy przedstawicielom rodziny nowo wybranego kr贸la Stanis艂awa Augusta Poniatowskiego.
Anna Petlak
Baz臋 badawcz膮 niniejszego studium stanowi膮 rozprawy i artyku艂y prasowe bia艂oruskich autor贸w, dotycz膮ce 偶ycia i tw贸rczo艣ci Aleksandra Gwagnina, egzemplarze jego kronik 鈥� Sarmatiae Europeae descriptio z 1578 roku i Kroniki Sarmacyjej europskiej z 1611 roku, znajduj膮ce si臋 w bibliotekach Bia艂orusi, oraz inicjatywy kulturalno- promocyjne, kt贸re w zwi膮zku z postaci膮 kronikarza zosta艂y podj臋te w tym kraju na przestrzeni ostatnich dw贸ch dekad. Przedstawione w artykule rozwa偶ania maj膮 charakter rekonesansu.
艁ukasz Zakonnik
W artykule dokonano przegl膮du og贸lnohistorycznych kronik polskoj臋zycznych ko艅ca XVI i pocz膮tku XVII wieku, kt贸re by艂y dost臋pne od 1989 roku na og贸lnokrajowych aukcjach antykwarycznych w Polsce. Zidentyfikowano 87 egzemplarzy. Dok艂adniejszemu opisowi podlega艂y pozycje kompletne (lub prawie kompletne) polskoj臋zycznej kroniki Gwagnina. W artykule, na podstawie wybranych cech (m.in. stan zachowania, j臋zyk, czas powstania), wskazano na czynniki mog膮ce wp艂ywa膰 na wysoko艣膰 osi膮ganych cen za konkretne egzemplarze.
Mikhail Kizilov
Polski podr贸偶nik i dyplomata Marcin Broniowski (zmar艂y 21 wrze艣nia 1592 roku) by艂 autorem napisanej w 1578 roku pracy pt. Tartariae descriptio (Opis Tatarii), zawieraj膮cej interesuj膮cy opis szesnastowiecznego Krymu, a tak偶e Chanatu Krymskiego. W oparciu o nowe dane pozyskane w polskich archiwach by艂em w stanie zrekonstruowa膰 nie tylko wiele podstawowych element贸w biografii Marcina Broniowskiego, ale tak偶e dok艂adn膮 chronologi臋 jego wszystkich wizyt na Krymie. Moje zatem obserwacje pozwalaj膮 lepiej opisa膰 Marcina Broniowskiego jako polskiego dyplomat臋 i pos艂a. W kolejnych trzech cz臋艣ciach tego artyku艂u zamierzam om贸wi膰 wszystkie wczesnonowo偶ytne wydania i t艂umaczenia Opisu Tatarii Broniowskiego, a tak偶e oddzia艂ywanie tego utworu na stan wiedzy o Europie Wschodniej i na kszta艂towanie si臋 europejskiej my艣li geograficznej.
Ca艂y numer do pobrania znajdziecie .