data publikacji: 23.08.2020
tekst: Wioletta Kazimierska-Jerzyk
Do 15 listopada w Muzeum Plakatu w Wilanowie mo偶na ogl膮da膰 wystaw臋 retrospektywn膮 prac Jerzego Treutlera przygotowan膮 przez Ew臋 Reeves. Ju偶 przekraczaj膮c przestrze艅 galerii odnosi si臋 wra偶enie, 偶e sztuka ta jest bardzo znajoma, 偶e wszystko to gdzie艣 ju偶 si臋 widzia艂o鈥� Artysta jednak jest ma艂o znany. Sympatykom plakat贸w jego nazwisko co艣 m贸wi, ale w powszechnym odbiorze prawie nic. Nie wiemy, jak je wymawia膰, nie os艂ucha艂o si臋 nam ono wystarczaj膮co. Brakuje te偶 Treutlera w wielu publikacjach o plakacie lub informacje o nim s膮 zdawkowe. Ca艂y ten deficyt obecna wystawa i towarzysz膮cy jej katalog1 weryfikuj膮 i rekompensuj膮.
Treutler jest dla muzealnik贸w artyst膮-marzeniem. Po pierwsze, 艂atwo go utrwali膰 w pami臋ci widz贸w, bo jest tw贸rc膮 s艂ynnego loga Mody Polskiej (1958) 鈥� takiej sygnatury czas贸w w ich najlepszym wydaniu, polskiego MCM (Mid-Century Modern). Trudno si臋 przy tym nadziwi膰, 偶e z powodu umieszczenia go na podobnie niezr贸wnanym plakacie Mody Polskiej przez Romana Cie艣lewicza (1959), Treutler przesta艂 by膰 kojarzony jako autor tego znaku. To logo jest te偶 鈥� co ustali艂 Patryk Hardziej 鈥� pierwszym barwnym znakiem w polskim wzornictwie2. To nie tylko ciekawostka, ale te偶 przyk艂ad nowatorstwa w my艣leniu o roli identyfikacji marki.
Po drugie, Treutler to artysta dbaj膮cy o swe archiwum, ch臋tnie opowiadaj膮cy i pisz膮cy o sobie: prowadzi sw贸j blog, a w katalogu wystawy jest autorem skrupulatnego tekstu autobiograficzno-faktograficznego. Otrzymujemy wi臋c informacje z pierwszej r臋ki. Wreszcie, jako plakacista i ilustrator jest on autorem wszechstronnym, eksperymentuj膮cym, ani troch臋 nu偶膮cym. To pozwala jego tw贸rczo艣膰 ciekawie porz膮dkowa膰, uk艂ada膰 w cykle tematyczne, kt贸re maj膮 wewn臋trzn膮 dynamik臋. Treutler projektuje pi臋knie, wr臋cz elegancko, czysto, do tego na og贸艂 dowcipnie, wyrazi艣cie i absorbuj膮co. Tak jest niezale偶nie od tego, czy artysta przyjmuje konwencj臋 malarsk膮 czy graficzn膮; czy ilustruje ksi膮偶ki czy ostrzega przed chorobami. To jest sztuka, kt贸ra lubi widza, a nawet mu troch臋 schlebia. Taka jest powinno艣膰 grafiki u偶ytkowej 鈥� jak si臋 cz臋sto s膮dzi. Ale tu chodzi o co艣 wi臋cej, na co ciekawie zwr贸ci艂a uwag臋 Ewa Reeves w wywiadzie radiowym3. Na pytanie o to, czy odbiorcy s膮 w stanie odszyfrowa膰 rebusy tw贸rc贸w Polskiej Szko艂y Plakatu, odpowiedzia艂a, 偶e wystarczy przypadek lub zmiana naszego nastawienia, aby dzie艂o otworzy艂o przed widzem jaki艣 obszar intelektualny. Jest wa偶ne, by tw贸rca szanowa艂 odbiorc臋, mia艂 na uwadze mo偶liwo艣膰 gry z jego r贸偶nymi dyspozycjami i emocjami. O Treutlerze w艂a艣nie to mo偶na powiedzie膰.
Na wystawie pokazano 143 plakaty, 43 szkice koncepcyjne do plakat贸w 鈥� niesamowita to gratka! Niewielkie obrazki, u艂o偶one w gablotach jak kolekcja poczt贸wek, zaraz odsy艂aj膮 do wielkoformatowych druk贸w. Halowa przestrze艅 galerii bez trudu pozwala je odnale藕膰.
Zobaczymy te偶 16 projekt贸w plakat贸w, 160 projekt贸w ilustracji ksi膮偶kowych (w tym matryce linorytnicze), 33 ok艂adki katalog贸w wystaw, 45 ca艂ych ksi膮偶ek, zdj臋cia, dokumenty i kilka do艣膰 ciekawych obiekt贸w m.in.: stare narz臋dzia pracy, przypink臋 Mody Polskiej, przedmioty b臋d膮ce inspiracjami, np. kuriozaln膮 brukselsk膮 pami膮tk臋/korkoci膮g Manekenpis (zob. plakat Alkohol str臋czycielem chor贸b wenerycznych, 1983), parzenic臋 (zob. plakat Mistrzostwa 艢wiata w dwuboju zimowym Zakopane 27II-2III 1969), pude艂ko zapa艂ek Polski len z lat 70.
 |
 |
Tu偶 nad wej艣ciem znajdziemy w艂asny plakat wystawowy Treutlera z 2012 roku, w kt贸rym czytelne s膮 echa innych dzie艂, m. in. modopolskiej jask贸艂ki i plakatu propagandowego z 1976. Ile trzeba mie膰 dystansu do w艂asnych osi膮gni臋膰, aby co艣 takiego zrobi膰! Ten plakat kompozycyjnie jest zachwycaj膮cy, ale opr贸cz tego tworzy rodzaj optycznej zabawy bry艂ami, ciekawie (ale jak oszcz臋dnie) nawi膮zuj膮c do konwencji malarstwa optycznego.
Wzd艂u偶 lewej 艣ciany dawnej wilanowskiej uje偶d偶alni wyeksponowano przede wszystkim plakaty o tematyce politycznej, propagandowej, spo艂ecznej, edukacyjnej i wystawienniczej, a tak偶e sportowej i cyrkowej. Czasem 鈥� co oczywiste dla reali贸w peerelowskich 鈥� niekt贸re z tych funkcji si臋 艣ci艣le 艂膮cz膮. Nie mniej jednak formalne rozwi膮zania 鈥� kt贸re w aran偶acji wystawy by艂y mocno brane pod uwag臋 鈥� nie s膮 podporz膮dkowane w tw贸rczo艣ci Treutlera takim, czy innym grupom temat贸w. Dzie艂a harmonizuj膮 ze sob膮, dialoguj膮, odsy艂aj膮 do siebie niezale偶nie od gatunku. Mo偶emy wobec tego obserwowa膰, jak w obr臋bie r贸偶nych dziedzin przemieszczaj膮 si臋 koncepcje ascetyczno-modernistyczne, elementy ludowe, wizualne metafory itd. Cz臋sto te偶 artysta bazuje na pomy艣le oscylowania mi臋dzy abstrakcj膮 i przedstawieniowo艣ci膮. Takim przyk艂adem jest plakat 25 lat Pracowni Do艣wiadczalnej Tkactwa Artystycznego ZPAP (1975). To w zasadzie jest abstrakcja geometryczno-minimalistyczna, a odkodowana za pomoc膮 tytu艂u przywo艂uje form臋 kilimu, tkanego z subtelnych odcieni jednego koloru (w partiach fioletowej i niebieskiej). Plakat ten zosta艂 najpopularniejszym dzie艂em miesi膮ca w lutym 1976 roku. Ten konkurs odbywaj膮cy si臋 na ulicach Warszawy sam jest interesuj膮cym zagadnieniem, natomiast fakt, 偶e tego rodzaju dzie艂o mog艂o wygra膰 tak膮 rywalizacj臋 chyba potwierdza, 偶e plakat rzeczywi艣cie kszta艂towa艂 gusta (o czym marzy艂 i w co, zdaje si臋, wierzy艂 m.in. Jan Lenica).
Inne przyk艂ady podobnej gry pomi臋dzy konwencjami mamy cho膰by w pasiastym koniku na biegunach (Arty艣ci plastycy z kr臋gu Cepelii鈥�, 1973), a tak偶e literze 鈥濸鈥� 鈥瀦robionej鈥� ze zwini臋tej prz臋dzy (2 Polish Textile Artists, 1977). Szczeg贸ln膮 uwag臋 zwracaj膮 dwa plakaty z motywem nart: wzmiankowane ju偶 Mistrzostwa 艢wiata w Dwuboju Zimowym Zakopane 27II-2III 1969 (1968) i XX Mi臋dzynarodowe Zawody Narciarskie o Memoria艂 Bronis艂awa Czecha i Heleny Marusarz贸wny (1972). Oba s膮 skomponowane za pomoc膮 czterech kolor贸w: bieli, czerni oraz niebieskiego z drobnymi akcentami czerwieni (odpowiednio stylizowana parzenica i i numer na koszulce skoczka). Pierwsza kompozycja jest wertykalna i lekko asymetryczna (fantastyczny spos贸b nawi膮zania do mierzenia okiem w tarcz臋 strzelnicz膮), druga 艣ci艣le diagonalna (dynamika zawodnika oddaj膮cego w艂a艣nie skok). Obie s膮 prawie abstrakcyjne, nader oszcz臋dne, a jednak zarazem narracyjne.
Nie widzia艂am chyba nigdy wcze艣niej plakat贸w Polski Len zdobi Ciebie i Tw贸j dom (1972), ale te litery wraz z konwencj膮 wycinanki i imitacj膮 p艂贸tna dobrze znam z p艂askich pod艂u偶nych kartonowych opakowa艅 produkt贸w tego przedsi臋biorstwa (obecnie w stanie upad艂o艣ci). To skromna, ale niezwykle skuteczna identyfikacja producenta (偶al sk膮din膮d tych wyrob贸w). Z katalogu dowiadujemy si臋, 偶e niestety nikt z Treutlerem nie uzgodni艂, czy i w jaki spos贸b mo偶na wykorzystywa膰 lub przetwarza膰 jego projekty plakatu na potrzeby firmy鈥�4
Plakaty filmowe 鈥� ulubiony gatunek Treutlera 鈥� zajmuj膮 ko艅cow膮 cz臋艣膰 lewej ekspozycji na parterze i ca艂膮 艣cian臋 na antresoli. O prze艂omowych pracach tego rodzaju pisze w katalogu Zdzis艂aw Schubert. Ciekawie wspomina o nich r贸wnie偶 sam autor (np. opowiada o tym, jak odrzucony projekt do filmu G艂贸wna ulica 鈥瀠ratowa艂鈥� mu Franciszek Starowieyski, doradzaj膮c, by 鈥瀌owali艂 jej [postaci g艂贸wnej bohaterki] na plecach tak膮 kartk臋, podobnie jak w 艢rod臋 Popielcow膮 wiesza艂o si臋 ludziom 艣ledzia na placach鈥漑5]. Interesuj膮ce s膮 te偶 uwagi Treutlera o realiach projektowania w PRL: scentralizowanych zlecaniach, powszechnej cenzurze i mimo wszystko wysokim autorytecie polskiego 艣rodowiska artystycznego. Mnie niezmiennie zachwyca uk艂ad tej ekspozycji. S膮siaduj膮ce ze sob膮 plakaty pokazuj膮, w jaki spos贸b Treutler korzysta z tych samych 艣rodk贸w (np. takich samych barw, kszta艂t贸w, albo motyw贸w), a buduje jednocze艣nie zupe艂nie inne kompozycje. Oto przyk艂ady (kt贸re oczywi艣cie trzeba obejrze膰 na 偶ywo; warto przypomnie膰 za kuratork膮, 偶e plakaty s膮 odrestaurowane i starannie oprawione, co sprawia, 偶e wystaw臋 ogl膮da si臋 komfortowo):
 |
 |
 |
 |
Trzeba jeszcze przywo艂a膰 rysunki Treutlera (forma rysunkowa jest te偶 obecna w jego projektowaniu plakat贸w), kt贸re s膮 na wystawie tak偶e wy艣wietlane z rzutnika i oczywi艣cie przez to znacznie powi臋kszone. To 艣wietny pomys艂, by zwr贸ci膰 na nie uwag臋, bo naprawd臋 trudno, by takie ma艂e formy wytrzyma艂y konkurencj臋 plakat贸w.
Prace Treutlera zwi膮zane z ksi膮偶kami mo偶na z grubsza podzieli膰 na dwie grupy: ascetyczno-neutralne (przede wszystkim katalogi wystaw) i dekoracyjne. Te drugie s膮 鈥� zaryzykuj臋 鈥� takie troch臋 streetartowe, szablonowe, zw艂aszcza Opowie艣ci ludowe Bengalu (Lal Behari Day, Nasza Ksi臋garnia, Warszawa 1986) i Z艂ota Gwiazda (Anna Borowikowa, Nasza Ksi臋garnia, 1962). Wygl膮da to bardzo 艣wie偶o i wsp贸艂cze艣nie, a przypomina mi mena偶eri臋 Egona Fietke.
Jerzy Treutler kojarzy mi si臋 te偶 z Karolem 艢liwk膮 [1932鈥�2018]. Ich tw贸rczo艣膰 uzupe艂nia si臋. 艢wietni rysownicy i tw贸rcy ok艂adek. Pierwszy ma w dorobku wi臋cej plakat贸w, drugi znak贸w; Treutler 鈥� mistrz plakatu i ilustracji ksi膮偶kowej, 艢liwka 鈥� znak贸w firmowych, opakowa艅 i znaczk贸w pocztowych. Dla obu ostatnio katalogi zaprojektowali wsp贸lnie Patryk Hardziej i Adrianna Zieli艅ska (Karol 艢liwka dla Muzeum Miasta Gdyni, Gdynia 2019). Trudno o r贸wnie staranne ksi膮偶ki, z oryginalnymi obwolutami, t艂oczeniami, z艂oceniami (Treutler), tak bliskie swoim bohaterom, a jednak autorskie i wyr贸偶niaj膮ce si臋. Nie spos贸b przeceni膰 oba te albumy, zar贸wno pod wzgl臋dem merytorycznym, jak i estetycznym. Zdob臋d臋 si臋 tylko na jedn膮 uwag臋. Magenta (o wyborze kt贸rej wspomina w przywo艂ywanym ju偶 wywiedzie sam Treutler) i 艣liwka to wdzi臋czne kolory do projektowania, ale trudne do czytania. O ile biel i na 艣liwce, i na magencie czyta si臋 dobrze, to czer艅 na magencie鈥�, gdy trzeba wraca膰 do tekstu wiele razy, staje si臋 niezno艣na ?.
Mamy w IF Kolekcji dwa plakaty Treutlera: prac臋 (1970, radziecki film fabularny) ju偶 opisali艣my, (1971) zaraz si臋 zajmiemy鈥�
[1] Jerzy Treutler. Grafik Projektant. Retrospektywa, red. Ewa Reeves, Muzeum Narodowe w Warszawie, Warszawa 2020.
[2] Patryk Hardziej, Ptaki i znaki, w: Jerzy Treutler. Grafik Projektant. Retrospektywa, op. cit., s. 226.
[3] Polak potrafi: wystawa 鈥濲erzy Treutler. Grafik projektant. Retrospektywa鈥� [, 7 sierpnia 2020, Polskie Radio RDC.
[4] Ewa Reeves, Rozmawiaj膮c z Jerzym Treutlerem鈥�, w: Jerzy Treutler. Grafik Projektant. Retrospektywa, op. cit., s. 141.
[5] Ibidem, s. 135.