data publikacji: 18 grudnia 2020
tekst: Daria Wielgus (17.12.2020)
Tangali i c贸rka nieba to brazylijska ba艣艅, kt贸r膮 polscy czytelnicy mog膮 zna膰 z antologii Ba艣nie ksi臋偶ycowe Wandy Markowskiej i Anny Milskiej1. Ksi膮偶ka ta sk艂ada si臋 z dwudziestu pi臋ciu opowie艣ci z ca艂ego 艣wiata, od bia艂oruskich po syberyjskie, hinduskie czy india艅skie. W zbiorze znajduj膮 si臋 te偶 ba艣nie z Ameryki Po艂udniowej. Jedn膮 z nich jest w艂a艣nie Tangali i c贸rka nieba.
Tytu艂owy bohater 鈥� odwa偶ny my艣liwy, w艂adca amazo艅skiej d偶ungli 鈥� spotyka na swej drodze jaguara. Zwierz臋, aby unikn膮膰 rych艂ej 艣mierci z jego r膮k, postanawia przekupi膰 przeciwnika i oferuje mu r臋k臋 najpi臋kniejszej kobiety na ziemi. Gdy jaguar prowadzi go na miejsce, gdzie co noc przychodzi dziewczyna, ch艂opak zakochuje si臋 od pierwszego wejrzenia. Kr贸lewna, wystraszona jego zalotami, ucieka po paj臋czej sieci do w艂asnego kr贸lestwa. W tym p臋dzie gubi magiczny grzebie艅, kt贸ry od teraz znajduje si臋 w posiadaniu my艣liwego. Okazuje si臋, 偶e przedmiot ten ma magiczn膮 moc. Nie jest to zwyk艂y grzebie艅, poniewa偶 pozwala dziewczynie patrze膰 na w艂asnych rodzic贸w tak, aby blask od nich bij膮cy jej nie o艣lepi艂. Tangali zwraca dziewczynie grzebie艅, oczekuj膮c w zamian jej r臋ki. W ramach okupu za narzeczon膮 ch艂opak winien jest dostarczy膰 jeszcze do kr贸lestwa 鈥瀟o, co Ziemia ma najcenniejszego鈥�2. Jaguar, chc膮c pom贸c Tangalemu w rozwik艂aniu zagadki, ponownie gromadzi wszystkie zwierz臋ta z puszczy. Wtem pojawia si臋 mr贸wka, kt贸ra za najcenniejsz膮 rzecz na Ziemi uwa偶a ziarno. Tangali postanawia p贸j艣膰 za jej rad膮, zdobywa uznanie u w艂adcy nieba i wkr贸tce pojmuje ksi臋偶niczk臋 za 偶on臋.
Ta niezwyk艂a historia sta艂a si臋 inspiracj膮 dla Henryka Ryla, kt贸ry w 1973 roku stworzy艂 spektakl dla dzieci pod tym samym tytu艂em. Scenografi臋 i plakat do spektaklu zaprojektowa艂 艂贸dzki artysta Lech Kunka. Na dole plakatu znajduje si臋 tytu艂 przedstawienia z艂o偶ony z drukowanych zielonych liter z elementami bieli. Niemal ca艂膮 wertykaln膮 kompozycj臋 wype艂nia portret kobiecy stworzony za pomoc膮 bia艂ej linii na czarnym tle, a nad nim pasmo czarnych k贸艂 na kolorowych pasach. Mo偶na uzna膰, 偶e jest to 艂una lub niebosk艂on z symbolami ksi臋偶yca i s艂o艅ca. Kobieta ma wpi臋ty we w艂osy grzebie艅 鈥� niczym diadem czy koron臋. Rozpoznajemy w niej ukochan膮 Tangali 鈥� kr贸lewn臋 z nieba. Nie mo偶na oprze膰 si臋 wra偶eniu, 偶e do stworzenia tego wizerunku Kunka wykorzysta艂 z 1949 roku autorstwa Pabla Picassa. 艁odzianin m贸g艂 widzie膰 dzie艂o kubisty. Kunka w tym samym roku otrzyma艂 stypendium paryskiej uczelni i sw膮 edukacj臋 kontynuowa艂 w Acad茅mie Moderne u Fernanda L茅gera, gdzie mia艂 mo偶liwo艣膰 zapoznania si臋 z francusk膮 awangard膮. Nie dziwi wi臋c ta inspiracja. Picasso, natchniony wizerunkiem Fran莽ois, stworzy艂 unikatowy portret, kt贸ry stanowi pewnego rodzaju dekonstrukcj臋 akademickich przedstawie艅 鈥� wizerunek kobiety zosta艂 sprowadzony do po艂膮czonych ze sob膮 mi臋kkich, czarnych linii na bia艂ym tle. Dzi臋ki temu artysta bez dodatkowych zabieg贸w uchwyci艂 uderzaj膮c膮 urod臋 partnerki. Za spraw膮 tej pracy malarka staje si臋 wsp贸艂czesn膮 Simonett膮 Vespucci, symbolem uniwersalnego, ponadczasowego i lirycznego pi臋kna. Wydaje si臋, 偶e taka inspiracja wr臋cz nobilituje wizerunek ksi臋偶niczki z plakatu. Portret ten jednak kontrastuje z rysunkiem Picassa. S膮 to rewers i awers tej samej monety: Fran莽ois 鈥� czarna linia na bia艂ym tle, dzie艅; ksi臋偶niczka 鈥� bia艂a linia na czarnym tle, noc. W samej twarzy portretowanej kobiety kryje si臋 jeszcze co艣 innego. Nie jest to podobizna Gilot, a raczej stylizacja. Rysy kobiety s膮 bardziej kr膮g艂e, usta bardziej wydatne, wi臋kszy nos, oczy poci膮g艂e i szerzej rozstawione. Taki model postaci jest charakterystyczny dla tw贸rczo艣ci L茅gera. Wielu biograf贸w 艂贸dzkiego artysty powo艂uje si臋 na t臋 znajomo艣膰 i widzi wp艂ywy tw贸rczo艣ci Francuza na sztuk臋 Kunki3. Por贸wnuj膮c jego plakat z grafik膮 ok艂adki katalogu z wystawy L茅gera w Muzeum w Lyonie, widzimy to uderzaj膮ce podobie艅stwo.
Ok艂adka katalogu wystawy prac L茅gera w Muzeum Sztuk Pi臋knych w Lyonie (1955)
W wizerunku ksi臋偶niczki mo偶emy dostrzec jeszcze inn膮 cech臋 鈥� nie s膮 to rysy Europejki. Kunka oczywi艣cie mia艂 艣wiadomo艣膰 kulturowej genezy opowiadania, logiczne zatem wydaje si臋 nadanie dziewczynie rys贸w po艂udniowo-ameryka艅skich. Z recenzji wystawy z 1957 roku dowiadujemy si臋 wprost, 偶e na arty艣cie wywar艂 wra偶enie ten typ urody4. Wplatanie wspomnie艅 鈥� na co zwraca uwag臋 Ryszard Kostrzy艅ski 鈥� jako forma oswajania si臋 z nimi, jest sta艂膮 cech膮 tw贸rczo艣ci Kunki: 鈥淢oment pami臋ciowego kojarzenia zaobserwowanych zjawisk odgrywa w malarstwie Kunki wa偶n膮 rol臋; te zgromadzone w pami臋ci obserwacje przy silniejszym wstrz膮sie emocjonalnym wydobywaj膮 si臋 naraz splataj膮c w jaki艣 okre艣lony obraz鈥�.5
Zabieg ten jest charakterystyczny te偶 dla tw贸rc贸w Polskiej Szko艂y Plakatu. Mimo i偶 reprezentowali odr臋bne konwencje artystyczne, to motywem przewodnim tego nie-stylu by艂a umiej臋tno艣膰 przekszta艂cania w艂asnych wspomnie艅, refleksji w dzie艂o u偶yteczno艣ci publicznej, jakim jest plakat.
Wa偶nym elementem kompozycji jest 鈥炁倁na鈥� 鈥� kolorowe pasmo z symbolicznymi wizerunkami rodzic贸w ksi臋偶niczki: Matki 鈥� Kr贸lowej Gwiazd (S艂o艅ce) i Ojca 鈥� Ksi臋偶yca. Ca艂o艣膰 przypomina dzieci臋c膮 wycinank臋, ko艂a wyci臋te z kolorowego papieru przyklejone na czarne t艂o. Ten na poz贸r b艂ahy element kompozycji okazuje si臋 charakterystyczny dla tw贸rczo艣ci Kunki 鈥� podobne formy plastyczne mo偶emy odnale藕膰 w innych jego dzie艂ach.6 Kunka tworzy艂 r贸wnie偶 prace graficzne i przestrzenne, abstrakcje geometryczne, 艂膮czone z unizmem W艂adys艂awa Strzemi艅skiego. Szczeg贸lnie cz臋sto si臋ga艂 po motyw ko艂a. Gdy jednak bardziej zag艂臋bimy si臋 w tw贸rczo艣膰 artysty, oka偶e si臋, 偶e ich obecno艣膰 jest raczej wypadkow膮 jego wielkiej fascynacji 艣wiatem mikrokom贸rkowym, z czym wi膮za艂y si臋 prowadzone przez niego studia nad mikroskopowymi fotografiami przekroju 艂odyg i s艂oi drzew.7 Id膮c tym tropem mo偶na przypuszcza膰, 偶e Kunka, chcia艂 stworzy膰 nie tyle 艂un臋, co sklepienie nieba, wszech艣wiat czy makrokosmos. Zastosowa艂 wi臋c zdj臋cia kom贸rek 鈥� mikrokosmosu, dokonuj膮c w ten spos贸b rozbicia materii, a jednocze艣nie 艂膮cz膮c 艣wiat nauki i sztuki, co nadaje przedstawieniu metafizyczny, abstrakcyjny wyd藕wi臋k.
Ostatnim elementem plakatu wartym analizy jest tytu艂owy napis. O ile reszta dzie艂a funkcjonuje jako ca艂o艣膰, wydaje si臋 on by膰 czym艣 obcym, jakby doklejonym do ca艂o艣ci. 艢wiadcz膮 o tym bia艂e pola mi臋dzy literami, kt贸re sugeruj膮 pierwotny kolor, na jakim zosta艂y namalowane litery. Wskazuje to na inny motyw w tw贸rczo艣ci artysty 鈥� w latach 60. Kunka by艂 autorem wielu asambla偶y, ale i technika kola偶u nie by艂a mu obca.8
Warto zada膰 te偶 pytanie, dlaczego Kunka uzna艂, 偶e idealnym elementem identyfikacyjnym dla przedstawienia b臋dzie wizerunek pobocznej postaci, jak膮 jest ksi臋偶niczka. Nie znamy jej imienia, w ca艂ej ba艣ni nie wypowiada ona ani s艂owa.9 Poboczne traktowanie postaci ksi臋偶niczki w fabule sprawia, 偶e przybiera ona tak膮 w艂a艣nie form臋 wizualn膮. Nie jest pe艂noplastyczn膮 figur膮, a jedynie zarysem upragnionego przedmiotu g艂贸wnego bohatera. A przez zabieg uprzedmiotowienia staje si臋 symbolem ba艣ni 鈥� tym czym pantofelek dla Kopciuszka czy r贸偶a dla Bestii.
Kunka nie stworzy艂 typowego plakatu do spektaklu dla dzieci. Artysta obficie zarysowa艂 biust kobiety, kt贸ry zobrazowany jest jednak tak, by nie gorszy艂 m艂odej publiczno艣ci, ale i pobudza艂 wyobra藕ni臋 doros艂ych. Posta膰 kobieca zdaje si臋 by膰 z艂o偶ona ze srebrnej nici (czy paj臋czej sieci odbijaj膮cej 偶ywe 艣wiat艂o ksi臋偶yca) lub z gwiezdnego py艂u, kt贸ry maluje si臋 na czarnym firmamencie nieba. Z racji tego, 偶e ksi臋偶niczka pochodzi艂a ze 艣wiata niedost臋pnego dla ludzi i zwierz膮t, konieczne wydaje si臋 nadanie jej nierealnej formy. Jest ona potomkini膮 odleg艂ych cia艂 niebieskich, niedost臋pnych dla cz艂owieka za dnia, a widzianych jedynie noc膮. Stanowi zatem abstrakcyjny byt, jest 艂膮cznikiem mi臋dzy 艣wiatem Nieba i Ziemi, dalekim i bliskim, tym co znane i co nieznane, oderwaniem i rzeczywisto艣ci膮. Mo偶e zdaniem Kunki my艣liwy ujrza艂 j膮 dok艂adnie w takiej postaci 鈥� delikatnej, cienkiej, srebrnej linii po艂yskuj膮cej po艣r贸d mrok贸w nocy? Stanowi ona abstractio 鈥� oderwanie od 艣wiata, kt贸ry zna Tangali, jest tym, czym spektakl ma by膰 dla widza: oderwaniem od rzeczywisto艣ci.
Plakat do spektaklu Tangali i c贸rka nieba jest niezwyk艂膮 prac膮. Jest on nie tylko zach臋t膮 do zobaczenia spektaklu, ale r贸wnie偶 artystycznym obna偶eniem artysty, pretekstem, dzi臋ki kt贸remu Kunka dzieli si臋 z widzem swoimi fascynacjami, inspiracjami, wspomnieniami. Ten niepozorny plakat to co艣 w rodzaju opus magnum: zaszyfrowana wiadomo艣膰, kt贸r膮 tylko uwa偶ny widz jest w stanie odczyta膰.
1 Wanda Markowska, Anna Milska, Ba艣nie ksi臋偶ycowe, Nasza Ksi臋garnia, Warszawa 1972.
2 Ibidem, s. 197.
3 Ma艂gorzata Kitowska-艁ysiak, Lech Kunka, Culture.pl, 2005, dost臋p: 7.11.2020, .
4 Ryszard Kostrzy艅ski, Malarstwo Lecha Kunki [recenzja wystawy malarstwa i grafiki Lecha Kunki zorganizowanej przez ZPAP i CBWA w Poznaniu], 鈥濼ygodnik Zachodni鈥�, 16.11.1957, wycinek prasowy, , dost臋p: 8.11.2020.
5 Ibidem.
6 Por. NN, Ba艣niowe 艣wiaty [recenzja z wystawy w Muzeum Miasta 艁odzi po艣wi臋conej wsp贸艂pracy artysty z 艂贸dzkim Teatrem Arlekin], 鈥濳alejdoskop鈥�, , dost臋p: 8.11.2020.
7 Ma艂gorzata Dzi臋gielewska, W kr臋gu W艂adys艂awa Strzemi艅skiego 鈥� Lech Kunka, s. 6. Cytuj臋 za wydrukiem tekstu dost臋pnym online i opisanym jako artyku艂 towarzysz膮cy wystawie 鈥濿 kr臋gu W艂adys艂awa Strzemi艅skiego. Stanis艂aw Fija艂kowski, Lech Kunka (1920鈥�1978), Stefan Krygier (1923鈥�1997), Antoni Starczewski (1924鈥�2000)鈥�, kt贸ra mia艂a miejsce w Miejskiej Galerii Sztuki w 艁odzi, Galeria Willa w listopadzie i grudniu 2003 roku.
8 Ba艣niowe 艣wiaty鈥�
9 Interpretacja ta zwi膮zana jest z lektur膮 ba艣ni. Mo偶liwe, 偶e w sztuce Ryla jest zupe艂nie na odwr贸t i to ksi臋偶niczka jest g艂贸wn膮 postaci膮.