Tepui 鈥� g贸ry z innego czasu
Tepui to unikalne, p艂askoszczytowe g贸ry sto艂owe rozsiane po terenach Wenezueli, Gujany
i p贸艂nocnej Brazylii. Ich strome, pionowe 艣ciany skutecznie izolowa艂y wierzcho艂ki od 艣wiata zewn臋trznego przez miliony lat, tworz膮c naturalne 鈥瀢yspy w chmurach鈥� 鈥� enklawy, w kt贸rych 偶ycie toczy si臋 w艂asnym, ewolucyjnie odmiennym rytmem.
Jednym z najbardziej znanych jest Roraima-tepui, olbrzymia formacja skalna wznosz膮ca si臋 na wysoko艣膰 2750 m n.p.m., na styku trzech pa艅stw. To w艂a艣nie tam zesp贸艂 badawczy pod kierunkiem prof. Koka prowadzi pionierskie badania nad dwoma endemicznie wyst臋puj膮cymi tam gatunkami p艂az贸w 鈥� Oreophrynella quelchii oraz Pristimantis aureoventris.
鈥濳iedy w 2007 roku po raz pierwszy stan膮艂em na szczycie Maringma-tepui, wiedzia艂em, 偶e to b臋dzie temat mojego 偶ycia鈥� 鈥� wspomina profesor. Od tego momentu jego kariera naukowa zosta艂a na dobre zwi膮zana z eksploracj膮 i badaniem tych biologicznych enklaw.
Ekspedycja na koniec 艣wiata
Dotarcie na szczyt Roraimy to ogromne wyzwanie logistyczne i fizyczne. 呕eby tam doj艣膰, trzeba pokona膰 dziesi膮tki kilometr贸w przez d偶ungl臋, przekroczy膰 rzeki, wspi膮膰 si臋 po stromych zboczach, a potem przetransportowa膰 setki kilogram贸w sprz臋tu, 偶ywno艣ci i delikatnej aparatury badawczej.
Najbli偶sza osada india艅ska oddalona jest o trzy dni marszu, a ca艂a droga mo偶e trwa膰 jeszcze d艂u偶ej z powodu trudnych warunk贸w atmosferycznych. 鈥濩zasem przez tydzie艅 pada nieprzerwanie, a rzeki staj膮 si臋 nie do przebycia鈥� 鈥� m贸wi Kok. Co wi臋cej, na szczycie nie ma dost臋pu do pr膮du 鈥� laboratorium trzeba zbudowa膰 samodzielnie, korzystaj膮c z paneli s艂onecznych i du偶ych akumulator贸w.
Pogoda nie oszcz臋dza nikogo 鈥� ulewne deszcze, wichury niszcz膮ce namioty, b艂yskawice trafiaj膮ce w obozowiska, b艂oto i przesycone wod膮 pod艂o偶e to codzienno艣膰 ekspedycji.
鈥濿 takich warunkach nawet najprostsze dzia艂ania staj膮 si臋 wyzwaniem 鈥� a my musimy prowadzi膰 eksperymenty z precyzj膮 laboratoryjn膮.鈥�
Badania na granicy wytrzyma艂o艣ci gatunku
Badania prowadzone s膮 w ramach grantu NCN SONATA pt. EXILE. Ich celem jest zrozumienie, jak p艂azy z Roraima-tepui radz膮 sobie ze zmianami klimatu 鈥� szczeg贸lnie
z ekstremalnymi wahaniami temperatury i susz膮. To nie tylko kwestia naukowej ciekawo艣ci, ale r贸wnie偶 realna potrzeba poznania granic przystosowawczo艣ci gatunk贸w zagro偶onych wygini臋ciem.
W specjalnych terenowych enclosurach (ma艂ych zagrodach eksperymentalnych) sprawdzano, jak oba gatunki reaguj膮 na podwy偶szon膮 lub obni偶on膮 temperatur臋 oraz na odwodnienie. Naukowcy mierzyli tak偶e tzw. temperatury operacyjne 鈥� czyli rzeczywiste warto艣ci cieplne,
na jakie zwierz臋ta s膮 nara偶one w swoim mikro艣rodowisku. Cho膰 powietrze na tej wysoko艣ci jest ch艂odne, gleba potrafi si臋 nagrza膰 nawet do 50掳C 鈥� co stanowi powa偶ne zagro偶enie dla niewielkich, delikatnych organizm贸w.
Technologia w sercu d偶ungli
W badaniach zastosowano tak偶e nowoczesne technologie. Z pomoc膮 dron贸w z kamerami termowizyjnymi naukowcy stworzyli precyzyjne mapy cieplne powierzchni szczytu. Dzi臋ki nim mo偶na identyfikowa膰 tzw. 鈥瀟ermiczne bariery鈥� 鈥� obszary zbyt gor膮ce lub zbyt suche, przez kt贸re p艂azy nie mog膮 przechodzi膰 bez ryzyka przegrzania lub odwodnienia.
Za pomoc膮 harmonicznego radaru i miniaturowych znacznik贸w badacze 艣ledzili ruchy zwierz膮t i analizowali, czy te rzeczywi艣cie unikaj膮 niebezpiecznych stref. Takie dane pozwalaj膮 lepiej zrozumie膰, jak mikroskalowe r贸偶nice w temperaturze wp艂ywaj膮 na rozmieszczenie
i zachowanie p艂az贸w.
W obliczu nie tylko zmian klimatu
Cho膰 pe艂ne analizy wynik贸w jeszcze trwaj膮, profesor Kok ju偶 dzi艣 zwraca uwag臋 na kolejne powa偶ne zagro偶enie 鈥� niekontrolowan膮 turystyk臋. Coraz wi臋cej ludzi pr贸buje zdoby膰 Roraim臋, zostawiaj膮c po sobie 艣mieci, niszcz膮c delikatn膮 ro艣linno艣膰 i ingeruj膮c w mikroklimat tej biologicznej kapsu艂y czasu.
鈥濨ez wprowadzenia regulacji, za kilka lat mo偶emy bezpowrotnie utraci膰 to, co dzi艣 jeszcze mo偶emy bada膰鈥� 鈥� ostrzega profesor. Dla tak wra偶liwych ekosystem贸w nawet pozornie niewielka ingerencja cz艂owieka mo偶e by膰 katastrofalna.
Co dalej?
Badania nie zosta艂y zako艅czone. Planowane s膮 kolejne wyprawy 鈥� nie tylko na Roraim臋, ale r贸wnie偶 na inne, niemal zupe艂nie niezbadane tepui, gdzie ostatni naukowcy byli w latach 80. i 90. Wci膮偶 pozosta艂o wiele pyta艅: jak ewoluowa艂y organizmy w izolacji? Czy maj膮 jeszcze szanse przetrwa膰 w 艣wiecie zmieniaj膮cego si臋 klimatu?
To nie tylko opowie艣膰 o trudach ekspedycji i technologii w sercu dzikiej przyrody 鈥� to przede wszystkim pr贸ba ratowania i zrozumienia 艣wiata, kt贸ry znika szybciej, ni偶 jeste艣my w stanie go pozna膰.
Dr hab. Philippe Jacques R. Kok 鈥� biolog ewolucyjny i herpetolog zwi膮zany z Wydzia艂em Biologii i Ochrony 艢rodowiska Uniwersytetu 艁贸dzkiego. Specjalizuje si臋 w badaniach nad r贸偶norodno艣ci膮 taksonomiczn膮 i genetyczn膮 p艂az贸w i gad贸w, ze szczeg贸lnym uwzgl臋dnieniem ewolucji w izolowanych 艣rodowiskach g贸r sto艂owych (tepui) w Ameryce Po艂udniowej. 艁膮czy metody ekologii, morfometrii, histologii i nowoczesnej genomiki populacyjnej, prowadz膮c badania zar贸wno w terenie, jak i na podstawie zbior贸w muzealnych. Jego prace przyczyni艂y si臋 m.in. do rewizji systematyki kr臋gowc贸w Wy偶yny Guja艅skiej.
Materia艂: Kacper Szczepaniak, Centrum Promocji, Wydzia艂 Biologii i Ochrony 艢rodowiska U艁
窜诲箩臋肠颈补: dr hab. Philippe J.R. Kok, Katedra Ekologii i Zoologii Kr臋gowc贸w, Wydzia艂 Biologii i Ochrony 艢rodowiska U艁; Bruno Wisse, Uniwersytet w Amsterdamie