W historii zdarza艂y si臋 akcje odwetowe wzgl臋dem je艅c贸w wojennych. Najcz臋艣ciej by艂o to spowodowane tym, 偶e dany oddzia艂 walczy艂 skutecznie i zada艂 du偶e straty przeciwnikowi.
Wiele takich informacji dotyczy 偶o艂nierzy Wrze艣nia 1939, a w szczeg贸lno艣ci zbrodni na 偶o艂nierzach 76. lidzkiego pu艂ku piechoty z 29. Dywizji Piechoty, kt贸rzy w dniach 5 i 6 wrze艣nia 1939 zadali niemieckiej 1. Dywizji Pancernej powa偶ne straty pod Piotrkowem Trybunalskim. W 1940 roku w miejscowo艣ci Le Paradis (p贸艂nocna Francja) 偶o艂nierze Royal Norfolk Regiment zostali rozstrzelani przez 偶o艂nierzy Dywizji SS Totenkopf po bohaterskiej obronie, kt贸ra op贸藕ni艂a niemiecki marsz na Dunkierk臋 i pozwoli艂a na ewakuacj臋 si艂 brytyjskich. Dow贸dca jednostki Fritz Koenchlein zosta艂 skazany na kar臋 艣mierci przez brytyjski trybuna艂 w 1948 roku. Keonchlein broni艂 si臋 argumentem, 偶e brytyjscy 偶o艂nierze walczyli niezgodnie z prawem mi臋dzynarodowym 鈥� w ocenie s膮du taka sytuacja nie wyst膮pi艂a, a je偶eli tak, to i tak ewentualne naruszenia musz膮 by膰 wykazane przed s膮dem w ramach procesu gwarantuj膮cego pe艂ni臋 praw procesowych
podaje przyk艂ad dr Mateusz Pi膮tkowski z Wydzia艂u Prawa i Administracji U艁.
Obro艅cy Mariupola s膮 cz艂onkami ukrai艅skich si艂 zbrojnych, a zatem zaliczaj膮 si臋 do kombatant贸w. Z tego tytu艂u maj膮 prawo do bezpo艣redniego uczestnictwa w dzia艂aniach zbrojnych. W konsekwencji kombatanci mog膮 by膰 przedmiotem ataku, gdy偶 stanowi膮 cel wojskowy.
Kombatant ma r贸wnie偶 prawo do tzw. przywileju kombatanta. Co to oznacza?
- Po pierwsze kombatant nie ponosi odpowiedzialno艣ci za czyny zgodne z mi臋dzynarodowym prawem humanitarnym: np. za zabicie innego kombatanta czy zniszczenie celu wojskowego (czo艂gu, 艣mig艂owca wojskowego itd.).
- Po drugie kombatant ma prawo do otrzymania statusu je艅ca wojennego (chocia偶 w przypadku, gdy kombatant nie odr贸偶nia si臋 dostatecznie od ludno艣ci cywilnej, mo偶e pozbawi膰 si臋 statusu je艅ca wojennego).
W odmiennej sytuacji znajduj膮 si臋 szpiedzy oraz sabota偶y艣ci, kt贸rym status je艅ca wojennego nie przys艂uguje. Kombatant, kt贸ry podczas prowadzonych dzia艂a艅 zbrojnych naruszy艂 mi臋dzynarodowe prawo humanitarne, mo偶e by膰 s膮dzony za zbrodnie wojenne, oczywi艣cie ze wszystkimi gwarancjami okre艣lonymi na gruncie III Konwencji genewskiej z 1949 roku.
Oznacza to, 偶e kombatant, kt贸ry walczy艂 i zada艂 w trakcie walki przeciwnikowi znaczne straty (tj. wyeliminowa艂 z walki wiele legalnych cel贸w wojskowych), podejmuj膮c dzia艂ania zgodne z mi臋dzynarodowym prawem humanitarnym, nie mo偶e by膰 poddany 偶adnym represjom z tego tytu艂u i musi by膰 traktowany zgodnie z III Konwencj膮 genewsk膮 z 1949 roku.
Nale偶y podkre艣li膰, 偶e Protok贸艂 dodatkowy I stanowi, 偶e kombatanci, kt贸rzy naruszyli obowi膮zki wynikaj膮ce z rozr贸偶niania, korzystaj膮 z ochrony r贸wnorz臋dnej je艅com wojennym. Ponadto prawo mi臋dzynarodowe zabrania tzw. wiaro艂omstwa (perfidii), czyli symulowania zamiaru poddania si臋 w celu zabicia, zranienia b膮d藕 pojmania przeciwnika. Art. 41 Protoko艂u dodatkowego I stwierdza, 偶e osoba, kt贸ra klarownie wyrazi艂a wol臋 poddania si臋, ma status hors de combat (franc. 鈥瀙oza walk膮鈥�) i nie mo偶e by膰 przedmiotem ataku
przypomina dr Pi膮tkowski.
W obliczu dost臋pnych informacji ochotnicy walcz膮cy po stronie wojsk ukrai艅skich nie wydaj膮 si臋 spe艂nia膰 definicji najemnika. Definicja ta ma szczeg贸艂owy wymiar, kt贸ry wskazany jest w tre艣ci art. 47 PD I. Najemnik nie mo偶e by膰 obywatelem strony konfliktu oraz cz艂onkiem si艂 zbrojnych strony konfliktu. Z dost臋pnych informacji wynika, 偶e ochotnicy z ca艂ego 艣wiata, kt贸rzy walcz膮 po stronie ukrai艅skiej, s膮 zintegrowani z ukrai艅skimi si艂ami zbrojnymi. Ponadto motywacja walcz膮cych nie ma charakteru finansowego, lecz jest zwi膮zana z przekonaniami osobistymi. Oznacza to, 偶e ochotnicy nie mog膮 by膰 traktowani jak najemnicy lecz jako kombatanci.
Nawet je偶eli s膮 w膮tpliwo艣ci dotycz膮ce statusu konkretnej osoby, to III Konwencja genewska ma r贸wnie偶 mechanizm, kt贸ry pozwala rozstrzygn膮膰 w膮tpliwo艣ci w tej mierze. W tym kontek艣cie status takiej osoby powinien by膰 zdeterminowany orzeczeniem s膮du (art. 5 III Konwencji genewskiej z 1949 roku). Komentarz Mi臋dzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzy偶a z 2020 roku podkre艣la, 偶e dotyczy to szczeg贸lnie os贸b, co do kt贸rych istniej膮 w膮tpliwo艣ci, czy maj膮 status najemnik贸w czy te偶 nie.
W 偶adnym wypadku prawo mi臋dzynarodowe nie zezwala na dokonywanie pozas膮dowych zab贸jstw i arbitralnych egzekucji, co wynika z art. 75 PD I
podsumowuje badacz.
Tekst 藕r贸d艂owy: dr Mateusz Pi膮tkowski
Redakcja: Centrum Promocji U艁