data publikacji: 14.09.2020
tekst: J臋drzej Janicki
Jest tylko jedna droga, by si艂臋 plakatu zabi膰 鈥� upchn膮膰 go w szufladach bibliotecznych archiw贸w. Przechowywany w idealnych warunkach, z dala od 艣wiat艂a i ludzkich spojrze艅, po prostu umiera w m臋czarniach. By 偶y膰, musi by膰 obecny. Jego naturalnym 艣rodowiskiem zawsze by艂a ulica, cho膰 trzeba przyzna膰, 偶e ostatnio doskonale przystosowuje si臋 r贸wnie偶 do przestrzeni internetowej. Prowokuje, 艣ci膮ga spojrzenia, cho膰by te najbardziej pogardliwe czy przelotne 鈥� bez znaczenia jest, czy odbiorca ma akurat ochot臋 z plakatem obcowa膰, czy te偶 nie. To plakat prowadzi gr臋 i rozdaje karty. Wielokrotnie jednak ko艅czy marnie. Nieraz zostaje zniszczony, brutalnie zerwany czy po prostu gnije w strugach deszczu. Kto艣 powie, jak偶e marny koniec鈥� By膰 mo偶e, ale w czasie swojego dumnego trwania plakat rezonuje, zadaje pytania i sk艂ania do my艣lenia.
Karl Gerstner w Warszawie w 1966 roku, za J. Mroszczak, I Mi臋dzynarodowe Biennale Plakatu w Warszawie, WAG, Warszawa 1968, s. nienumerowane.
Karl Gerstner1 鈥� jeden z wa偶niejszych innowator贸w w zakresie typografii i grafiki komercyjnej, a zw艂aszcza corporate design (obecny na I Mi臋dzynarodowym Biennale Plakatu w Warszawie w 1966 roku) 鈥� stwierdzi艂, 偶e:
plakat ma w sobie co艣 z prostytucji albo 鈥� jak kto woli 鈥� co艣 z misji2
To osobliwe sformu艂owanie kryje w sobie pewn膮 trafn膮 obserwacj臋. Sama konstrukcja tej konstatacji, narzucaj膮ca swoj膮 alternatyw膮 rozwa偶enie ewentualnej misyjno艣ci prostytucji, to osobny temat. Mo偶na go rozwin膮膰 lub potraktowa膰 jako kolejn膮 figur臋 retoryczn膮 艂agodz膮c膮 nieco pierwsze domy艣lne por贸wnanie: 鈥瀙lakat jest jak prostytucja鈥�. Z jednej strony bowiem plakat za wszelk膮 cen臋 艣ci膮gn膮膰 musi uwag臋 odbiorcy (dawniej przechodnia, obecnie raczej u偶ytkownika sieci), a z drugiej 鈥� co艣 mu przekaza膰, wci膮gn膮膰 w jaki艣 dialog. Plakat informuje rzeczowo, symbolizuje, m贸wi g艂o艣no lub cicho, oszcz臋dnie lub rozwlekle, polemizuje, filozofuje, rozkazuje, pochlebia, argumentuje czy przemawia nastrojem3. Kr贸tko m贸wi膮c, mo偶e wszystko i to wszystkimi mo偶liwymi sposobami. Co ciekawe, jak wskazuje historyczne t艂o powstawania Polskiej Szko艂y Plakatu, plakatowi r贸wnie偶 wi臋cej wolno4. I cho膰 plakat tak ch臋tnie wchodzi w kontakt ze 艣wiatem, to jest jednak r贸wnie偶 niebywale pr贸偶ny w podkre艣laniu swojej wewn臋trznej struktury i dumnym prezentowaniu si臋 jako pe艂noprawne dzie艂o sztuki.
No w艂a艣nie, Gerstner niew膮tpliwie ma racj臋, 偶e plakat jest w stanie uczyni膰 bardzo wiele, 偶eby nas zwabi膰. Jednak, czy rzeczywi艣cie przyr贸wna膰 go mo偶na do prostytucji? Po pierwsze, z j臋zykowego punktu widzenia, 艂atwiej by艂oby uchwyci膰 motywacj臋 tego por贸wnania, gdyby plakat przyr贸wna膰 raczej do prostytutki, wszak pisz膮c o dzia艂aniu plakatu, wielu autor贸w ch臋tnie go uosabia: 鈥瀙lakat m贸wi鈥�, 鈥瀙lakat krzyczy鈥�, 鈥瀙lakat uwodzi鈥� itp.). Prostytucj膮 by艂oby ewentualnie samo tworzenie plakat贸w przez artyst贸w, albo plakaciartstwo, ale s艂ownik nie zna takiego terminu鈥� Mniejsza o to, przyjmijmy interpretacj臋 偶yczliw膮 i za艂贸偶my, 偶e 鈥瀢iadomo o co chodzi鈥�. G艂贸wny problem tkwi przecie偶 w samej zasadno艣ci tego efektownego (efekciarskiego?) por贸wnania. W istocie wszystko rozbija si臋 o to, jak rozumiemy prostytucj臋. Bez w膮tpienia jest to zjawisko niejednoznaczne, kt贸re kryje w sobie wiele odcieni. Z jednej strony mo偶e to by膰 pe艂ne beznadziei i rozpaczy wyczekiwanie przy co bardziej ruchliwych drogach, a z drugiej luksusowe sp臋dzanie czasu w ekskluzywnych knajpach, bliskie flirtowi i zako艅czone w wiadomy spos贸b. No i oczywi艣cie te wszystkie 鈥� by膰 mo偶e wa偶niejsze 鈥� formy pomi臋dzy tymi dwiema wskazanymi鈥�5 I tu rodzi si臋 kolejny problem, wyobra藕my sobie, 偶e te dwie wspomniane sytuacje zostan膮 sfilmowane, cho膰by w amatorski spos贸b. Pierwszy taki film nazwaliby艣my najprawdopodobniej pornograficznym, a drugi鈥�? Ju偶 niekoniecznie, bardzo mo偶liwe, 偶e by艂by to obraz erotyczny6.
Czym si臋 jednak te dwie sytuacje r贸偶ni膮, opr贸cz tego, 偶e wobec pierwszej sk艂onni b臋dziemy u偶ywa膰 takich okre艣le艅 jak 鈥瀊rutalno艣膰鈥� czy 鈥瀉gresja鈥�, a wobec drugiej raczej takich jak 鈥瀗ami臋tno艣膰鈥漜zy 鈥瀙o偶膮danie鈥�? Pornografia jest gwa艂tem7, a erotyka uwodzeniem 鈥� oczywi艣cie chodzi o poziom odbioru takich obraz贸w. Gwa艂t narzuca okre艣lony spos贸b rozumienia obrazu, sprowadzaj膮c obraz wy艂膮cznie do roli fizjologicznego bod藕ca, maj膮cego wywo艂a膰 wy艂膮cznie okre艣lon膮 reakcj臋 biologiczn膮 organizmu. Uwodzenie za to, samo w sobie, niczego nie narzuca, dla swojego zaistnienia wymaga aktywnej roli odbiorcy. To bardzo bliskie temu, w jaki spos贸b o procesie lektury pisa艂a Susan Sontag 鈥� 鈥瀗ie potrzebujemy hermeneutyki sztuki, ale erotyki sztuki鈥�8. Odrzuca ona gwa艂t jako element odbioru sztuki, lecz krytykuje r贸wnie偶 interpretacj臋 (wydaje si臋, 偶e w zdaniu tym 鈥瀐ermeneutyka鈥� jest synonimem w艂a艣nie 鈥瀒nterpretacji鈥�). Erotyka w tym kontek艣cie to pewna bezpo艣rednio艣膰 w odbiorze samego dzie艂a, niezapo艣redniczona poprzez zewn臋trzne wobec dzie艂a czynniki, kt贸ra 鈥瀞ta膰 si臋鈥� mo偶e jednak wy艂膮cznie przy wsp贸艂udziale odbiorcy. Dzie艂o uwodzi, ale to odbiorca musi chcie膰 da膰 si臋 uwie艣膰, w jaki艣 spos贸b t臋 relacj臋 r贸wnie偶 kszta艂tuj膮c.
Gerstner ma wi臋c tylko po cz臋艣ci racj臋 m贸wi膮c, 偶e plakat ma w sobie co艣 z prostytucji. Zdanie to swoj膮 pe艂n膮 prawomocno艣膰 zachowywa艂oby w stosunku do typowych reklamowych plakat贸w, spe艂niaj膮cych wy艂膮cznie (i to w spos贸b do艣膰 prymitywny) funkcj臋 marketingow膮 鈥� te rzeczywi艣cie s膮 niczym pierwszy lepszy film pornograficzny znaleziony w internecie. Dzie艂a Polskiej Szko艂y Plakatu s膮 jednak zgo艂a inne, brzydz膮 si臋 gwa艂tem, s膮 o wiele bardziej czaruj膮ce, flirtuj膮ce i kusz膮ce. Gerstner wok贸艂 tematu kr膮偶y, lecz idealnie w punkt nie trafia. Gdyby chcie膰 jego s艂owa skorygowa膰, mo偶na stwierdzi膰, 偶e plakat cz臋sto ma w sobie co艣 z pornografii, lecz te najlepsze s膮 wy艂膮cznie erotyk膮鈥�
1 Karl Gerstner [1930鈥�2017] to szwajcarski artysta i projektant. Jego katalog zwi膮zany z wystaw膮 po艣wi臋con膮 typografii mo偶na pobra膰 na stronie MOMA: Think program: synopsis of the exhibition 鈥瀌esigning programs/programming designs鈥� by Karl Gerstner, Museum of Modern Art, New York, February 5-March 30, 1973, 1973, .
2 Karl Gerstner, J臋zyk plakatu, w: Dokumentacja obrad Sympozjum zorganizowanego z okazji I Mi臋dzynarodowego Biennale Plakatu, Warszawa 1966, s. 15.
3 Rekonstrukcja sposobu 鈥瀙rzemawiania plakatu鈥� oparta jest na powy偶szym tek艣cie: ibid., s. 15鈥�16.
4 O relacjach mi臋dzy w艂adz膮 a tw贸rcami plakatu zob. np. Katarzyna Matul, Jak to by艂o mo偶liwe? O powstawaniu Mi臋dzynarodowego Biennale Plakatu w Warszawie, Universitas, Krak贸w 2015.
5 W kwestii 鈥瀘dcieni鈥� lepiej zapewne b臋dzie odes艂a膰 do klasycznej lektury, zob. np. Walter Benjamin, 笔补蝉补偶别, t艂um. Ireneusz Kania, Wydawnictwo Literackie, Krak贸w 2005, s. 539鈥�564.
6 Por. np. Joanna Bator, Wolno艣膰 brzydkiego s艂owa, Gazeta.pl, 13 listopada 2019 (鈥濭azeta Wyborcza鈥�, 21 listopada 1998), .
7 Oczywi艣cie w rozumieniu odmiennym od prawnokarnego.
8 Susan Sontag, Przeciw interpretacji, t艂um. Dariusz 呕ukowski, w: eadem, Przeciw interpretacji i inne eseje, Wydawnictwo Karakter, Krak贸w 2012, s. 26.