W okresie transformacji, kiedy Polska we wczesnych latach dziewi臋膰dziesi膮tych XX wieku po偶egna艂a si臋 z my艣l膮 o naprawianiu realnego socjalizmu i stan臋艂a przed jedyn膮 znan膮 wtedy drog膮 - neoliberalizmem i wolnym rynkiem, przed rzeczywisto艣ci膮 legitymizowan膮 dodatkowo przez Francisa Fukuyam臋 wieszcz膮cego koniec historii - Maria Janion wyda艂a zbi贸r esej贸w pod znamiennym tytu艂em: Czy b臋dziesz wiedzia艂 co prze偶y艂e艣?
Cho膰 nie identyfikuj臋 si臋 z 贸wczesnymi pogl膮dami Marii Janion, to w zadanym przez ni膮 pytaniu dostrzegam bardzo istotn膮 rol臋 humanistyki w czasach przemian, transformacji i za艂amania oswojonych styl贸w 偶ycia i oczywistych dot膮d paradygmat贸w.
Humanistyka podj膮膰 musi prac臋 redefinicji dotychczasowych poj臋膰, kt贸re zawsze maj膮 historyczny charakter; dokona膰 reinterpretacji dotychczasowych znacze艅, by膰 mo偶e nawet wykona膰 prac臋 wyparcia z naszych podr臋cznych s艂ownik贸w tych termin贸w, kt贸re trac膮 wa偶no艣膰 w czasie pandemii, albo strac膮 j膮 wtedy, gdy pr贸buj膮c na nowo urz膮dzi膰 艣wiat, b臋dziemy musieli przewarto艣ciowa膰 i przepracowa膰 nowe sposoby naszego 偶ycia. A zatem, nim odwo艂amy stan nadzwyczajny, nim rozmontujemy szpitale polowe i uznamy stan pandemii za wzgl臋dnie opanowany, musimy odpowiedzie膰 sobie na pytanie czy wiemy co prze偶yli艣my? Dopiero wtedy mo偶emy zacz膮膰 my艣le膰 o przysz艂o艣ci, pr贸bowa膰 na nowo urz膮dza膰 艣wiat - bo zdaje si臋, 偶e powrotu do tego co by艂o ju偶 nie ma.
Humanistyka ma zatem do spe艂nienia dwie role. Jedn膮 nazwa艂abym rozumiej膮co- diagnostyczn膮, tak膮, kt贸re pomaga nam odpowiedzie膰 na pytanie czy wiemy co prze偶yli艣my? Humanistyka wypracowuje wi臋c rozmaite formy interpretacji tego, co tak naprawd臋 si臋 wydarzy艂o, co wydarzy艂o si臋 z nami, no i gdzie to si臋 wydarzy艂o: czy pandemia dotkn臋艂a 艣wiat cz艂owieka jedynie, czy tak偶e 艣wiat natury? A mo偶e raczej obna偶y艂a, 偶e ten podzia艂 jest ju偶 od dawna nieaktualny, o czym pr贸bowali przekonywa膰 nas badacze z kr臋gu nowej humanistyki i posthumanizmu? Dla jednych badaczy, np. Slavoja 沤i啪ka pandemia jest zemst膮 natury na kapitalizmie, a to, co spotka艂o nas - ludzi - to stan traumy, bolesnego ciosu, z kt贸rym musimy sobie radzi膰 terapeutycznie. Najpierw przychodzi zaprzeczenie, potem z艂o艣膰, negocjacje, depresja i w ko艅ca akceptacja. Inni badacze - jak Giogrio Agamben - staraj膮 si臋 interpretowa膰 stan pandemii jako nagie 偶ycie - zawieszenie tego, co obywatelskie, demokratyczne i polityczne - i sprowadzenie ludzkiego 偶ycia jedynie do przetrwania. Jeszcze inni widz膮 w spo艂ecznej izolacji niebezpiecze艅stwo jeszcze wi臋kszego indywidualizmu i atomizacji. Odwrotnie z kolei np. Jean-Luc Nancy, dla kt贸rego spo艂eczny dystans i izolacja wywo艂ane pandemi膮 koronawirusa, komunizuje nas nawzajem. Izolacja jest bowiem gestem solidarno艣ci i odpowiedzialno艣ci za innych, za stan tego, co publiczne. Koronawirus to komunowirus - przekonuje francuski filozof.
Wszystkie te interpretacje (a mo偶na je mno偶y膰, bowiem humani艣ci nie zawiedli nas w swoich rozwa偶aniach) pozwalaj膮 nam orientowa膰 si臋 w nowej sytuacji, w kt贸rej znalaz艂 si臋 nasz (no w艂a艣nie czy tylko nasz?) 艣wiat i my sami. Co tak naprawd臋 prze偶yli艣my? Czy zemst臋 natury na kulturze? Czy biopolityczny stan przetrwania? A mo偶e wypracowali艣my now膮 form臋 solidarno艣ci? Komunowirus?
Dopiero odpowied藕 na pytanie: czy wiesz co prze偶y艂e艣? pozwoli nam zmieni膰 postaw臋 wobec naszej egzystencji jako istot po艣r贸d innych form 偶ycia.
Jak zmieni膰? Czy w og贸le zmieni膰? Czy jest szansa na powr贸t do normalno艣ci? Czy to koniec 艣wiata jaki znamy?
Drug膮 funkcj膮 humanistyki - tym razem funkcj膮 nie tyle interpretatywn膮 (cho膰 z niej wynikaj膮c膮) jest funkcja krytyczna, kt贸ra nieuchronnie wi膮偶e si臋 z budowaniem wizji lepszego 偶ycia. Humanistyka jest surowa w ocenie zastanej rzeczywisto艣ci, widzi jej niesprawiedliwo艣膰 i dlatego eksperymentuje w projektowaniu alternatyw dla istniej膮cego systemu. Przed wsp贸艂czesn膮 humanistyk膮 rysuje si臋 wi臋c od dawna zapowiadania konieczno艣膰 przyj臋cia roli utopistycznej, odwa偶nego, 艣mia艂ego rysowania po偶膮danych stan贸w innego ni偶 dot膮d 艣wiata. Humanistyka przysz艂o艣ci, jest wyrazem nadziei na to, 偶e jest alternatywa, s膮 r贸偶ne mo偶liwo艣ci upomnienia si臋 o przysz艂o艣膰. Powr贸t do dotychczasowego stanu normalno艣ci to gwarancja kolejnych kryzys贸w, potkni臋膰, usterek i awarii globalnego systemu turbokapitalizmu i gargantulicznej konsumpcji. Nie ma nic gorszego ni偶 powr贸t do stanu normalno艣ci, do stanu sprzed epidemii. Oznacza to, 偶e jako ludzko艣膰 niczego si臋 nie nauczyli艣my.
Andrzej Leder w kontek艣cie obecnej sytuacji pandemicznej upomnia艂 si臋 o tak膮 w艂a艣nie postaw臋: "Potrzeba takiej zbiorowej przenikliwo艣ci, kt贸ra pozwoli widzie膰 to, czego nie mo偶emy jeszcze sobie wyobrazi膰". Do tego celu najlepiej wykorzysta膰 histori臋. Tak np. Joshua Freeman rozwa偶a zwi膮zki mi臋dzy pandemi膮 i stosunkami pracy z lat 1918-1919, gdy jednocze艣nie szala艂a epidemia hiszpanki i og贸lnopracownicze strajki oraz szuka podobie艅stw i r贸偶nic z obecn膮 sytuacj膮. Wszyscy dzi艣 na nowo waloryzujemy prac臋 sprzedawc贸w, kurier贸w, piel臋gniarek i powa偶niej ni偶 dot膮d my艣limy o pracy opieku艅czej, afektywnej, niematerialnej czy biopolitycznej. Przed nami wi臋c zadanie, kt贸re polega na dowarto艣ciowaniu kunsztu tego typu zawod贸w. Mo偶na dzi艣 艣mia艂o powiedzie膰, 偶e zar贸wno wirus Covid -19, jak i pauperyzacja wymienionych form pracy s膮 przejawami za艂amania si臋 istniej膮cego porz膮dku. Skutki tego za艂amania ju偶 teraz wywo艂uj膮 niepokoje i przyspieszaj膮 radykalne decyzje o strajkach. Pracownicze strajki generalne, cho膰 w nieprzewidzianej jeszcze formie staj膮 si臋 coraz bardziej mo偶liwe, prawdopodobne, a nawet konieczne, bowiem wynikaj膮 z powszechnego w艣r贸d nara偶onych na zaka偶enie pracownik贸w przekonania, 偶e "je艣li nie b臋dziesz dzia艂a膰 teraz, to umrzesz". Koronawirus daje w ten spos贸b niedocenianym dot膮d pracownikom przewag臋, poniewa偶 zyskuj膮 oni wysok膮 pozycj臋 moraln膮. Przed nami wi臋c kolejny fala pracowniczego aktywizmu, kt贸rego nie wolno ani przegapi膰, ani zmarnowa膰. To szansa, by odwa偶nie my艣le膰 i 膰wiczy膰 spo艂eczn膮 wyobra藕ni臋 w projektowaniu sprawiedliwego 艣wiata pracy. "Je艣li to najlepsze na co nas sta膰, nadszed艂 czas, 偶eby spr贸bowa膰 czego艣 radykalnie innego. Kto wie - mo偶e zobaczymy jeszcze nie tylko chorob臋, ale bojowo艣膰 robotnicz膮, kt贸ra posprz膮ta kraj, tak jak to kiedy艣 mia艂o miejsce鈥�" - napisa艂 w serwisie "Jacobin" historyk Joshua Freeman, kt贸ry na gor膮co usi艂uje komentowa膰 pendemiczn膮 sytuacj臋.
To szansa na wyobra偶anie sobie 艣wiata bardziej solidarnego, opartego na kooperacji, a nie konkurencji, na realnie dzia艂aj膮cych instytucjach, kt贸re reaguj膮 szybko i skutecznie, nie pozostawiaj膮c jednostki samej sobie, lecz traktuj膮c j膮 jako podmiot praw (demokratycznie wypracowanych i faktycznie sprawowanych), jak i obowi膮zk贸w (kt贸re odpowiedzialnie realizuje). To czas, by ponownie przemy艣le膰 idee obywatela zamiast konsumenta, by na nowo rozwa偶y膰 czym jest polityczno艣膰, by uwsp贸lni膰 podstawowe prawa do godnego 偶ycia, zdrowia, edukacji, zamieszkania. To tak偶e czas na wypracowywanie nowych styl贸w 偶ycia, nowego urz膮dzania przestrzeni publicznych, nowych instytucji, nowych form 艣wi臋towania, nowych rodzaj贸w turystyki, zabawy, pracy. Jak nigdy od czas贸w II wojny 艣wiatowej - mamy szans臋 zacz膮膰 formowa膰 偶ycie na nowo. Nie tyle zasta膰 艣wiat gotowy, lecz go wsp贸lnie zaprojektowa膰 wykorzystuj膮c nie tylko do艣wiadczenia z czasu 艣wiatowej pandemii, lecz w og贸lne nasz膮 historyczno艣膰. To czas, kiedy do艣wiadczamy wzajemnie swej wsp贸艂zale偶no艣ci, wsp贸艂przynale偶no艣ci oraz solidarno艣ci. To niezwyk艂a sytuacja laboratoryjna, na niespotykan膮 dot膮d skal臋. To czas stawiania pyta艅, nadawania sensu temu prze偶ywanemu w艂a艣nie do艣wiadczeniu, metodycznego b艂膮dzenia i demokratycznego ustanawiania nowego 艂adu. To czas, kt贸ry mo偶e nas uwsp贸lni膰. Trzeba tylko mie膰 odwag臋, by my艣le膰 utopijnie. W obliczu takiego zagro偶enia, jakie w艂a艣nie prze偶ywamy, obowi膮zkiem humanisty jest dawanie "krytycznej nadziei" (Ewa Doma艅ska) i budowanie radykalnej wyobra藕ni (radical imagination Nik Taylor).
Uniwersytet 艁贸dzki to jedna z najwi臋kszych polskich uczelni. Misj膮 U艁 jest kszta艂cenie wysokiej klasy naukowc贸w i specjalist贸w w wielu dziedzinach humanistyki, nauk spo艂ecznych, przyrodniczych, 艣cis艂ych, nawet medycznych. U艁 wsp贸艂pracuje z biznesem, zar贸wno na poziomie kadrowym, zapewniaj膮c wykwalifikowanych pracownik贸w, jak i naukowym, oferuj膮c swoje know-how przedsi臋biorstwom z r贸偶nych ga艂臋zi gospodarki. Uniwersytet 艁贸dzki jest uczelni膮 otwart膮 na 艣wiat - wci膮偶 ro艣nie liczba ucz膮cych si臋 tutaj student贸w z zagranicy, a polscy studenci, dzi臋ki programom wymiany, poznaj膮 Europ臋, Azj臋, wyje偶d偶aj膮 za Ocean. Uniwersytet jest cz臋艣ci膮 艁odzi, dzia艂a wsp贸lnie z 艂odzianami i dla 艂odzian, anga偶uj膮c si臋 w wiele projekt贸w spo艂eczno-kulturalnych.
Zobacz nasze projekty naukowe na
Tekst: dr hab. Magdalena Matysek-Imieli艅ska, Instytut Kulturoznawstwa Uniwersytetu Wroc艂awskiego
Redakcja: Centrum Promocji U艁