Antykwariusz w getcie
Abe Gutnajer by艂 od 1915 roku w艂a艣cicielem kilku antykwariat贸w. Wystawia艂 i handlowa艂 wsp贸艂czesnym malarstwem polskim (m.in. Wojciech Kossak, W艂adys艂aw Czach贸rski, J贸zef Brandt, Jacek Malczewski, J贸zef Mehoffer, Jan Matejko).- Sprowadzi艂 do Polski z Pary偶a, Wiednia, Monachium i Berlina obrazy Che艂mo艅skiego, Bozna艅skiej, Aleksandra Gierymskiego - wylicza prof. Eleonora Jedli艅ska, historyk sztuki z Wydzia艂u Filozoficzno-Historycznego U艁.
W 1917 roku w Berlinie, na aukcji, kupi艂 Portret czytaj膮cego m臋偶czyznyPietera de Grebbera. W 1924 roku w Wiedniu zakupi艂 obrazy z kolekcji hr. Ignacego Korwin-Milewskiego, m.in. Babie lato 颁丑别艂尘辞艅蝉办颈别驳辞.
Gdy mia艂 osta膰 przeniesiony do getta, chc膮c zachowa膰 zapewne namiastk臋 dawnego 艣wiata, jako osobisty baga偶 przeni贸s艂 ze przedmioty, kt贸re wydawa艂y mu si臋 szczeg贸lnie bliskie. Zabra艂, mi臋dzy innymi, malowany na desce d臋bowej obraz de Grebbera, 艂atwy do transportowania, odporny na uszkodzenia.
Zabili nawet tych, kt贸rzy ratowali 偶ycie鈥�
21 lipca 1942 roku, tu偶 przed wielk膮 niemieck膮 akcj膮 wysiedle艅cz膮, prof. Franciszek Raszeja, wybitny polski chirurg i specjalista chor贸b staw贸w, zg艂asza si臋 do komendantury policji niemieckiej po przepustk臋 do warszawskiego getta.
- Nie by艂o w tym nic dziwnego. Profesora Raszej臋 nie raz ju偶 wzywano do getta na konsultacje medyczne i nigdy nie odmawia艂 pomocy - m贸wi prof. Jedli艅ska.
Gutnajer chorowa艂 na gru藕lic臋 ko艣ci. W getcie mieszka艂, wraz z dziesi臋ciorgiem cz艂onk贸w swojej rodziny, w domu przy ulicy Ch艂odnej 26. Gdy prof. Raszeja w asy艣cie doktora Kazimierza Pollaka przyst膮pi艂 do zabiegu, do mieszkania wtargn臋li esesmani i wymordowali wszystkich tam obecnych. Wiadomo艣膰 o zbrodni w mieszkaniu Gutnajera od razu obieg艂a ca艂e getto.
Prawdopodobnie naj艣cie Niemc贸w nie by艂o aktem oficjalnego, odg贸rnie zaplanowanego terroru. Hitlerowscy funkcjonariusze nadzoruj膮cy getto wiedzieli kt贸ry z jego mieszka艅c贸w jest zamo偶ny i czym zajmowa艂 si臋 przed wojn膮. Zapewne Gutnajer mia艂 w getcie zasoby got贸wki, kosztowno艣ci. Obraz Pietera de Grebbera r贸wnie偶 znajdowa艂 si臋 w mieszkaniu, gdy hitlerowcy mordowali mieszka艅c贸w i lekarzy鈥�
Trop 艂otewski
Portret czytaj膮cego m臋偶czyzny, po dziesi膮tkach lat, zosta艂 wystawiony na aukcj臋 w londy艅skim Christie's przez mieszka艅ca 艁otwy. Dom aukcyjny, zgodnie ze swoj膮 tradycj膮, odmawia danych identyfikuj膮cych klient贸w - kupuj膮cych i sprzedaj膮cych.Sk膮d jednak obraz Gutnajera na 艁otwie?
- Wielka akcja wysiedle艅cza latem 1942 roku przygotowana by艂 przez kilkunastu funkcjonariuszy SS, dowodzonych przez Sturmbahnf眉hrera Hermana H枚flego, by艂ego szefa sztabu akcji Reinhardt, odpowiedzialnego za organizacj臋 transport贸w mieszka艅c贸w gett do oboz贸w zag艂ady i "zabezpieczenie" rzeczy pomordowanych - wyja艣nia prof. Jedli艅ska.Akcj臋 wysiedlenia 呕yd贸w z getta przeprowadzi艂o kilkunastu podw艂adnych H枚flego, stacjonuj膮cy w Warszawie gestapowcy i esesmani, kt贸rych zadaniem by艂a organizacja akcji i nadz贸r. Bezpo艣rednimi wykonawcami byli natomiast 艁otysze, Litwini i Ukrai艅cy z pomocniczych jednostek policyjnych. Obraz nale偶膮cy do Abe Gutnajera nie zab艂膮ka艂 si臋 przypadkiem na 艁otw臋鈥�
Szcz臋艣liwe zako艅czenie?
Trudno szuka膰 tutaj czego艣, co mo偶na nazywa膰 do ko艅ca happy endem, ale cz臋艣膰 d贸br wr贸ci艂a do prawowitych w艂a艣cicieli. Odzyskanie obrazu okaza艂o si臋, jak w wielu przypadkach obraz贸w zrabowanych podczas wojny, spraw膮 bardzo trudn膮.
- W Europie Zachodniej prawo chroni posiadaczy kiedy艣 zrabowanych dzie艂 sztuki do czasu a偶 nie zostanie udowodnione im przed s膮dem, 偶e weszli w ich posiadanie w z艂ych intencjach - t艂umaczy prof. Jedli艅ska.W drodze 偶mudnych poszukiwa艅 w艂adze polskie dotar艂y do spadkobierc贸w obrazu (W USA 偶yje wdowa po synu Abe Gutnajera, Ludwiku, kt贸ry prze偶y艂 II wojn臋 艣wiatow膮). Zysk ze sprzeda偶y zosta艂 podzielony mi臋dzy spadkobierc贸w antykwariusza i nieznanego obywatela 艁otwy. Cena dzie艂a, po ujawnieniu losu autora, zosta艂a podniesiona do 800 tysi臋cy funt贸w鈥�
Grabie偶e okupant贸w
Zaplanowana i zorganizowana grabie偶 polskich d贸br kultury podczas II wojny 艣wiatowej rozpocz臋艂a si臋 wkr贸tce po agresji niemiecko-sowieckiej na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Dzia艂alno艣膰 rabunkowa przeprowadzona by艂a g艂贸wnie przez Trzeci膮 Rzesz臋, ale tak偶e ZSRR zagrabi艂 znacz膮c膮 cz臋艣膰 dzie艂 kultury i sztuki nale偶膮cych do pa艅stwa polskiego i jego obywateli. Og贸艂em Niemcy dokonali w okupowanej Polsce rabunku ok. 516 000 pojedynczych dzie艂 sztuki, o szacowanej warto艣ci 11 - 14 miliard贸w dolar贸w.
Powojenne szacunki zrabowanych i wywiezionych przez niemieckiego okupanta z Polski dzie艂 sztuki - podane liczby dotycz膮 jedynie zbior贸w udokumentowanych - wskazuj膮 na strat臋 ok. 2,8 tys. obraz贸w znamienitych europejskich szk贸艂 malarskich, 11 tys. obraz贸w, kt贸rych autorami byli malarze polscy, 1,4 rze藕b, 15 mln. ksi膮偶ek z r贸偶nego czasu, 57 tys. manuskrypt贸w, 22 tys. starodruk贸w, 25 tys. zabytkowych map, 300 tys. grafik, 50 tys. r臋kopis贸w muzealnych, 22 tysi膮ce wolumin贸w z bibliotek (1 tys. z bibliotek naukowych).
Zainteresowanych tematem dzie艂 sztuki i losami ich w艂a艣cicieli odsy艂amy do nast臋puj膮cych publikacji:
1. Bo艂dok S艂awomir, Antykwariaty artystyczne, salony i domy aukcyjne. Historia warszawskiego rynku sztuki w latach 1800-1950, Neriton, Warszawa.2. Kalicki W艂odzimierz, 艢wiadek tylko czyta, w: "Gazeta Wyborcza. Du偶y Format", 21 kwietnia 2008, nr 15/774, s. 4-73. 艁贸d藕 w Ilustracji, 24.01.1937, nr 4, s.24. Salon sztuki i antykwarnia Abe Gutnajera. Licytacja zbior贸w 艣.p. bar. Loewenfelda, Pary偶-Chrzan贸w (Dw贸r), 1939 katalog.5. Grabie偶 i restytucja polskich d贸br kultury od czas贸w nowo偶ytnych do wsp贸艂czesno艣ci, Przedmowa: Zbigniew Witek. Wydawnictwo: Towarzystwo Przyjaci贸艂 Sztuk Pi臋knych w Krakowie (t. I-II, Krak贸w 2006).6. Estreicher Karol, Straty kultury polskiej pod okupacj膮 niemieck膮 1939-1944 wraz z oryginalnymi dokumentami grabie偶y (Cultural Losses of Poland during the German occupation 1939-1944 with original documents of the looting), Krak贸w 2003.7. Kudelski J. R., Tajemnice nazistowskiej grabie偶y polskich zbior贸w sztuki, Warszawa 2004.8. Lorentz Stanis艂aw, Walka o dobra kultury. Warszawa 1939-1945, t. I-II, PIW, Warszawa 1970.
9. Nicols Lynn H., Grabie偶 Europy. Lisy dzie艂 sztuki w Trzeciej Rzeszy i podczas II wojny 艣wiatowej, Krak贸w 1997.
殴r贸d艂o: prof. Eleonora Jedli艅ska, Wydzia艂 Filozoficzno-Historyczny U艁
Redakcja: Centrum Promocji