Dotychczasowe raporty i badania dowodz膮, 偶e problem dotyczy g艂贸wnie kobiet, kt贸re nie tylko nie s膮 wystarczaj膮co zach臋cane do podejmowania pracy w nauce, ale te偶 cz臋sto same z niej rezygnuj膮 na r贸偶nych etapach kariery akademickiej. Wydaje si臋, 偶e nie bez znaczenia jest tu kontekst kulturowy, kt贸ry by艂 punktem wyj艣cia dla analizy powy偶szego zjawiska w projekcie Komisji Europejskiej - UPGEM (Understanding Puzzles in the Gendered European Map), w kt贸rym badane by艂y 艣cie偶ki karier kobiet i m臋偶czyzn w fizyce.
W projekcie uczestniczy艂y uniwersytety z pi臋ciu pa艅stw: Polski, Danii, Estonii, Finlandii i W艂och, a zasadnicz膮 cz臋艣膰 bada艅 stanowi艂y wywiady z fizykami - pracownikami naukowymi oraz osobami, kt贸re zrezygnowa艂y z pracy w nauce. Przekrojowe badania, jak dot膮d jedyne na tak膮 skal臋 w Polsce, zrealizowa艂 O艣rodek Naukowo-Badawczy Problematyki Kobiet Uniwersytetu 艁贸dzkiego pod kierownictwem profesor El偶biety Oleksy.
Jakie wnioski wy艂aniaj膮 si臋 ze szczeg贸艂owego raportu polskiego na temat pracy fizyk贸w i fizyczek na polskich uczelniach?
路 搁辞锄飞贸箩 polskiej fizyki i uczelni w czasach komunizmu i demokracji: Jak wynika z przeprowadzonych w ramach projektu bada艅, wi臋kszo艣膰 przemian dokonanych w ostatnich dziesi臋cioleciach na polskiej uczelni wi膮za艂a si臋 艣ci艣le ze zmian膮 ustroju komunistycznego na demokratyczny. Transformacja ta spowodowa艂a nie tylko zmiany polityczne i gospodarcze w kraju, ale przyczyni艂a si臋 r贸wnie偶 do zmiany roli fizyki w spo艂ecze艅stwie. W ustroju komunistycznym nauka cieszy艂a si臋 zar贸wno presti偶em, jak i znacznym wsparciem finansowym ze strony rz膮dz膮cych, co podyktowane by艂o jej szerokim wykorzystaniem dla cel贸w militarnych. Podobnie sami naukowcy mieli du偶y autorytet i uprzywilejowan膮 pozycj臋 spo艂eczn膮. W demokratycznej Polsce, jednak偶e, zaw贸d fizyka przesta艂 by膰 uznawany za presti偶owy, czego dowodem mo偶e by膰 nik艂e zainteresowanie fizyk膮 w艣r贸d m艂odzie偶y.
路 Motywacja fizyk贸w do zajmowania si臋 nauk膮: Wyniki bada艅 wskazuj膮, 偶e zar贸wno respondenci, jak i respondentki rozwijali swoj膮 pasj臋 do fizyki ju偶 w dzieci艅stwie. Dziewcz臋ta jednak budowa艂y swoje zainteresowania naukowe g艂贸wnie w oparciu o osobiste relacje, podczas gdy ch艂opcy rozwijali te pasje na og贸艂 samodzielnie. W obu przypadkach zami艂owanie do fizyki by艂o wzmacniane przez nauczycieli, cho膰 w wi臋kszym stopniu w przypadku dziewcz膮t. Pedagodzy bowiem cz臋sto pe艂nili rol臋 doradc贸w i przewodnik贸w dla swoich uczni贸w. Z tego te偶 wzgl臋du, wyb贸r fizyki jako kierunku studi贸w wydaje si臋 by膰 w wielu przypadkach naturaln膮 konsekwencj膮 naukowych zainteresowa艅 respondent贸w. Podsumowuj膮c, wbrew powszechnym opiniom, kobiety zajmuj膮ce si臋 fizyk膮 s膮 zmotywowane do uprawiania nauki r贸wnie mocno co m臋偶czy藕ni.
路 Godzenie kariery akademickiej z 偶yciem rodzinnym: Analiza zwi膮zku zachodz膮cego pomi臋dzy 偶yciem rodzinnym fizyk贸w a ich prac膮 naukow膮 pokazuje, 偶e wi臋kszo艣膰 respondent贸w dostrzega艂a wysokie wymagania stawiane przez karier臋 akademick膮 oraz trudno艣膰 ich pogodzenia z obowi膮zkami rodzinnymi. Okazuje si臋, i偶 w wypadku kobiet konflikt na linii praca-rodzina by艂 tym wi臋kszy, i偶 zwi膮zany by艂 nie tylko z wymaganiami stawianymi przez sam膮 nauk臋, ale tak偶e spo艂ecznie konstruowanymi oczekiwaniami wobec kobiet. W艣r贸d kwestii uznawanych za problematyczne respondenci poruszali wym贸g cz臋stych wyjazd贸w, brak czasu, konieczno艣膰 bycia dyspozycyjnym, itp. Nale偶y zaznaczy膰, 偶e na to, w jaki spos贸b naukowcy zapatrywali si臋 na kwesti臋 艂膮czenia obowi膮zk贸w rodzinnych i zawodowych mia艂a wp艂yw nie tylko ich p艂e膰, ale r贸wnie偶 status rodzinny i pozycja zawodowa.
路 Dyskryminacja ze wzgl臋du na p艂e膰: Mimo 偶e wi臋kszo艣膰 respondentek nie skar偶y艂a si臋 wprost na dyskryminacj臋 ze wzgl臋du na p艂e膰 (m臋偶czy藕ni nie czuli si臋 偶adnym zakresie dyskryminowani), analiza ich wypowiedzi ujawni艂a szereg kwestii utrudniaj膮cych kobietom karier臋 akademick膮. Nale偶a艂y do nich: ma艂a elastyczno艣膰 struktur akademickich w wypadku kobiet badaczy (problem urlopu macierzy艅skiego czy wychowawczego stanowi膮cego naturaln膮 przerw臋 w karierze a nie uwzgl臋dnianego w og贸lnej ocenie rozwoju pracownika), niedocenianie osi膮gni臋膰 kobiet, brak wsparcia ze strony akademiczek, kt贸re osi膮gn臋艂y ju偶 sukces w pracy naukowej (tzw. mentoring).
路 艢rodowisko pracy na uczelni: Podczas analizy zagadnie艅 dotycz膮cych 艣rodowiska pracy na uczelni, niezwykle wa偶ne dla respondent贸w okaza艂y si臋 nast臋puj膮ce kwestie: elastyczno艣膰 czasu i miejsca pracy, atmosfera pracy, relacje kierownik-podw艂adni, skostnia艂e zasady promowania, niepewno艣膰 zatrudnienia, "koneksje i uk艂ady" w 艣wiecie akademickim, obowi膮zki dydaktyczne i administracyjne, wynagrodzenia, kwestie zwi膮zane ze sprz臋tem oraz aparatur膮 badawcz膮. Tym samym, badania wykaza艂y, 偶e fizyka nie mo偶e by膰 postrzegana jako dziedzina wolna od wp艂ywu czynnik贸w spo艂ecznych, kt贸re kszta艂tuj膮 r贸wnie偶 struktury akademickie.
路 Rezygnacja z kariery naukowej: Wyniki bada艅 jasno pokazuj膮, 偶e g艂贸wnymi powodami, dla kt贸rych fizycy podejmuj膮 decyzj臋 o odej艣ciu z uczelni s膮 kwestie finansowe. Ciekawe, 偶e kwestia ta dotyczy niemal wy艂膮cznie m臋偶czyzn, co zdaje si臋 potwierdza膰 g艂臋boko zakorzeniony w polskiej kulturze stereotyp m臋偶czyzny jako g艂贸wnego 偶ywiciela rodziny. W przypadku kobiet, problem rezygnacji jawi si臋 jako bardziej z艂o偶ony; z艂e relacje z prze艂o偶onym, trudno艣ci w godzeniu obowi膮zk贸w akademickich z 偶yciem rodzinnym, konieczno艣膰 odbywania d艂ugich sta偶y zagranicznych i wreszcie niepewno艣膰 sta艂ego zatrudnienia przyczyniaj膮 si臋 do porzucenia przez nie nauki.
Ponadto, analiza materia艂u badawczego wykaza艂a, 偶e 艣cie偶ki karier kobiet i m臋偶czyzn w fizyce s膮 silnie zakorzenione w procesach kulturowych. St膮d, zdecydowano si臋 na wzbogacenie analizy wywiad贸w z fizykami o dodatkowy kontekst spo艂eczny, historyczny, ekonomiczny i polityczny. Przygotowanych zosta艂o osiem opracowa艅 w zakresie takich zagadnie艅 jak: zmiany spo艂eczne, rynek pracy, 艣wiadczenia urlopowe, emancypacja kobiet, gender action plans, rodzaje i warunki zatrudnienia na uczelniach, system edukacji, ideologia fizyki.
Polski raport, powsta艂 w oparciu o 1,5-roczne badania, na bazie 66 wywiad贸w pog艂臋bionych przeprowadzonych w siedmiu najwi臋kszych polskich uniwersytetach i instytutach badawczych przy u偶yciu kwestionariusza z pytaniami otwartymi. Pr贸bka badawcza obejmowa艂a grup臋 43 fizyczek i 23 fizyk贸w, w tym 42 pracownik贸w naukowych na r贸偶nych etapach kariery akademickiej oraz 24 osoby, kt贸re zrezygnowa艂y z pracy w nauce. Ponadto, analiza wywiad贸w zosta艂a uzupe艂niona materia艂em badawczym zebranym podczas obserwacji uczestnicz膮cej oraz field notes i odniesieniami do literatury przedmiotu.
Raport ko艅cowy projektu UPGEM, kt贸rego integraln膮 cz臋艣ci膮 jest raport polski (strony 362-441 w j臋z. angielskim) znajduje si臋 tutaj: RAPORT
Materia艂y 藕r贸d艂owe: mgr Patrycja Chudzicka-Dudzik, WSMiP
Redakcja: Centrum Promocji