W 1929 r. w serii Biblioteczka Towarzystwa Mi艂o艣nik贸w J臋zyka Polskiego ukaza艂a si臋 pierwsza cz臋艣膰 opracowania profesora Stanis艂awa Szobera pt. 呕ycie wyraz贸w. Powstawanie wyraz贸w (nowotwory swojskie i zapo偶yczenia). Cz臋艣膰 drug膮, zatytu艂owan膮 Zamieranie i przemiany wyraz贸w opublikowano rok p贸藕niej. W opracowaniu autor zaj膮艂 si臋 na szersz膮 skal臋 zjawiskiem metaforycznie okre艣lanym jako 偶ycie wyraz贸w, cho膰 sam fenomen ma charakter ponadczasowy i uniwersalny.
Pojawianie si臋, zanikanie, a tak偶e powroty i r贸偶nego rodzaju zmiany znaczeniowe pewnych s艂贸w, ich cz膮stek czy zwi膮zk贸w wyrazowych zdarza艂y si臋 i si臋 zdarzaj膮 na r贸偶nych etapach dziej贸w ka偶dego j臋zyka. Pojawianie si臋 nowych s艂贸w wynika z rozmaitych potrzeb nominacyjnych, z kt贸rych najcz臋stsz膮 jest ukazanie si臋, powstanie nowego desygnatu, poj臋cia, zjawiska.
U偶ytkownicy j臋zyka radz膮 sobie w takich wypadkach zasadniczo na dwa sposoby. Albo wymy艣laj膮 nowe s艂owa (tzw. neologizmy), czasem te偶 istniej膮cym ju偶 wyrazom nadaj膮 nowy sens, albo ratuj膮 si臋 zapo偶yczeniami z innych j臋zyk贸w. Nasi przodkowie nie znali takich obiekt贸w, jak samoch贸d, radio, telefon, kom贸rka (w znaczeniu 'telefon przeno艣ny'), komputer, laptop, wobec czego nie mieli nazw dla tych przedmiot贸w. Ich pojawienie si臋 wymog艂o powo艂anie do istnienia b膮d藕 to neologizm贸w s艂owotw贸rczych (samoch贸d), b膮d藕 znaczeniowych (kom贸rka), czy wreszcie przyswojenie obcych po偶yczek.
Na marginesie trzeba doda膰, 偶e, o ile dzi艣 m贸wi si臋 o zalewie polszczyzny zapo偶yczeniami angielskimi, o tyle takie fale zdarza艂y si臋 niegdy艣, na r贸偶nych etapach historii j臋zyka polskiego. W 艣redniowieczu by艂y to zapo偶yczenia niemieckie, od XVI w. na du偶膮 skal臋 艂aci艅skie, potem w艂oskie, francuskie, rosyjskie. Z tej ca艂ej masy utrzyma艂y si臋 nieliczne, zatem mo偶na s膮dzi膰, 偶e podobny los spotka na przyk艂ad wiele s艂贸w znamiennych dla tzw. korpomowy, np. fokusowa膰 si臋, kejs (ang. case). Kto dzi艣 pami臋ta o obecnych niegdy艣 w j臋zyku polskim, a dzi艣 ju偶 zapomnianych, wyrazach pochodzenia francuskiego, np. antreprener 'przedsi臋biorca', parol 's艂owo zobowi膮zania', parapluj 'parasol', czy nawet znanym starszym u偶ytkownikom emablowa膰 'o m臋偶czyznach: otacza膰 szczeg贸lnymi wzgl臋dami kobiet臋'.
Zdarza si臋 i tak, 偶e jaki艣 wyraz czy inny element j臋zyka, kt贸ry zosta艂 zapo偶yczony w przesz艂o艣ci, zostaje wyparty a w jego miejscu pojawia si臋 inny, tak偶e o obcej proweniencji. Takie zmiany na du偶膮 skal臋 dotykaj膮 na przyk艂ad znaczeniow膮 kategori臋 intensyfikacji tre艣ci. Nasi przodkowie przej臋li z greki za po艣rednictwem 艂aciny przedrostek arcy-, kt贸ry oznacza艂 m.in. 'co艣 co jest najlepsze w swojej klasie'. St膮d w polszczy藕nie XVI czy XVII wieku takie wyrazy, jak arcyaposto艂, arcycelnik, a nawet arcyczarownica, arcyz艂odziej, czy arcyb臋kart. Potem w podobnej funkcji pojawi艂y si臋 inne przedrostki, znaczeniowo bliskie, np. ultra- (ultrakatolik, ultranarodowiec, ultranowoczesny), hiper- (hiperwyzysk, hiperkrytycyzm) czy super- (supergwiazdor).
Dzi艣 widzimy (zw艂aszcza w j臋zyku m艂odszego pokolenia), jak t臋 przestrze艅 zagarnia cz膮stka mega-. St膮d ju偶 nie superprodukcja, ale megaprodukcja i megafajny, a nawet po prostu mega. Tego typu zmiany dotycz膮 r贸wnie偶 pojedynczych wyraz贸w, o czym mo偶e 艣wiadczy膰 powolne schodzenie na drugi plan francuskiego z pochodzenia rzeczownika makija偶, w kt贸rego miejsce coraz cz臋艣ciej pojawia si臋 angielski make-up.
Wida膰 wi臋c, 偶e w 偶yciu wyraz贸w mo偶e doj艣膰 do r贸偶nych, cz臋sto nieprzewidywalnych zdarze艅. Ze zmian膮 stosunk贸w spo艂ecznych wi膮偶e si臋 na przyk艂ad odej艣cie w zapomnienie du偶ego zbioru nazw staropolskich danin, np. bobrownicze 'danina prawa polskiego', brze偶ne 'rodzaj op艂aty', butowe 'op艂awa od piwa i miodu', ch膮siebne// ch膮ziebne 'grzywna za kradzie偶', dachowczanne 'op艂ata od wybierania gliny na wyr贸b dach贸wek' czy nazw urz臋dnik贸w, np. bobrowy 'urz臋dnik sprawuj膮cy nadz贸r nad hodowl膮 bobr贸w', cze艣nik 'urz臋dnik, dostojnik; tytularny urz臋dnik ziemski, dawniej na dworze ksi膮偶臋cym podaj膮cy ksi臋ciu kielichy', koniuszy 'urz臋dnik nadworny zarz膮dzaj膮cy stajni膮 kr贸lewsk膮 i stadninami kr贸la', 艂owczy 'tytularny urz臋dnik ziemski, czuwaj膮cy nad przebiegiem polowa艅 w danej ziemi', podkomorze (to nie liter贸wka, w takiej formie u偶ywano tego s艂owa - przyp.red.) 'urz臋dnik s膮dz膮cy spory graniczne mi臋dzy szlacht膮', podczasze 'urz臋dnik tytularny, sprawuj膮cy nadz贸r nad piwnic膮 i trunkami pana', pods臋dek 'urz臋dnik s膮dowy ziemstwa, zast臋pca s臋dziego ziemskiego' czy nazw z zakresu pokrewie艅stwa i powinowactwa rodzinnego, np. ze艂wa, ze艂wica 'siostra m臋偶a', j膮trew '偶ona brata m臋偶a', dziewierz 'brat m臋偶a'.
By wspomnie膰 tylko, 偶e ma艂o kto ju偶 dzi艣 wie, jaka jest r贸偶nica mi臋dzy te艣ciem a 艣wiekrem czy wujem a stryjem鈥�
Autor: prof. Rafa艂 Zar臋bskiRedakcja: Centrum Promocji U艁