Umowno艣膰 daty Bo偶ego Narodzenia - ustalonej dopiero w IV wieku - wynika艂a z braku dok艂adnej informacji o tym wydarzeniu w przekazach ewangelicznych. Wed艂ug kalendarza solarnego w tym w艂a艣nie dniu przypada艂o zimowe przesilenie s艂oneczne. W staro偶ytno艣ci i u 艣redniowiecznych pogan by艂 to kulminacyjny moment zwi膮zany z wierzeniami i kultami solarnymi. Obchodzono w tym czasie doroczne 艣wi臋ta ku czci zmar艂ych przodk贸w oraz 艣wi臋ta agrarne z licznymi elementami magii rolniczej i hodowlanej. Wykorzystuj膮c zbie偶no艣膰 symboliki narodzin s艂o艅ca i narodzin Chrystusa, Ko艣ci贸艂 doprowadzi艂 nie tyle do likwidacji starego kultu, co raczej do zmiany jego przedmiotu. "Oczekiwanie" - to s艂owo-klucz do zrozumienia owej zbie偶no艣ci.
Bo偶e Narodzenie cho膰 nie ma tak wysokiego statusu w艣r贸d 艣wi膮t chrze艣cija艅skich jak Wielkanoc (za kt贸r膮 kryje si臋 tajemnica zmartwychwstania i odkupienia), postrzegane jest jako 艣wi臋to przepe艂nione wieloma tradycyjnymi elementami i pod tym wzgl臋dem mo偶e nawet uchodzi膰 za najobfitsze. Szczeg贸lne znaczenie posiada w tym kontek艣cie dzie艅, kt贸ry Bo偶e Narodzenie poprzedza - czyli Wigilia. To dzie艅 graniczny, gdy profanum (codzienno艣膰) ust臋puje miejsca sacrum (艣wi臋to艣ci). To czas gdy wszelkie - najbardziej nawet drobne - zjawiska i sytuacje nabieraj膮 proroczego znaczenia, a s艂owa i gesty posiadaj膮 szczeg贸ln膮 moc kreacyjn膮. Wigilia by艂a w spo艂eczno艣ciach rolniczych czasem pe艂nym wr贸偶b i zabieg贸w magicznych maj膮cych wp艂yn膮膰 na przysz艂e zbiory. Drugim wyra藕nym rysem Wigilii i 艣wi膮t Bo偶ego Narodzenia by艂 ich zaduszkowy charakter - dzi艣 ju偶 nieco zapomniany.
Wigilia jest wst臋pem do nowego czasu, i to ona otwiera kolejny rok (cho膰 ten kalendarzowy trwa jeszcze kilka dni). Nowy rok ma jednocze艣nie by膰 powt贸rzeniem cyklu poprzedniego. Wigilia jest wi臋c odtworzeniem rajskiej sytuacji prapocz膮tku, gdzie nie ma r贸偶nic spo艂ecznych mi臋dzy lud藕mi, wszystkie istoty ziemskie zgodnie ze sob膮 wsp贸艂istniej膮, a zmarli uczestnicz膮 w dzia艂aniach 偶ywych (przekraczaj膮c granice za艣wiat贸w). Partycypowa膰 w tej rajskiej sytuacji symbiozy wszystkich istot - z tego jak i z tamtego 艣wiata - mog膮 tylko ludzie o czystych sercach w zwi膮zku z tym do Wigilii nale偶a艂o si臋 duchowo i fizycznie przygotowa膰.
Zbi贸r dostrze偶onych, udokumentowanych i przekazanych przez etnograf贸w zachowa艅 - 艣wiadcz膮cych z jednej strony o wr贸偶ebnym/proroczym/wieszczym a z drugiej strony o zadusznym charakterze Wigilii - jest ogromny.
To puste miejsce przy stole i dodatkowe nakrycie. Ten gest ma wyra藕nie zaduszny charakter. Chodzi o zmar艂ych, kt贸rzy mog膮 nas odwiedzi膰 w艂a艣nie pod postaci膮 nieznajomego w臋drowcy, bezdomnego, 偶ebraka. Nade wszystko chodzi艂o o tych zmar艂ych, kt贸rzy opu艣cili nas w mijaj膮cym roku. Od Bo偶ego Narodzenia do Nowego Roku urz膮dzano tzw. 艣wi臋te wieczory podczas kt贸rych modlono si臋 za dusze zmar艂ych wierz膮c, 偶e w贸wczas s膮 one w艣r贸d nas.
Stawiano w izbach niewym艂贸cone snopy na wr贸偶b臋 urodzaju. Wtykano za obrazy i mi臋dzy belki domostw ga艂膮zki ja艂owca, 艣wierku, sosny poniewa偶 wiecznie zielona ga艂膮藕 to symbol d艂ugiego 偶ycia i zdrowia. Potem t臋 rol臋 przyj臋艂o tzw. bo偶e drzewko, czyli powieszony pod stropem czubkiem ku do艂owi i udekorowany szczyt iglastego drzewa. Od ko艅ca XIX wieku, najpierw w miastach, a potem tak偶e na wsi, przyj臋艂a si臋 stawiana na pod艂odze choinka. Z uwagi na estetyk臋 to pewien prze艂om, ale pod wzgl臋dem symbolicznym to nic nowego.
W Wigili臋 rzucano o powa艂臋 makiem lub gotowanym grochem wierz膮c, 偶e im wi臋cej si臋 do powierzchni przyklei ty wi臋kszy b臋dzie latem urodzaj.
Postna, uroczysta wieczerza sk艂ada si臋 z potraw pochodz膮cych z wszystkich obszar贸w eksploatowanch przez cz艂owieka. Z pola pochodzi艂y kasze (dzi艣 ju偶 ma艂o popularne na wigilijnym stole), z ogrodu owoce, z lasu grzyby a z wody ryby. W tym zestawie r贸wnie偶 chodzi艂o o symbioz臋 wszystkich sfer z kt贸rymi cz艂owiek ma do czynienia.
"Jaka Wigilia, taki ca艂y rok" - powiada si臋, w zwi膮zku z tym ten dzie艅 powinni艣my prze偶y膰 godnie i zgodnie. Nie wolno k艂贸ci膰 si臋, przeklina膰, wymierza膰 dzieciom kar cielesnych, po偶ycza膰 (od kogo艣) pieni臋dzy. Nale偶y by膰 czystym na duszy i ciele, energicznym i pogodnym. Na dobr膮 wr贸偶b臋 sk艂adano sobie 偶yczenia, przyja藕nie pozdrawiano, dawano ja艂mu偶n臋 ubogim, starano si臋 by膰 hojnym zar贸wno dla bli藕nich jak i dla domowej zwierzyny. I tu kryje si臋 tajemnica obdarowywania prezentami. Pierwotnie w wigilijnej hojno艣ci nie tyle chodzi艂o o to, aby sprawi膰 komu艣 rado艣膰 (cho膰 to te偶 jest wa偶ne), ale o to, aby sprowokowa膰, wywr贸偶y膰, przepowiedzie膰 dostatek. Hojno艣膰 tego dnia, ma sprowadzi膰 dobrobyt w nadchodz膮cym roku, zar贸wno na daj膮cych jak i obdarowanych.
Po艂膮czenie obu dominuj膮cych tego wieczoru motyw贸w - wr贸偶ebnego i zadusznego, a tak偶e ch臋膰 wzmocnienia nastroju magii i swoistego mistycyzmu sprawi艂o, 偶e "wymy艣lono" po艣rednik贸w dostarczaj膮cych prezenty. Dla wi臋kszo艣ci z nas to 艣wi臋ty Miko艂aj. Wiemy jednak, 偶e nie mia艂 i nie ma on monopolu na tego rodzaju "dzia艂alno艣膰". W wielu regionach o podrzucanie prezent贸w "pos膮dzano" grupy kol臋dnicze, kt贸re by艂y powszechnym elementem bo偶onarodzeniowego folkloru. W kilku regionach po艂udniowej polski kol臋dnik贸w nazywano "Miko艂ajami", poniewa偶 faktycznie by艂 w艣r贸d nich i 艣wi臋ty Miko艂aj, ale odziany jak biskup z po艂udnia, z mitr膮 i pastora艂em, a nie jak przysadzisty staruszek z p贸艂nocy w czapce z pomponem. Z kolei na Dolnym 艢l膮sku, Wielkopolsce i Pomorzu owi przebiera艅cy nazywani byli "Gwiazdorami" i to oni byli odpowiedzialni za odnajdywane po ich wizycie prezenty. Tu postaci膮, od kt贸rej bra艂a nazw臋 grupa, by艂 ch艂opiec nios膮cy ozdobn膮 gwiazd臋. "Gwiazdorem" mog艂a by膰 inna posta膰 z grupy kol臋dniczej, przebrana i symbolizuj膮ca jednego z "m臋drc贸w wschodu", kt贸rzy przyszli z艂o偶y膰 Jezusowi pok艂on i przekaza膰 dary (analogia jest tu wyra藕na). W ka偶dym razie nie by艂 to ju偶 艣wi臋ty Miko艂aj. W kilku regionach Ma艂opolski i na 艢l膮sku Cieszy艅skim prezenty przynosi "anio艂ek". W niekt贸rych cz臋艣ciach G贸rnego 艢l膮ska utrzymywano, 偶e prezenty zostawia "dzieci膮tko" - Pan Jezus, kt贸ry tego dnia pojawia si臋 w艣r贸d ludzi.
Co 艂膮czy te wszystkie postacie? Oczywi艣cie ich pochodzenie i przybycie z za艣wiat贸w, jako 偶e dla naszych przodk贸w Wigilia i 艣wi臋ta Bo偶ego Narodzenia mia艂y wymiar duchowy, kt贸rego g艂臋bi czasem dzi艣 ju偶 nie pojmujemy.
Materia艂 przygotowa艂: dr Damian Kasprzyk