data publikacji: 17 lutego 2021
tekst: Wioletta Kazimierska-Jerzyk
Zbigniew Waszczeniuk urodzi艂 si臋 w 1949 roku w Bia艂ymstoku. Uko艅czy艂 studia w Akademii Sztuk Pi臋knych w Warszawie, gdzie w 1974 roku uzyska艂 dyplom z wyr贸偶nieniem na Wydziale Grafiki w Pracowni Plakatu Henryka Tomaszewskiego. Sympatykom sztuki plakatowej ten ostatni fakt wystarczy za rekomendacj臋. Ale ten w膮tek biograficzny mo偶e te偶 troch臋 zmyli膰, Waszczeniuk jest bowiem artyst膮 bardzo wszechstronnym, pracuj膮cym w r贸偶nych, cz臋sto wynajdowanych przez siebie i trudnych do zakwalifikowania technikach. Poza tym jest cenionym malarzem, rysownikiem, grafikiem, tak偶e scenografem (m.in. 艂贸dzkiej wersji Pana Fajnackiego). Mieszka i pracuje w jednym z najbardziej malowniczych miejsc, jakie znam 鈥� w Supra艣lu. Artysta jest tak偶e absolwentem tamtejszego Pa艅stwowego Liceum Sztuk Plastycznych im. Artura Grottgera, kt贸rego istnienie wida膰 w wielu zak膮tkach miasta. W og贸le ca艂y Supra艣l z niespotykanym nat臋偶eniem, ale i subtelno艣ci膮 艂膮czy kulturow膮 tradycj臋 (starannie rekonstruowan膮), aktualne 偶ycie artystyczne i oczywi艣cie naturalne 艣rodowisko. Nic wi臋c dziwnego, 偶e zakorzeniony tam Waszczeniuk s艂ynie z urokliwych cykli prac przedstawiaj膮cych przyrod臋 Podlasia, a przede wszystkim ptaki. Wykonuje je w tradycyjnych mediach, ale te偶 przy u偶yciu np. p艂yt PCV lub w zaskakuj膮cych pracach papierowych, wykorzystuj膮c 艣wiat艂ocie艅 przestrzennych struktur. Ch臋tnie operuje dynamiczn膮, graficzn膮 kresk膮 oraz ekspresyjnymi gestami malarskimi, przekszta艂canymi w dekoracyjne kompozycje.
Ale powraca Waszczeniuk tak偶e do fascynacji plakatem i osob膮 Tomaszewskiego. Oszcz臋dny pod wzgl臋dem formalnym, a zarazem bardzo ekspresyjny w wyrazie plakat do Pana Fajnackiego jest przyk艂adem okre艣lonej tradycji tego gatunku sztuki, wydobywaj膮cej maksimum tre艣ci z minimum 艣rodk贸w. Warto zestawi膰 t臋 prac臋 z seri膮 autorskich plakat贸w stworzonych przez Waszczeniuka jako ho艂d dla Henryka Tomaszewskiego w dziesi膮t膮 rocznic臋 艣mierci artysty. Zosta艂a on zatytu艂owana we wrze艣niu 2015 roku. Ca艂y ten zbi贸r to tak偶e gratka dla filozof贸w, bo plakaty te explicite okre艣lane s膮 jako filozoficzne w艂a艣nie. Po艣r贸d bardzo ciekawych prac mo偶na tam znale藕膰 m.in. propozycj臋 z Kantem w roli g艂贸wnej. Plakat o problematyce filozoficznej na og贸艂 realizowany jest jako asekuracyjna abstrakcja, a Waszczeniuk podchodzi do tego tematu anegdotycznie. O ca艂ej serii organizatorzy ekspozycji pisali, wyra藕nie nawi膮zuj膮c do obiegowej charakterystyki dzie艂 tw贸rc贸w Polskiej Szko艂y Plakatu:
Zbigniew Waszczeniuk podejmuje tematy uniwersalne, dotycz膮ce przemijania, d膮偶膮c do przekazania istotnych dla niego tre艣ci. Autor z wra偶liwo艣ci膮 w艂a艣ciw膮 jego refleksyjnej naturze pos艂uguje si臋 skr贸tem my艣lowym, uj臋tym w oszcz臋dny i swobodny znak graficzny [podkr. W. K.-J.], dokonuj膮c filozoficznych uog贸lnie艅. Symbol, has艂o, dowcip, kt贸re naprowadzaj膮 na g艂臋bsz膮 my艣l, to g艂贸wne cechy jego tw贸rczo艣ci1.
鈥瀂nikaj膮cy鈥� na plakacie Waszczeniuka sam Pan Fajnacki to bohater stworzony przez innego niezwyk艂ego artyst臋, kt贸ry wywar艂 du偶y wp艂yw na rozw贸j ca艂ego teatru lalek w Polsce2. Tak przestawia jego sylwetk臋 Bo偶ena Frankowska:
Wojciech Szelachowski jest re偶yserem teatralnym, autorem scenariuszy inscenizacji, wierszy i tekst贸w piosenek dla teatru lalek i teatru literacko-muzycznego, wyk艂adowc膮 na Wydziale Sztuki Lalkarskiej w Akademii Teatralnej im. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie. W latach 1992-2003 by艂 dyrektorem artystycznym Bia艂ostockiego Teatru Lalek (BTL) za dyrekcji Wojciecha Kobrzy艅skiego. [鈥 [U] ko艅czy艂 [鈥 studia re偶yserskie na Wydziale Teatru Lalkowego w bia艂ostockiej filii Pa艅stwowej Wy偶szej Szko艂y Teatralnej im. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie (1979/80 鈥� 1985/1986) i mia艂 za sob膮 r贸偶norodne do艣wiadczenia w pracy dydaktyczno-pedagogicznej i dziennikarskiej w dziedzinie kultury, literatury, muzyki, teatru 鈥� jako nauczyciel j臋zyka polskiego w szkole podstawowej i w liceum oraz jako reporter i recenzent gazety codziennej, redaktor w wydawnictwie ksi膮偶ek, zast臋pca redaktora naczelnego bia艂ostockiego informatora kulturalnego, t艂umacz na angielski i z j臋zyka s艂owackiego, lektor w filmie, organizator miejskich imprez鈥�3
Ju偶 w trakcie studi贸w Szelachowski by艂 asystentem re偶ysera Krzysztofa Raua w Bia艂ostockim Teatrze Lalek i pracowa艂 przy jego spektaklach. Pan Fajnacki by艂 natomiast jego warsztatem studenckim realizowanym pod kierunkiem Raua. W艂a艣nie druga inscenizacja tej sztuki przygotowana dla Teatru Lalek 鈥濧rlekin鈥� w 艁odzi, maj膮ca premier臋 8 marca 1986, zako艅czy艂a si臋 obron膮 dyplomu re偶yserskiego Szelachowskiego 15 czerwca 1986 roku4. Od pocz膮tku, tj. od pierwszej bia艂ostockiej inscenizacji zar贸wno krytycy, jak i widzowie, nie szcz臋dzili spektaklowi pochwa艂, opisywano go jako nowatorsk膮 鈥瀘biecuj膮c膮 propozycj臋 kabaretu dla dzieci鈥�5. Jak podsumowuje biografka artysty:
Przedstawienia cieszy艂y si臋 wielkim powodzeniem u publiczno艣ci. W Bia艂ymstoku w pierwszym sezonie Pan Fajnacki zosta艂 zagrany 124 razy (101 razy w siedzibie i 23 razy w obje藕dzie) i pozostawa艂 w repertuarze przez kilka lat. Podobnie by艂o w 艁odzi i w Warszawie. Na festiwalach inscenizacje zosta艂y obsypane nagrodami, a wyr贸偶nieniami w plebiscytach publiczno艣ci. Dzieci identyfikowa艂y si臋 z bohaterami i niejako wymusi艂y na Autorze dalsze przygody Pana Fajnackiego: Pan Fajnacki dwa! (Bia艂ostocki Teatr Lalek) i Pa艅stwo Fajnackich (Bia艂ostocki Teatr Lalek, Teatr 鈥濴alka鈥�).6
Dla uporz膮dkowania wiadomo艣ci zwi膮zanych z tym tytu艂em warto wymieni膰, co sk艂ada si臋 na cykl spektakli o Fajnackich: Pan Fajnacki, Bia艂ostocki Teatr Lalek, 10 II 1984, scen. Edward Lutczyn, muzyka Grzegorz D膮bkowski; Teatr Lalek 鈥濧rlekin鈥� w 艁odzi, 7 VI 1987, scen. Zbigniew Waszczeniuk, muzyka Grzegorz D膮bkowski; Teatr 鈥濴alka鈥� w Warszawie, 29 X 1988, scen. Edward Lutczyn, muzyka Grzegorz D膮bkowski; Pan Fajnacki dwa!, Bia艂ostocki Teatr Lalek, 7 VI 1987; Pa艅stwo Fajnackich, Bia艂ostocki Teatr Lalek, 1 VI 1997; Teatr 鈥濴alka鈥�, 8 XII 2001.
Odwo艂uj膮c si臋 ponownie do niezwykle instruktywnego tekstu Bo偶eny Frankowskiej, odnotowa膰 trzeba, 偶e:
Wojciechowi Szelachowskiemu uda艂a si臋 te偶 rzecz nie cz臋sto ju偶 dzisiaj spotykana w literaturze czy teatrze 鈥� wykreowanie bohatera [鈥 A ponadto jako autor, inscenizator i re偶yser w jednej osobie okaza艂 si臋 nieprzeci臋tnym znawc膮 psychiki dziecka i m膮drym mentorem doros艂ych widz贸w. A tak偶e utalentowanym autorem dowcipnego tekstu i 艣wietnym inscenizatorem. By艂o to wida膰 w akceptacji scenografii prostej a nadzwyczaj pomys艂owej (m.in. animacja lalek przywi膮zanych do prawdziwej szyi i oblicza aktora), muzyki uwydatniaj膮cej aktorskie talenty wokalne oraz nadaniu ca艂o艣ci 艣wietnego tempa i rytmu komediowej zabawy z przymieszk膮 pouczenia pod adresem doros艂ych na temat problem贸w i trosk wieku dzieci臋cego.7
Plakat Waszczeniuka jest wywrotowy: maksimum ekpresji przy minimum 艣rodk贸w. Uj臋cie postaci zabawnie markuje do艣wiadczenie synestetyczne: bezg艂o艣nie skradaj膮cy si臋 bohater jest niewidzialny. Zamaszysty krok i ostre kontrasty zwiastuj膮 drobn膮 katastrof臋...
Zobacz inne plakaty Zbigniewa Waszczeniuka
1 Symbol, has艂o, dowcip. Plakaty Zbigniewa Waszczeniuka w Galerii im. Sle艅dzi艅skich, , 31.08.2015.
2 Bo偶ena Frankowska, Wojciech Szelachowski przed 30 rocznic膮 debiutu, 1 marca 2015, witryna Sekcji polskiej Mi臋dzynarodowego Stowarzyszenia Krytyk贸w Teatralnych AICT Polska, .
3&苍产蝉辫;罢补尘偶别.
4 Inne autorskie dzie艂o Krasnal Odsapka (premiera 26 V 1985 w Bia艂ostockim Teatrze Lalek) przygotowane jako praca dyplomowa nie zosta艂o uznane, gdy偶 oceniono je jako 鈥瀗ie lalkowe鈥�. Bo偶ena Frankowska, Wojciech Szelachowski鈥�, dz. cyt.
5&苍产蝉辫;罢补尘偶别.
6&苍产蝉辫;罢补尘偶别.
7&苍产蝉辫;罢补尘偶别.