data publikacji: 1 wrze艣nia 2022
tekst: Jowita Mr贸z
Unikat definiowany bywa jako rzecz jedyna w swoim rodzaju1 albo co艣 bardzo rzadko spotykanego i dlatego cennego2. Plakat 鈥� jako dzie艂o z g贸ry zaplanowane do powielania 鈥� trudno by艂oby wpasowa膰 w tak sformu艂owane definicje i okre艣li膰 mianem unikatu. Jednak, jak zauwa偶a Roger Scruton unikatowy mo偶e by膰 styl, cechuj膮cy jednostkow膮 ludzk膮 istot臋, 鈥瀔t贸rej osobowo艣膰 w pe艂ni odzwierciedla si臋 w dzie艂ach鈥�3. Nie jest to ani najwa偶niejsze, ani najja艣niejsze uj臋cie stylu. Georg Simmel 鈥� dla odmiany 鈥� broni膮c metafizycznych za艂o偶e艅 suwerenno艣ci sztuki, przeciwstawia styl unikatowo艣ci, wskazuj膮c, 偶e neguje on indywidualn膮 istot臋 i warto艣膰 dzie艂a, czyli unikatowo艣膰 w艂a艣nie4. Przytaczaj膮c z katalogu wydanego w ramach ubieg艂orocznej wystawy prac Zbigniewa Waszczeniuka (zob. ) nast臋puj膮cy fragment:
Tw贸rczo艣膰 Waszczeniuka ma r贸wnie偶 swoj膮 etyk臋 鈥� opart膮 na etosie wolnego cz艂owieka oraz 鈥� co tylko wydaje si臋 sprzeczne 鈥� powinno艣ci wobec sztuki. Chodzi bowiem o powinno艣膰 tylko wobec niej i jej artystycznej autonomii. [鈥 niekt贸re plakaty Waszczeniuka s膮 do siebie podobne, poniewa偶 powsta艂y z wykorzystaniem tych samych technik lub stanowi膮 jakie艣 kontinuum tematyczne. Ale ca艂y zbi贸r prezentuje si臋 tak, jakby tworzy艂o go kilku r贸偶nych artyst贸w5,
mo偶na zaryzykowa膰 stwierdzenie, 偶e tw贸rczo艣膰 autora Czas robi swoje wpisuje si臋 w Simmla za艂o偶enia dotycz膮ce unikatowo艣ci i stylu. Mog膮 by膰 to jednak S艂owa na wiatr rzucone, poniewa偶 Waszczeniuk jest przecie偶 鈥瀞padkobierc膮鈥� Polskiej Szko艂y Plakatu i uczniem Henryka Tomaszewskiego, co wyra藕nie uwidacznia si臋 w jego tw贸rczo艣ci. Nie wiadomo, jak do tej kwestii odni贸s艂by si臋 Simmel. Niezale偶nie jednak od w膮tpliwo艣ci, kt贸re powy偶szy cytat wprowadzi艂, warto na chwil臋 si臋 nad nim zatrzyma膰, a nast臋pnie skoncentrowa膰 my艣li wok贸艂 s艂owa 鈥瀍tyka鈥�, prowadz膮cego do艣膰 oczywist膮 drog膮 do wizualnej zagadki zawartej w "Zgadza si臋" nie znaczy "zgodnie".
Plakat, kt贸ry powsta艂 w 1974 roku, m贸g艂by zosta膰 odczytany jako 偶art z Immanuela Kanta, umieszczonego tu na postumencie i zestawionego z innymi kantami: sto艂u i nogawki. Sugeruj膮c si臋 tytu艂em, chcia艂oby si臋 powiedzie膰, 偶e uzgodnienie na jednym poziomie nie gwarantuje uzgodnienia na innym, tzn. zbie偶no艣膰 fonetyczna nie jest to偶sama z paraleln膮 relacj膮 pomi臋dzy znaczeniami s艂贸w. Porzucaj膮c wysi艂ki interpretacyjne, stanowi膮ce w przypadku prac Waszczeniuka szczeg贸lne intelektualne wyzwanie, warto moim zdaniem skierowa膰 si臋 ku potencjalnej analogii, kt贸r膮 dostrzec mo偶na mi臋dzy "Zgadza si臋" nie znaczy "zgodnie" a Jednym i trzema krzes艂ami Josepha Kosutha z 1965 roku: oto krzes艂o, jego wizualna reprezentacja w postaci fotografii krzes艂a oraz s艂ownikowa definicja krzes艂a. Trzy krzes艂a, a ka偶de zupe艂nie inne. Podobnie jak kanty na plakacie Waszczeniuka. "Zgadza si臋" nie znaczy "zgodnie" mog艂oby sta膰 si臋 mottem i dla Kosutha, i dla tej pozornej analogii mi臋dzy oboma artystami. Jej fikcyjny charakter ujawnia si臋 nie tylko na poziomie wizualnym i koncepcyjnym, ale przede wszystkim w podej艣ciu artyst贸w do samej sztuki. Kosuth wskazuj膮c, 偶e dzie艂o sztuki jest tautologi膮, 鈥瀦amyka鈥� sztuk臋 w refleksji teoretycznej. Natomiast Waszczeniuk, cho膰 stawia pytania o medium plakatu i przyjmuje metartystyczne za艂o偶enia6, rezygnuje z autokomentarza, ale nie anegdotyczno艣ci, kt贸ra staje si臋 istotnym 艂膮cznikiem mi臋dzy inspiruj膮cymi do interpretacji znakami a dobrze znan膮 odbiorcy codzienno艣ci膮.
Niezale偶nie od tego, czy Simmla uj臋cie unikatowo艣ci daje si臋 zastosowa膰 do prac Waszczeniuka, i jak zwodniczo bliskie jest dzie艂o Kosutha plakatowi "Zgadza si臋" nie znaczy "zgodnie", tw贸rczo艣膰 polskiego artysty prowokuje odbiorc贸w do namys艂u, budzi ciekawo艣膰 swoj膮 niejednoznaczno艣ci膮, oszcz臋dno艣ci膮 element贸w, refleksyjno艣ci膮 nad procesem my艣lenia i sam膮 rzeczywisto艣ci膮. Tym samym po 鈥瀞potkaniu鈥� z tw贸rczo艣ci膮 Zbigniewa Waszczeniuka trudno rozsta膰 si臋 z imperatywem Rozwijaj si臋, kt贸ry nie bez przyczyny sta艂 si臋 tytu艂em w 2021 roku zorganizowanej przez galeri臋 i portal IF Kolekcja. Polski Plakat.
Zob. inne plakaty Zbigniewa Waszczeniuka:
1 Doroszewski, W. (1958鈥�1969). S艂ownik j臋zyka polskiego. Warszawa: Wiedza Powszechna / PWN.
2 Ba艅ko, M. (2000). Inny s艂ownik j臋zyka polskiego. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
3 Scruton, R. (2018). 笔颈臋办苍辞. 艁贸d藕: Wydawnictwo Uniwersytetu 艁贸dzkiego, s. 106.
4 Simmel, G. (2007). Problem stylu. W: Simmel, G., Filozofia kultury wyb贸r esej贸w. Krak贸w: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiello艅skiego, s. 177鈥�184.
5 Janicki J., Kazimierska-Jerzyk W., Nowak O., Paw艂owicz K., Szufli艅ska K., 呕ejmo D. (2021). Twarz i gest. W: Kazimierska-Jerzyk W. (red.), Rozwijaj si臋. Wystawa plakat贸w filozoficznych Zbigniewa Waszczeniuka. 艁贸d藕, s. 5鈥�11.
6 Ibidem.