Czy dostaj膮c informacj臋 o utracie swych danych cyfrowych poczujesz si臋 tak samo niekomfortowo, jak w przypadku kradzie偶y nagra艅 z kamer? Prawdopodobnie nie, poniewa偶 dla wi臋kszo艣ci z nas cyfrowe 艣lady, techniki ich analizowania, jak i cele tego typu bada艅, s膮 obszarem do艣膰 abstrakcyjnym. Znacznie trudniej wi臋c wyobrazi膰 sobie konsekwencje utraty danych cyfrowych, kt贸re pozwalaj膮 na poznanie naszych potrzeb informacyjnych, wybor贸w konsumenckich, cech psychologicznych, pogl膮d贸w politycznych, a nawet preferencji seksualnych. Szczeg贸lnie, 偶e urz膮dzenia cyfrowe wykorzystujemy w celach zawodowych czy prywatnych z poczuciem zachowania anonimowo艣ci oraz prywatno艣ci... Tymczasem pozostawiamy po sobie 艣lady cyfrowe o bardzo szerokim spektrum, odpowiadaj膮cym naszym realnym zachowaniom.
Buszuj膮c w cyberprzestrzeni
Cyberprzestrze艅, kt贸r膮 w uproszczeniu mo偶na zdefiniowa膰 jako zbi贸r urz膮dze艅 cyfrowych zdolnych do przesy艂ania, odbierania, przechowywania i analizowania pakiet贸w danych oraz danych na nich sk艂adowanych, nie jest bowiem osobn膮 rzeczywisto艣ci膮. Cz臋sto pojawia si臋 swojego rodzaju 鈥瀕iterackie鈥� podej艣cie do tego zagadnienia, - m贸wimy, 偶e 鈥瀢chodz膮c do cyberprzestrzeni, wchodzimy do innej, cyfrowej rzeczywisto艣ci鈥�. Osobi艣cie podchodz臋 do cyberprzestrzeni jako do sk艂adowej rzeczywisto艣ci, jej integralnej cz臋艣ci, dzi臋ki kt贸rej mo偶liwe jest analizowanie realnych zachowa艅 ludzi. Ta ma艂a zmiana w sposobie postrzegania istoty cyfrowych 艣lad贸w pozwala dostrzec, 偶e proces ten pozwala okre艣li膰 potrzeby i uzyska膰 informacje o zachowaniach ludzi, kt贸re przejawiaj膮 nie tylko w cyberprzestrzeni.
Wed艂ug Internet Live Stats, w grudniu 2021 roku dost臋p do Internetu posiada艂o ponad 5 miliard贸w 140 milion贸w ludzi, kt贸rzy w czasie ka偶dej sekundy dokonywali prawie 100 tysi臋cy zapyta艅 w 艣rodowisku Google, wykorzystuj膮c je do zaspokajania swoich potrzeb zwi膮zanych m.in. z prac膮, nawi膮zywaniem relacji, nauk膮 czy zakupami. Wi臋kszo艣膰 zapyta艅 i innych dzia艂a艅 w 艣rodowisku cyfrowym podlega indeksowaniu i mo偶e stanowi膰 zas贸b danych do analizowania zachowa艅 jednostek lub grup w cyberprzestrzeni. 艁膮cz膮c te dwa fakty, czyli ekstremalnie du偶膮 grup臋 u偶ytkownik贸w (stanowi膮c膮 prawie 70 procent ca艂ej populacji1) oraz mo偶liwo艣ci analizowania jej zachowa艅 mo偶na sformu艂owa膰 hipotez臋, 偶e cyfrowe 艣lady s膮 zwierciad艂em ca艂ej ludzko艣ci lub konkretnych spo艂ecze艅stw.
Od architektury informacji po profil psychologiczny
Sam wykorzysta艂em je podczas pisania pracy doktorskiej Architektura informacji stron internetowych polskich bibliotek uniwersyteckich. Dzi臋ki przeanalizowaniu dzia艂a艅 ponad 2,6 milion贸w u偶ytkownik贸w mog艂em przedstawi膰 m.in. schemat uniwersalnej architektury informacji strony internetowej biblioteki uniwersyteckiej. Prowadz膮c te badania, u艣wiadomi艂em sobie, w jak decyduj膮cym stopniu analizy cyfrowych 艣lad贸w u偶ytkownik贸w s艂u偶膮 podnoszeniu poziomu naszego 偶ycia, je偶eli chodzi np. O popraw臋 funkcjonalno艣ci cyfrowych (UX/UI), wspieranie sprzeda偶y i e-commerce, czy lepsze poznanie potrzeb ludzi. Ale wykorzystane do niecnych cel贸w, mog膮 zburzy膰 nasz komfort i oddzia艂ywa膰 poprzez np. naruszanie prywatno艣ci, inwigilowanie, manipulowanie opini膮 publiczn膮 i wzmacnianie polaryzacji spo艂ecznej.
Temat coraz cz臋艣ciej przejawia si臋 w debatach, ale nadal bardziej boimy si臋, 偶e kto艣 b臋dzie nas pods艂uchiwa膰 przez smartfon lub podgl膮da膰 przez kamerk臋 w laptopie. Z mojej perspektywy to cyfrowe 艣lady 鈥瀖贸wi膮鈥� o nas wi臋cej ni偶 pods艂uchy czy ukryte kamery. Jako przyk艂ad podam rozw贸j bada艅 psychometrycznych, kt贸re opisa艂em w artykule Okre艣lanie osobowo艣ci u偶ytkownik贸w Internetu poprzez analizowanie ich cyfrowych 艣lad贸w w 艣wietle wybranych bada艅 dr. Micha艂a Kosi艅skiego. Wynika z niego, 偶e analizuj膮c zachowania u偶ytkownik贸w w 艣rodowisku cyfrowym, da si臋 okre艣li膰 ich cechy psychologiczne. S膮 nimi mi臋dzy innymi te w skali Wielkiej Pi膮tki: neurotyczno艣膰/stabilno艣膰 emocjonalna, ekstrawersja/introwersja, otwarto艣膰/zamkni臋to艣膰, ugodowo艣膰/antagonizm, sumienno艣膰/brak ukierunkowania.
Dodatkowo, odnosz膮c si臋 do bada艅 Kosi艅skiego, mo偶na wykaza膰, 偶e chocia偶by reakcje u偶ytkownik贸w na Facebooku (np. polubienia), pozwalaj膮 na analizowanie ich pogl膮d贸w politycznych jak i preferencji seksualnych. Roberto Gonzalez w swoim artykule Hacking the citizenry? Personality profiling, 鈥榖ig data鈥� and the election of Donald Trump, przedstawi艂 cytat z Alistaira Crolla:
Po Eisenhowerze nie mo偶na wygra膰 wybor贸w bez radia. Po JFK nie mo偶na by艂o wygra膰 wybor贸w bez telewizji. Po Obamie nie mo偶na by艂o wygra膰 wybor贸w bez sieci spo艂eczno艣ciowych. Przewiduj臋, 偶e w 2012 roku nie wygrasz wybor贸w bez big data.
Po 艣ladach 艂atwiej, ale nic za darmo...
Dzi臋ki analizie 艣lad贸w cyfrowych 艂atwiej korzysta si臋 nam chocia偶by z platform e-commerce czy medi贸w spo艂eczno艣ciowych. S膮 coraz lepiej dostosowane do naszych potrzeb, intuicyjne, przez co, dla przyk艂adu, wchodz膮c do nowego sklepu internetowego lub instaluj膮c now膮 aplikacj臋 nie musimy uczy膰 si臋, jak z nich korzysta膰. Niestety, co艣 za co艣. Takie udogodnienia skutkuj膮 powstawaniem baniek informacyjnych oraz baniek filtruj膮cych zniekszta艂caj膮cych (z my艣l膮 o nas) rzeczywisto艣膰 w cyfrowym 艣wiecie. O tych pierwszych m贸wi si臋 coraz wi臋cej, niestety z mojej perspektywy znacznie wi臋kszym problemem spo艂ecznym s膮 ba艅ki filtruj膮ce. Wyst臋puj膮 w 艣rodowiskach, w kt贸rych u偶ytkownik dokonuje wyszukiwania (np. wyszukiwarka Google) lub algorytm podaje mu tre艣ci (np. Facebook, Instagram, TikTok). Mechanizm ich powstawania opiera si臋 na analizie cech i potrzeb u偶ytkownika, kt贸ry po zadaniu zapytania, np. w wyszukiwarce, otrzymuje odpowiedzi dopasowane do niego. Dla przyk艂adu u偶ytkownik o pogl膮dach konserwatywnych mo偶e zobaczy膰 inne wyniki ni偶 u偶ytkownik o pogl膮dach liberalnych mimo wpisania w wyszukiwark臋 tej samej frazy lub s艂owa kluczowego 鈥� np. 鈥瀉borcja鈥�.
Termin ba艅ka filtruj膮ca stworzy艂 Eli Pariser. Stwierdzi艂 przy tym, 偶e ba艅ki tego typu maj膮 trzy podstawowe cechy: ka偶dy u偶ytkownik tworzy swoj膮 indywidualn膮 ba艅k臋, u偶ytkownik nie ma wgl膮du w swoj膮 ba艅k臋 i, co niemniej istotne, u偶ytkownik nie mo偶e pozby膰 si臋 swojej ba艅ki.
Wraz z dr. Remigiuszem 呕ulickim opisa艂em zjawisko baniek filtruj膮cych oraz pr贸by okre艣lenia metodyki ich analizowania w artykule Pr贸ba wypracowania metodologii pomiaru baniek filtruj膮cych w wyszukiwarce Google.
鈥濺zeczywisto艣膰鈥� z ba艅ki
Wyst臋powanie baniek filtruj膮cych jest naturalne z perspektywy dostosowywania rozwi膮za艅 cyfrowych do potrzeb u偶ytkownik贸w 鈥� je偶eli wyszukiwarka Google nie pokazywa艂aby nam tre艣ci, kt贸rych szukamy, to nie zdoby艂aby tak masowej popularno艣ci. Z drugiej strony - przedstawianie ludziom tylko tych tre艣ci, z kt贸rymi oni si臋 zgadzaj膮, wzmaga polaryzacj臋 spo艂eczn膮, a my przestajemy si臋 wzajemnie rozumie膰.
Podam jaskrawy przyk艂ad: wpisujemy w Google fraz臋 鈥瀙艂aska ziemia鈥�, a nast臋pnie wchodzimy w interakcj臋 tylko z tre艣ciami rzekomo potwierdzaj膮cymi t臋 teori臋. Wyszukiwarka 鈥瀗auczy si臋鈥� naszych preferencji wyszukiwania i w przy kolejnych dzia艂aniach b臋dzie wy艣wietla膰 nam, w pierwszej kolejno艣ci, wyniki zgodne z naszymi oczekiwaniami. Co za tym idzie, mo偶emy umacnia膰 si臋 nawet w absurdalnym przekonaniu, 偶e ziemia jest p艂aska. Z racji na to, 偶e wi臋kszo艣膰 kwestii nie jest tak oczywista, trudno艣膰 we wzajemnym porozumieniu si臋 ro艣nie 鈥� wprost proporcjonalnie do pog艂臋biania si臋 polaryzacji spo艂ecznej.
Nale偶y r贸wnie偶 podkre艣li膰, 偶e jako ludzie mamy wrodzon膮 zdolno艣膰 do korzystania tylko z tych zasob贸w, kt贸re odpowiadaj膮 naszemu 艣wiatopogl膮dowi, co podkre艣li艂 Adrian Bardon w artykule Ludzie s膮 zaprogramowani, by odrzuca膰 fakty, kt贸re nie pasuj膮 do ich 艣wiatopogl膮du:
Kiedy interesy grupy, wyznania lub dogmaty s膮 zagro偶one przez niepo偶膮dane informacje oparte na faktach, tendencyjne my艣lenie staje si臋 zaprzeczeniem. I niestety, te fakty dotycz膮ce natury ludzkiej mo偶na manipulowa膰 dla cel贸w politycznych.
Po pierwsze: u艣wiadamia膰
Najskuteczniejsz膮 metod膮 przeciwstawiania si臋 negatywnym skutkom wyst臋powania baniek filtruj膮cych i analiz cyfrowych 艣lad贸w jest budowanie 艣wiadomo艣ci ich istnienia i funkcjonowania. 呕adne rozwi膮zania techniczne nie s膮 od niej trwalsze. Technologia ci膮gle si臋 zmienia i w znacznej mierze jest zale偶na od jej dysponent贸w. Co za tym idzie, powierzenie ca艂ego zaufania narz臋dziom wydaje si臋 by膰 rozwi膮zaniem dora藕nym, nieoptymalnym i niebezpiecznym. Za przyk艂ad niech pos艂u偶y poziom debaty publicznej w Polsce. Ju偶 dzi艣 nie potrafimy ze sob膮 rozmawia膰 na trudne tematy takie jak aborcja, emigracja, prawo do wolno艣ci, niezale偶no艣膰 medi贸w. Polaryzujemy si臋, jeste艣my ju偶 tylko 鈥瀙ro-鈥� albo 鈥瀉nty-鈥� i cho膰 sk艂onno艣膰 do skrajnych zachowa艅 le偶y w ludzkiej naturze, to brak przeciwdzia艂ania skutkom wyst臋powania baniek filtruj膮cych i analizom cyfrowych 艣lad贸w tylko pog艂臋bia te tendencje. By膰 mo偶e 艣wiadomo艣膰 tego, jak jeste艣my 鈥瀝ozgrywani鈥� w cyberprzestrzeni, u艂atwi艂aby pozbycie si臋 uprzedze艅 wzgl臋dem adwersarzy i u艂atwi艂o porozumienie?
Wierz膮c, 偶e jestem w stanie zaciekawi膰 student贸w badan膮 przeze mnie problematyk膮 i licz膮c, 偶e moje badania maj膮 aspekt praktyczny, postanowi艂em wyj艣膰 nieco poza uniwersyteckie mury 鈥� za艂o偶y艂em kana艂 na YouTube. Poruszam tam tematyk臋 cyfrowych 艣lad贸w, baniek filtruj膮cych oraz samego bezpiecze艅stwa w sieci, np. jak nie da膰 si臋 nabra膰 na pr贸by wy艂udzenia danych. W przysz艂o艣ci planuj臋 zamieszczanie r贸wnie偶 film贸w dotycz膮cych projektowania architektury informacji w oparciu o badania potrzeb i zachowa艅 u偶ytkownik贸w rozwi膮za艅 cyfrowych. Bo 鈥� jak podkre艣lam - korzystanie z cyfrowych 艣lad贸w nie jest zjawiskiem jedynie negatywnym.
W swoich dzia艂aniach staram si臋 艂膮czy膰 pasje naukowe z kompetencjami komercyjnym. Uwa偶am, 偶e wykorzystuj膮c cyfrowe 艣lady u偶ytkownik贸w Sieci jestem zobligowany do popularyzowania zagadnie艅 zwi膮zanych z szansami i zagro偶eniami spo艂ecznymi, kt贸re nios膮 ze sob膮 analizy tego typu danych.
W pracy doktorskiej analizowa艂em architektur臋 informacji stron internetowych polskich bibliotek uniwersyteckich, wykorzystuj膮c autorskie metody badawcze przeanalizowa艂em zachowania grupy badawczej licz膮cej ponad 2,6 miliona u偶ytkownik贸w. Obecnie szykuj臋 si臋 do obrony i staram si臋 przeku膰 wyniki swoich bada艅 na rzeczywisto艣膰 - bior臋 czynny udzia艂 w pracach nad now膮 stron膮 internetow膮 BU艁.
Moim drugim polem badawczym, po architekturze informacji s膮 analizy cyfrowych 艣lad贸w i badania nad ba艅kami filtruj膮cymi. Wraz z dr. Remigiuszem 呕ulickim prowadz臋 badania z zakresu okre艣lenia metodyki badania baniek filtruj膮cych 艣rodowiska Google - mam nadziej臋, 偶e po mojej obronie doktorskiej uda si臋 nam przeprowadzi膰 kolejne analizy, kt贸re pozwol膮 na rozwini臋cie naszych wniosk贸w przedstawionych w artykule 呕ulicki R., M. 呕ytomirski (2020). Pr贸ba wypracowania metodologii pomiaru baniek filtruj膮cych w wyszukiwarce Google. 鈥瀂arz膮dzanie Mediami鈥�. 8(2), dost臋pny: DOI:10.4467/23540214zm.20.034.12052.
Tekst 藕r贸d艂owy: Micha艂 呕ytomirski
Redakcja: Centrum Promocji U艁