Cz艂owiek i si艂a wy偶sza
Zazwyczaj cz艂owiek 艣wi臋tuj膮c zaklina艂, b艂aga艂, prosi艂 za艣wiaty o 艂ask臋 i wsparcie, stara艂 si臋 wywr贸偶y膰 lub sprowokowa膰 korzystny dla niego obr贸t spraw. Na tym tle do偶ynki s膮 艣wi臋tem szczeg贸lnym. Cz艂owiek - niesiony rado艣ci膮 z zako艅czonej pracy - o艣miela si臋 wszem i wobec, z dum膮 prezentowa膰 swoje mo偶liwo艣ci oraz osi膮gni臋cia, sam staj膮c si臋 po trosze bohaterem 艣wi臋ta. Oczywi艣cie r贸wnoleg艂y motyw dzi臋kczynny jest wyra藕ny.
- Ideowo do偶ynki zespolone s膮 bowiem z przypadaj膮cym 15 sierpnia 艢wi臋tem Wniebowzi臋cia Naj艣wi臋tszej Maryi Panny jako patronki ziemi i bujnej ro艣linno艣ci. Dawniej funkcjonowa艂a nazwa Matki Bo偶ej Do偶ynkowej za艣 do dnia dzisiejszego, tradycyjnie m贸wimy o 艢wi臋cie Matki Boskiej Zielnej, jako 偶e obrz臋dowo艣膰 ludowa wi膮偶e ten dzie艅 ze 艣wi臋ceniem zi贸艂 i p艂od贸w rolnych - t艂umaczy dr Damian Kasprzyk.
Warto pami臋ta膰, 偶e dzie艅 Wniebowzi臋cia Naj艣wi臋tszej Maryi Panny to tak偶e kulminacja dzi臋kczynnych pielgrzymek do r贸偶nych sanktuari贸w z cz臋stochowskim na czele. W ka偶dym razie przys艂owie: "na wniebowzi臋cie poko艅czone 偶臋cie" informuje, 偶e po艂owa sierpnia to w zasadzie sygna艂 rozpoczynaj膮cy do偶ynkowy czas, gdy偶 w praktyce obchody organizuje si臋 w rozmaitych terminach, nawet do po艂owy wrze艣nia.
"P臋pek" i Spa艂a, czyli do偶ynki dawniej i dzi艣
Dawniej jednak moment do偶ynek wyznaczany by艂 w spos贸b naturalny. Koniec 偶niw by艂 jedynie inspirowany kalendarzem. W rzeczywisto艣ci o wszystkim decydowa艂a aura. Istotny by艂 ostatni fragment zagonu 偶臋tego zbo偶a, zwany "brod膮", "przepi贸rk膮", "p臋pkiem". Czasem wok贸艂 tego fragmentu m艂odzi 偶niwiarze urz膮dzali osobliwe zabawy polegaj膮ce na przeci膮ganiu po ziemi m艂odej dziewczyny lub ch艂opaka (je艣li uk艂ad si艂 by艂 korzystniejszy dla dziewcz膮t).
- Zabaw臋 t臋 zwano "oboraniem przepi贸rki". Prawdopodobnie obok ludycznego posiada艂 on tak偶e znaczenie magiczne, podobnie jak obnoszenie wok贸艂 tego miejsca gospodarza. Mia艂o to zapewnia膰 bogate (wysokie) zbiory w kolejnym sezonie. 脫w nieskoszony fragment zbo偶a b膮d藕 to zostawiano na pastw臋 myszy i ptactwa, jako swego rodzaju ofiar臋 (aby zwierz臋ta nie niszczy艂y zgromadzonych w stodo艂ach plon贸w), b膮d藕 te偶 powstawa艂a z niego wi膮zanka, bukiet lub niewielki snopek lub wieniec w kszta艂cie korony, kt贸r膮 przodownica (najbardziej do艣wiadczona, sprawna, dok艂adna i energiczna kobieta pracuj膮ca przy 偶niwach) zak艂ada艂a na g艂ow臋 - opowiada dr Kasprzyk.
Wraz z ni膮 ca艂y orszak 偶niwiarzy udawa艂 si臋 do dworu lub zagrody bogatego gospodarza - w艂a艣ciciela p贸l na kt贸rych pracowano. Ten podejmowa艂 偶niwiarzy podarkami, piwem, muzyk膮. Ta艅czono do p贸藕nych godzin nocnych, a nawet do rana. Niezale偶nie od tych 艣wieckich zwyczaj贸w dbano o religijny wymiar 艣wi臋ta. W niekt贸rych wsiach wie艅ce zawieszano na kapliczkach i krzy偶ach przydro偶nych, a specjalne okaza艂e konstrukcje zwane "brogami", zanoszone by艂y - jako podzi臋kowanie za zbiory - do ko艣cio艂贸w i 艣wi臋cone wraz z zio艂ami. Tak, w uproszczeniu, przedstawia艂y si臋 do偶ynki organizowane przez naszych przodk贸w.
Dzi艣 m贸wi膮c o do偶ynkach mamy na my艣li zorganizowane i zinstytucjonalizowane uroczysto艣ci. Poniewa偶 艣wi臋towanie stanowi podstaw臋 ka偶dej wsp贸lnoty - ma艂ej wioskowej jak i szerszej narodowej, st膮d do偶ynki maj膮 wymiar gminno-parafialny, powiatowy, diecezjalny, wojew贸dzki lub te偶 og贸lnopolski, czego przejawem s膮 do偶ynki prezydenckie w Spale, organizowane od 1928 roku a reaktywowane w 2000 po sze艣膰dziesi臋cioletniej przerwie.
Do偶ynkowe tradycje
Jednym z nieod艂膮cznych, najwa偶niejszych, a zarazem najciekawszych element贸w tradycji do偶ynkowych jest wieniec 偶niwny. Zar贸wno on, jak i pieczywo obrz臋dowe stanowi膮 symbol ca艂ej uroczysto艣ci. Ka偶da wie艣 uczestnicz膮ca w wydarzeniu, jakim s膮 do偶ynki gminne b膮d藕 parafialne, stara si臋 przygotowa膰, je偶eli nie wieniec do偶ynkowy, to przynajmniej kosz lub tac臋, na kt贸rej znajduj膮 si臋 p艂ody rolne. W rzeczywisto艣ci przygotowywanie sporych rozmiar贸w wie艅ca rozpoczyna si臋 na kilka miesi臋cy przed planowan膮 uroczysto艣ci膮. W jego wykonanie zaanga偶owane s膮 zazwyczaj cz艂onkinie k贸艂 gospody艅 wiejskich lub innego rodzaju stowarzyszenia os贸b aktywnie dzia艂aj膮cych na rzecz wsi. Cz臋sto w przygotowanie anga偶uj膮 si臋 r贸wnie偶 grupy s膮siedzkie.
- Dawniej jak i obecnie, najpopularniejsz膮 form膮 wie艅ca s膮 tak zwane korony. Kopulaste konstrukcje na podstawie ko艂a z po艂膮czonych u g贸ry czterech lub wi臋kszej liczby pa艂膮k贸w oplecionych k艂osami pszenicy, j臋czmienia, 偶yta i owsa, zio艂ami i kwiatami. Wie艅ce zdobi si臋 te偶 warzywami, owocami, orzechami, 偶o艂臋dziami lub zgo艂a nietradycyjnymi materia艂ami jak styropian, brokat. Zawieraj膮 cz臋sto sentencje lub wizerunki, misternie wykonane z ziaren - m贸wi dr Damian Kasprzyk.
Obok motyw贸w religijnych pojawiaj膮 si臋 wie艅ce z akcentami politycznymi. Konstrukcje te licz膮 od kilkudziesi臋ciu centymetr贸w do ponad dw贸ch metr贸w i niesione s膮 zazwyczaj na drewnianych stelarzach. Cz臋sto, po rozebraniu wie艅ca, ta sama podstawa u偶ywana jest przez wiele lat i wielokrotnie wykorzystywana przez wie艣, co roku zmieniaj膮 si臋 jedynie dekoracje. Charakterystycznym elementem do偶ynkowego folkloru sta艂y si臋 tak zwane witacze. Do偶ynkowymi "witaczami" nazywa si臋 r臋cznie wykonane instalacje rozstawione w miejscowo艣ci, w kt贸rej zbli偶a si臋 艣wi臋to plon贸w. Ich forma, wykorzystane materia艂y, usytuowanie czy towarzysz膮ce has艂o zale偶膮 wy艂膮cznie od inwencji tw贸rczej wykonawcy. To cz臋sto s艂omiane konstrukcje w formie zwierz膮t (kury, 艣wini), scenek przedstawiaj膮cych gospodarzy.
Zadaniem "witaczy" jest udekorowanie miejscowo艣ci oraz informowanie przeje偶d偶aj膮cych przez ni膮 os贸b o nadchodz膮cym 艣wi臋cie. Obok funkcji dekoracyjnej i informacyjnej s艂omiane instalacje wyra偶aj膮 r贸wnie偶 lokalne gusta, kreatywno艣膰 i poczucie estetyki. Przez kr贸tki okres swojego istnienia stanowi膮 tymczasow膮 atrakcj臋 turystyczn膮 danej miejscowo艣ci. Towarzysz膮ce "witaczom" has艂a odzwierciedlaj膮 natomiast stosunek ludzi do samego 艣wi臋ta "Do bufetu zapraszamy, przy kielonku pogadamy", swojego miejsca zamieszkania oraz aktualnych - lokalnych i ponadregionalnych - okoliczno艣ci spo艂ecznych, politycznych i ekonomicznych: "Jad臋 na wakacje, dosta艂em dotacje", "Z do偶ynek wracali 500+ dostali", "Od myszy po cesarza - wszyscy 偶yj膮 z Gospodarza" itp.
Do偶ynki zwierciad艂em lokalnej spo艂eczno艣ci
Wieloaspektowo艣膰 艣wi臋ta jakim s膮 do偶ynki ujawnia si臋 na r贸偶nych poziomach zale偶nie od rodzaju uroczysto艣ci w og贸le, ale te偶 ich organizatora, programu i poziomu zaanga偶owania uczestnik贸w.
- Finalny kszta艂t uroczysto艣ci zale偶y od wk艂adu r贸偶nych grup mieszka艅c贸w wsi - samorz膮d贸w, instytucji kultury, przedstawicieli Ko艣cio艂a, organizacji pozarz膮dowych, grup nieformalnych, wiejskich aktywist贸w, lokalnych grup dzia艂ania, zespo艂贸w ludowych, k贸艂 gospody艅 wiejskich - m贸wi dr Kasprzyk.
Istotne jest r贸wnie偶 to, 偶e w organizacj臋 艣wi臋ta plon贸w w艂膮czaj膮 si臋 zar贸wno starsi, jak i m艂odsi mieszka艅cy wsi. Do偶ynki mo偶na rozpatrywa膰, akcentuj膮c ich najwa偶niejsze poziomy - religijny, polityczny, promocyjny, spo艂eczny, tradycyjny. Wszystkie one wsp贸艂istniej膮 i sk艂adaj膮 si臋 na dzisiejszy kszta艂t zjawiska. Nie ulega w膮tpliwo艣ci, 偶e 艣wi臋to plon贸w jest jedn膮 z najwa偶niejszych uroczysto艣ci wiejskich, o znaczeniu nie tylko lokalnym, ale te偶 ponadregionalnym.
Uniwersytet 艁贸dzki to najwi臋ksza uczelnia badawcza w centralnej Polsce. Jej misj膮 jest kszta艂cenie wysokiej klasy naukowc贸w i specjalist贸w w wielu dziedzinach humanistyki i nauk 艣cis艂ych. Wsp贸艂pracuje z biznesem, zar贸wno na poziomie kadrowym, zapewniaj膮c wykwalifikowanych pracownik贸w, jak i naukowym, oferuj膮c swoje know-how przedsi臋biorstwom z r贸偶nych ga艂臋zi gospodarki. Uniwersytet 艁贸dzki jest uczelni膮 otwart膮 na 艣wiat - wci膮偶 ro艣nie liczba studiuj膮cych tutaj obcokrajowc贸w, a polscy studenci poznaj膮 Europ臋, Azj臋, czy wyje偶d偶aj膮 za Ocean. Uniwersytet jest cz臋艣ci膮 艁odzi, dzia艂a wsp贸lnie z 艂odzianami i dla 艂odzian, anga偶uj膮c si臋 w wiele projekt贸w spo艂eczno-kulturalnych.
Zobacz nasze projekty naukowe na
Zapraszamy na stron臋 Biura Prasowego U艁:
殴r贸d艂o: dr Damian Kasprzyk
Redakcja: Centrum Promocji U艁