91桃色

Teodor Vieweger, piotrkowianin z urodzenia, biolog z wykszta艂cenia  鈥� w  pracy naukowej zajmowa艂 si臋 badaniem pierwotniak贸w i wymoczk贸w (tak dawniej nazywano orz臋ski) 鈥�  przez ca艂膮 karier臋 naukow膮 i pedagogiczn膮 zwi膮zany by艂 z 鈥瀙ost臋powym鈥� szkolnictwem. W 1912 roku, tu偶 po studiach w Belgii (najpierw w Li猫ge, potem w Brukseli), Teodor i jego 偶ona Jadwiga podj臋li prac臋 w 呕e艅skiej Szkole Handlowej w Siedlcach. Siedlecka 鈥瀐andl贸wka鈥� 鈥� podobnie jak inne tego typu szko艂y w Kr贸lestwie Polskim 鈥� podlega艂a Ministerstwu Finans贸w, a nie 鈥瀝usyfikacyjnemu鈥� Ministerstwo O艣wiaty, dzi臋ki czemu mog艂a wprowadzi膰 bardziej liberalny program nauczania i wychowania. W pierwszym roku pracy w szkole Jadwiga uczy艂a biologii i chemii w klasach m艂odszych, a Teodor biologii w klasach starszych. Jadwiga Barszczewska, za艂o偶ycielka i prze艂o偶ona 偶e艅skiej 鈥瀐andl贸wki鈥� w Siedlcach, w swoich wspomnieniach zanotowa艂a tak膮 uwag臋 o Viewegerach:

鈥濿nie艣li oni ze sob膮 do szko艂y 艣wie偶y powiew my艣li zachodniej鈥�².

Jednak zauwa偶y艂a te偶, 偶e m艂odzie偶 mia艂a na pocz膮tku pewne trudno艣ci z powodu zbyt wysokich wymaga艅 stawianych przez dra Viewegera. Ks. Ewald Lodwich-Ledwa (Adam Kaszubski), opisuj膮c dzieje Szko艂y Handlowej w Siedlcach, na ten temat pisa艂:

 鈥濸rze艂o偶ona zastosowa艂a nowy manewr pedagogiczno-kole偶e艅ski: poprosi艂a go by on jej nauk臋 wizytowa艂. Odnios艂o to podw贸jny skutek: prze艂o偶ona skorzysta艂a z jego nowych uj臋膰 przedmiotu, a profesor skorzysta艂 z jej sposobu przekazywania wiadomo艣ci m艂odzie偶y. Uprzytomni艂 sobie m艂ody pedagog dwie rzeczy, jedno to, 偶e pospolite na艣ladownictwo innych prowadzi do rutyny, kt贸ra zabija zainteresowanie m艂odzie偶y i wprowadza nud臋 鈥� najwi臋kszego wroga szko艂y i drug膮 鈥� 偶e programy nauczania musz膮 uwzgl臋dnia膰 mo偶liwo艣ci uczni贸w, je艣li te mo偶liwo艣ci przerastaj膮 鈥� robi膮 krzywd臋 i uczniom i nauczycielowi. I tak rozpocz臋艂a si臋 pedagogiczna kariera m艂odego naukowca, kt贸ry dzi臋ki swej intuicji odnalaz艂 klucz do umys艂贸w i serc m艂odych tak, 偶e wybi艂 si臋 wkr贸tce na czo艂o grona nauczycielskiego, ma艂o tego za艂o偶y艂 podwaliny szkolnictwa powszechnego w Siedlcach i okolicy  bior膮c udzia艂 w pracach Zwi膮zku Nauczycielstwa powsta艂ego ju偶 dzi臋ki zabiegom Prze艂o偶onej w roku 1910"³.

W 1915 roku Viewegerowie przenie艣li si臋 do Warszawy, gdzie Teodor Vieweger pocz膮tkowo uczy艂 zoologii w znakomitej Pensji 偶e艅skiej Jadwigi Sikorskiej (p贸藕niejszej 鈥濳r贸l贸wce鈥�). W nast臋pnym roku rozpocz膮艂 prac臋 jako asystent w Pracowni Fizjologii Towarzystwa Naukowego Warszawskiego oddaj膮c si臋 pracy naukowej. Za badania z zakresu fizjologii pierwotniak贸w w 1922 roku otrzyma艂 nagrody: Towarzystwa Naukowego Warszawskiego oraz Ministerstwa Wyzna艅 Religijnych i O艣wiecenia Publicznego. Od trzech lat by艂 ju偶 wtedy profesorem fizjologii zwierz膮t na lewicuj膮cej, post臋powej Wolnej Wszechnicy Polskiej i kierownikiem Katedry Fizjologii (prac臋 w Wszechnicy godzi艂 z wyk艂adami w Pa艅stwowym Instytucie Nauczycielskim). W Wolnej Wszechnicy Polskiej Profesor Vieweger zajmowa艂 r贸wnie偶 stanowisko dziekana Wydzia艂u Matematyczno-Przyrodniczego w roku akademickim 1924/25, od 14 listopada 1925 roku by艂 rektorem tej uczelni. Stanowisko rektora WWP zachowa艂 te偶 w latach okupacji hitlerowskiej, kiedy aktywnie uczestniczy艂 w konspiracyjnym szkolnictwie wy偶szym.

 

Nazwisko Teodora Viewegera figuruj膮ce na li艣cie student贸w uniwersytetu w Li猫ge

Dowodem du偶ych umiej臋tno艣ci organizacyjnych prof. Teodora Viewegera jako rektora by艂y pozytywne zmiany, jakim podlega艂a Wszechnica od 1925 roku. Wolna Wszechnica Polska, zwana 鈥瀞i贸dmym uniwersytetem鈥� i 鈥瀔u藕nic膮 post臋powej my艣li spo艂ecznej鈥�, powsta艂a w 1916 roku z dzia艂aj膮cego od 1905 roku Towarzystwa Kurs贸w Naukowych 鈥� kontynuatora istniej膮cego wcze艣niej nielegalnego Uniwersytetu Lataj膮cego. Specjalizowa艂a si臋 w kszta艂ceniu pracownik贸w o艣wiatowych, spo艂ecznych oraz urz臋dnik贸w administracji, zatrudnionych zawodowo i nie zawsze posiadaj膮cych odpowiednie uprawnienia do wst膮pienia na uniwersytet (braki formalne s艂uchacze uzupe艂niali w toku studi贸w). Otwarte te偶 zosta艂y na Wszechnicy te kierunki, kt贸re nie znalaz艂y jeszcze miejsca na tradycyjnych uniwersytetach, jak np. pedagogika spo艂eczna, socjologia, religioznawstwo czy bibliotekoznawstwo. Uczelnia nie posiada艂a jednak praw wy偶szej uczelni. Prof. Teodor Vieweger jako rektor, wsp贸lnie z cz艂onkami Senatu Wszechnicy, w latach 1929 鈥� 1937 doprowadzi艂 do tego, 偶e w艂adze pa艅stwowe przyzna艂y jej status akademicki, dzi臋ki czemu mog艂a nadawa膰 stopie艅 magistra i coraz szersze kr臋gi jej absolwent贸w mog艂y uzyska膰 pe艂ne uprawnienia wynikaj膮ce z uko艅czenie studi贸w wy偶szych⁴.

Na tym jednak nie ko艅czy艂y si臋 osi膮gni臋cia organizacyjne prof. Teodora Viewegera. Profesor by艂 inicjatorem, a nast臋pnie kierowa艂 trzema bardzo wa偶nymi dla rozwoju nauki w 艁odzi instytucjami, kt贸ra przed wojn膮 uchodzi艂a za 鈥瀒ntelektualn膮 pustyni臋鈥� i 鈥瀖iasto interesu鈥� bez akademickiego potencja艂u.

Po pierwsze, jako rektor WWP przyczyni艂 si臋 do powstania w 1928 roku Oddzia艂u Wolnej Wszechnicy Polskiej w 艁odzi. Dla jednostki macierzystej fakt ten oznacza艂 rozszerzenie dzia艂alno艣ci Wszechnicy poza stolic臋, natomiast dla 艁odzi, drugiego w Rzeczypospolitej miasta pod wzgl臋dem zaludnienia, by艂o to spe艂nienie aspiracji akademickich, si臋gaj膮cych 1864 roku. Jak ocenia historyk Krzysztof Baranowski:

鈥濷ddzia艂 WWP by艂 pocz膮tkowo na terenie 艁odzi organizmem obcym, importowanym ze sto艂ecznej Warszawy i dostosowanym do tamtejszych specyficznych stosunk贸w, do innych ni偶 艂贸dzkie potrzeb, a nawet nieco innego 鈥瀦am贸wienia spo艂ecznego鈥�. W ci膮gu jednak 11 lat swego istnienia coraz bardziej przystosowywa艂 si臋 do 艂贸dzkiej rzeczywisto艣ci, (鈥�) i w coraz silniejszym stopniu wywiera艂 wp艂yw na 偶ycie kulturalne i naukowego tego miasta. Okres 11 lat by艂 jednak偶e zbyt kr贸tki, aby ta m艂oda uczelnia, oparta w przewa偶aj膮cej cz臋艣ci na doje偶d偶aj膮cych wyk艂adowcach mog艂a zapu艣ci膰 g艂臋bokie korzenie w nowy dla niej grunt i w spos贸b bardziej zdecydowany wp艂yn膮膰 na przebudow臋 modelu 偶ycia kulturalnego tego wielkiego, robotniczego miasta. Mimo to z roku na rok coraz silniej ujawnia艂 si臋 wp艂yw Wszechnicy na rozw贸j kultury duchowej polskiego Manchesteru. Przerwa艂a go 艣wiatowa zawierucha wojenna, po kt贸rej z Wolnej Wszechnicy Polskiej zrodzi艂 si臋 jako jej sukcesor Uniwersytet 艁贸dzki鈥�⁵.

Po drugie, w latach 1934鈥�1936  z inicjatywy historyka Zygmunta Lorentza toczy艂y si臋 w 艁odzi rozmowy z udzia艂em Profesora Viewegera na temat zintegrowania lokalnych stowarzysze艅 naukowych. Jak pisze Julian Kuci艅ski, autorytet rektora Wolnej Wszechnicy przes膮dzi艂 o sukcesie tych rozm贸w⁶. 19 listopada 1936 roku zarejestrowano Towarzystwo Przyjaci贸艂 Nauk w 艁odzi, a Teodor Vieweger do czas贸w okupacji niemieckiej pe艂ni艂 funkcj臋 jego prezesa. By艂 te偶 jednym z pierwszych, kt贸ry w wiosn膮 1945 roku doprowadzi艂 do wznowienia dzia艂alno艣ci Towarzystwa (dzi艣 艁贸dzkie Towarzystwo Naukowe).

I wreszcie, po zako艅czeniu dzia艂a艅 wojennych Teodor Vieweger stan膮艂 na czele Komitetu Organizacyjnego Uczelni Pa艅stwowej w 艁odzi i doprowadzi艂 do powstania Uniwersytetu 艁贸dzkiego. Wiadomo, 偶e jeszcze w okresie okupacji pod kierunkiem prof. Teodora Viewegera Senat Wszechnicy przygotowywa艂 projekty reformy uniwersytet贸w. Cz艂onkowie Senatu, charakteryzuj膮c p贸藕niej konspiracyjn膮 dzia艂alno艣膰 uczelni napisali:

鈥濿艂adze Wolnej Wszechnicy Polskiej pod kierunkiem niestrudzonego Rektora Viewegera bra艂y udzia艂 w przygotowaniu zasad reformy szkolnictwa, opracowa艂y szereg memoria艂贸w w sprawie organizacji uniwersytet贸w w 艁odzi (we wsp贸艂pracy z podziemnym kuratorium tego okr臋gu). Przygotowano szczeg贸艂owy plan p艂atnych praktyk student贸w w instytucjach naukowych, o艣wiatowych, w szkolnictwie, technice, przemy艣le, wprowadzaj膮cych m艂odzie偶 w 偶ycie i zapewniaj膮cych wsp贸艂prac臋 szk贸艂 wy偶szych z wszystkimi dziedzinami tw贸rczo艣ci zbiorowej. W艣r贸d plan贸w omawiane by艂o uczynienie z Wolnej Wszechnicy miejskiego uniwersytetu Warszawy, skupiaj膮cego prace naukowe i szkoleniowe dla dobra miasta sto艂ecznego Warszawy鈥�⁷.

Po przybyciu do 艁odzi w lutym 1945 roku prof. Teodor Vieweger powr贸ci艂 do pomys艂u przekszta艂cenia Wolnej Wszechnicy Polskiej w Uniwersytet, tym razem z siedzib膮 w 艁odzi. 11 marca w sto艂贸wce Hotelu 鈥濵onopol鈥�, gdzie zorganizowano tymczasowe 鈥瀙rzytulisko鈥� dla przyje偶d偶aj膮cych do 艁odzi uczonych, odby艂o si臋 spotkanie 50 os贸b spo艣r贸d przysz艂ej kadry profesorskiej z ministrem o艣wiaty Stanis艂awem Skrzeszewskim, kt贸ry podczas przem贸wienia skierowanego do zebranych zapowiedzia艂, 偶e w 艁odzi powstanie Wolna Wszechnica Polska 鈥� Uniwersytet 艁贸dzki (a jej rektorem zostanie T. Vieweger)⁸. Po 艣mierci rektora Viewegera zaniechano jednak tej koncepcji, a nowy gospodarz, prof. Tadeusz Kotarbi艅ski, mia艂 realizowa膰 stawiane przez Ministerstwo O艣wiaty wielkie zadanie reorganizacyjne. Jak czytamy w jego sprawozdaniu za cztery lata dzia艂alno艣ci U艁:

鈥濽czelnia wedle intencji W艂adz O艣wiatowych mia艂a by膰 instytucj膮 ca艂kowicie now膮 i organizatorzy nie byli zwi膮zani 偶adnymi instrukcjami, kt贸re zaleca艂yby utrzymanie ci膮g艂o艣ci organizacyjnej lub personalnej czy to z Woln膮 Wszechnic膮 Polsk膮, czynn膮 w 艁odzi po wojnie organizacyjnie i dydaktycznie aspiruj膮c膮 鈥� pod egid膮 w艂adz 鈥� do przekszta艂cenia w uniwersytet pa艅stwowy, czy to z powsta艂膮 na par臋 miesi臋cy przed dekretem majowym i te偶 ju偶 nauczycielsko czynn膮, a nie ustanowion膮 jeszcze prawodawczo Akademi膮 Lekarsk膮. Jednak w rzeczywisto艣ci Uniwersytet opar艂 si臋 o te wcze艣niej zaciosane zr臋by: przej膮艂 grono nauczycieli akademickich tych uczelni jako kadry swego personelu naukowego i dydaktycznego oraz rozpocz膮艂 dzia艂alno艣膰 w pomieszczeniach przez te instytucje uprzednio obj臋tych i w znacznym stopniu ju偶 zagospodarowanych鈥�⁹.

Wolna Wszechnica Polska uleg艂a formalnej likwidacji w 1953 roku. Jej maj膮tek oraz kadr臋 pedagogiczn膮 przej膮艂 Uniwersytet 艁贸dzki.

autorka: dr Adrianna Szczerba, Wydzia艂 Filozoficzno-Historyczny Uniwersytetu 艁贸dzkiego

 

 

¹J. Kuci艅ski, Profesor Teodor Mieczys艂aw Vieweger, seria: 鈥濻ylwetki 艁贸dzkich Uczonych鈥� zeszyt nr 63, 艁TN 2001, s. 21.
² Cytat za: M. M. Blombergowa, Teodor Mieczys艂aw Vieweger. Pocz膮tki kariery pedagogicznej, 鈥濳ronika. Pismo Uniwersytetu 艁贸dzkiego鈥�, nr 1(78) 2003 r., s. 11. 
³ Cytat za: Ibidem, s. 11. 
⁴ K. Baranowski, Alternatywa edukacyjna II Rzeczypospolitej: Wolna Wszechnica Polska, Warszawa 2001. 
⁵ K. Baranowski, Oddzia艂 Wolnej Wszechnicy Polskiej w 艁odzi 1928鈥�1939, PWN, Warszawa鈥撆伱砫藕 1977, s. 126.
⁶ J. Kuci艅ski, op. cit., s. 15. 
⁷ Archiwum Pa艅stwowe w 艁odzi, Wolna Wszechnica Polska, Odzia艂 w 艁odzi, sygn. 8, Dzia艂alno艣膰 Wolnej Wszechnicy Polskiej w czasie okupacji, oprac. Senat Wolnej Wszechnicy Polskiej z dn. 8 XI 1946 r. 
⁸ K. Ja偶d偶ewski, Pami臋tniki. Wspomnienia polskiego archeologa z XX wieku, Wydawnictwo Fundacji Bada艅 Archeologicznych Imienia Profesora Konrada Ja偶d偶ewskiego, 艁贸d藕 1995, s. 196. 
⁹ T. Kotarbi艅ski, Pierwsze czterolecie Uniwersytetu 艁贸dzkiego 1945/46鈥�1948/49, [w:] Materia艂y do dziej贸w Uniwersytetu 艁贸dzkiego (1945鈥�1950), red. B. Baranowski, K. Duda-Dziewierz, Uniwersytet 艁贸dzki, 艁贸d藕 1952, s. 49.