Odnowienia Doktorat贸w Naukowych: Prof. W艂adys艂aw Zajewski
Prof. dr hab. W艂adys艂aw Zajewski urodzi艂 si臋 26 lipca 1930 r. w Wilnie jako czwarty syn Henryka i Anny z Andrzejewskich. W wieku czterech lat straci艂 ojca. Od 1937 r. ucz臋szcza艂 do Szko艂y Powszechnej nr 5 w Wilnie. Jesieni膮 1942 r. wraz z wieloma innymi Polakami zaprzesta艂 chodzenia do szko艂y na znak protestu przeciwko lituanizacji nazwisk i rygorystycznego nauczania wszystkich przedmiot贸w w j臋zyku litewskim. W tym samym czasie, ze wzgl臋du na trudn膮 sytuacj臋 materialn膮 rodziny, zaj膮艂 si臋 ulicznym handlem. Najpierw sprzedawa艂 truskawki i jab艂ka przed Dworcem Centralnym w Wilnie, a p贸藕niej handlowa艂 artyku艂ami pi艣miennymi, w kt贸re zaopatrywa艂 niemieckich 偶o艂nierzy. Miejscem codziennej pracy kilkunastoletniego ch艂opca sta艂y si臋 za艂adowane wojskiem poci膮gi jad膮ce na front wschodni oraz wracaj膮ce stamt膮d tzw. Urlaubzugi i wype艂nione rannymi poci膮gi sanitarne. W lipcu 1944 r. by艂 艣wiadkiem za偶artych walk o Wilno (z udzia艂em oddzia艂贸w Armii Krajowej), zaj臋te ostatecznie przez armi臋 sowieck膮. Borykaj膮c si臋 z nieustannymi problemami materialnymi, m艂ody W艂adys艂aw Zajewski kontynuowa艂 swoje poprzednie zaj臋cie, zaopatruj膮c w papier i o艂贸wki sowieckich 偶o艂nierzy udaj膮cych si臋 przez Wilno na front niemiecki. Latem 1945 r. Jego matka wraz z dwoma m艂odszymi synami zg艂osi艂a si臋 na wyjazd do 艁odzi, do kt贸rej Zajewscy dotarli w ko艅cu sierpnia, pozostawiwszy w Wilnie ca艂y sw贸j dobytek.
W 艁odzi W艂adys艂aw Zajewski kontynuowa艂 przerwan膮 przed kilku laty nauk臋 w Szkole Podstawowej nr 49, kt贸r膮 uko艅czy艂 w 1948 r. Latem tego samego roku Urz膮d Bezpiecze艅stwa Publicznego dokona艂 aresztowa艅 w艣r贸d cz艂onk贸w najbli偶szej rodziny W艂adys艂awa (zatrzymano jego matk臋 i dw贸ch starszych braci). Anna Zajewska po roku 艣ledztwa i pobytu w areszcie zosta艂a skazana (za odmow臋 z艂o偶enia zezna艅 obci膮偶aj膮cych najstarszego syna) na 5 lat wi臋zienia, jednak po z艂o偶eniu odwo艂ania zosta艂a uniewinniona przez wy偶sz膮 instancj臋 S膮du Wojskowego. Dzi臋ki niestrudzonemu wysi艂kowi matki i pomocy materialnej ze strony przyjaci贸艂 rodziny oraz znajomych W艂adys艂aw Zajewski m贸g艂 kontynuowa膰 rozpocz臋t膮 w roku 1948 nauk臋 w XI Liceum Pa艅stwowym w 艁odzi, gdzie te偶 w 1951 r. z艂o偶y艂 egzamin dojrza艂o艣ci. W tym samym roku zda艂 egzaminy wst臋pne i rozpocz膮艂 studia historyczne na Wydziale Filozoficzno-Historycznym Uniwersytetu 艁贸dzkiego. W dniu 24 czerwca 1955 r. przedstawi艂 prac臋 magistersk膮 pt. Dyplomacja angielska wobec powstania listopadowego przygotowan膮 pod kierunkiem prof. dr. hab. J贸zefa Dutkiewicza, z艂o偶y艂 egzamin i uzyska艂 tytu艂 magistra historii. Od jesieni 1955 r. do stycznia 1960 r. pracowa艂 w szko艂ach 艂贸dzkich jako nauczyciel. W roku 1960 przeni贸s艂 si臋 do Gda艅ska, gdzie zosta艂 zatrudniony w Wy偶szej Szkole Pedagogicznej na stanowisku starszego asystenta w Katedrze Historii Polski i Powszechnej kierowanej przez prof. dr. hab. Witolda 艁ukaszewicza. W dalszym ci膮gu uczestniczy艂 jednak w pracach seminarium prowadzonego w Instytucie Historii Uniwersytetu 艁贸dzkiego przez prof. dr hab. J贸zefa Dutkiewicza, kt贸ry pe艂ni艂 rol臋 promotora w jego przewodzie doktorskim. 18 maja 1961 r. mgr W艂adys艂aw Zajewski uzyska艂 stopie艅 doktora nauk humanistycznych na Uniwersytecie 艁贸dzkim, na podstawie rozprawy pt. Wolno艣膰 druku i rola opinii publicznej w powstaniu listopadowym (praca ta ukaza艂a si臋 drukiem w 1963 r.). Habilitowa艂 si臋 sze艣膰 lat p贸藕niej - w 1967 r. na Uniwersytecie Miko艂aja Kopernika w Toruniu, na podstawie rozprawy pt. Walki ugrupowa艅 politycznych w powstaniu listopadowym 1830-1831.
W owym czasie W艂adys艂aw Zajewski, 艣wie偶o upieczony dr hab. nauk humanistycznych by艂 ju偶 pracownikiem Instytutu Historii PAN. W 1966 r. przeszed艂 bowiem na pro艣b臋 prof. dr. hab. Edmunda Cie艣laka na stanowisko adiunkta do Zak艂adu Historii Gda艅ska. Od tej pory rozpocz膮艂 zakrojone na szerok膮 skal臋 badania nad dziejami Gda艅ska i Pomorza w epoce napoleo艅skiej. Rozleg艂e kwerendy biblioteczne i archiwalne (prowadzone tak偶e we Francji i w Belgii) umo偶liwi艂y Mu napisanie serii artyku艂贸w i recenzji naukowych dotycz膮cych epoki napoleo艅skiej (w tym dw贸ch opublikowanych w presti偶owych czasopismach francuskich: Le culte de Napol茅on dans la ville libre de Danzig, 鈥濺evue d鈥橦istoire Moderne et Contemporaine鈥�, t. 23, 1976, s. 556- 572; oraz Nicolas Massias 鈥� r茅sident de France dans la ville libre de Danzig, 鈥濧nnales Historiques de la R茅volution Fran莽aise鈥�, 1981, no 4, s. 38-49). Cz臋艣膰 wspomnianych artyku艂贸w wesz艂a do Jego eseistycznej, ale zarazem stricte naukowej ksi膮偶ki pt. W kr臋gu Napoleona i rewolucji europejskich 1830-1831, Warszawa 1984. W tym samym czasie ukaza艂a si臋 napisana przez prof. W艂adys艂awa Zajewskiego synteza dziej贸w Pomorza w epoce napoleo艅skiej (Pomorze Wschodnie w latach 1657-1815, [w:] Historia Pomorza, t. II, cz. 2, pod red. Gerarda Labudy, Pozna艅 1984, s. 671-763, 823-824). Na og艂oszenie drukiem syntezy dziej贸w Gda艅ska w epoce napoleo艅skiej przysz艂o jednak Profesorowi Zajewskiemu czeka膰 niemal dekad臋. Dopiero w 1993 r. ukaza艂a si臋 bowiem druga cz臋艣膰 trzeciego tomu Historii Gda艅ska, pod redakcj膮 Edmunda Cie艣laka, gdzie zamieszczono napisane przez Niego opracowanie dotycz膮ce dziej贸w miasta w latach 1793-1815 (s. 100-205, 246-247). Dodajmy wreszcie, 偶e na marginesie bada艅 W艂adys艂awa Zajewskiego nad epok膮 napoleo艅sk膮 powsta艂a ksi膮偶ka b臋d膮ca biografi膮 tw贸rcy polskiego hymnu narodowego 鈥� J贸zefa Wybickiego (trzy wydania w latach 1977, 1983, 1989).
W zwi膮zku ze zbli偶aj膮c膮 si臋 150-rocznic膮 powstania listopadowego, zach臋cony przez 贸wczesnego dyrektora Instytutu Historii PAN prof. dr. hab. Czes艂awa Madajczyka, w贸wczas jeszcze doc. dr hab. W. Zajewski zorganizowa艂 zesp贸艂 autorski, kt贸ry pod Jego redakcj膮 przygotowa艂 znakomit膮 syntez臋 dziej贸w tego powstania. Dzie艂o to zatytu艂owane Powstanie listopadowe 1830-1831. Dzieje wewn臋trzne 鈥� militaria 鈥� Europa wobec powstania, ukaza艂o si臋 drukiem w 1980 r. i zosta艂o nader 偶yczliwie przyj臋te przez krytyk臋 naukow膮. Zach臋ci艂o to Redaktora tomu do przygotowania drugiego, poszerzonego o teksty o艣miu nowych autor贸w wydania tej znakomitej ksi膮偶ki (opublikowano j膮 ponownie w 1990 r.). Najwi臋kszym wszak偶e sukcesem wydawniczym prof. W艂adys艂awa Zajewskiego okaza艂a si臋 praca pt. Trzy powstania narodowe 1794, 1830, 1863, Warszawa 1992 z udzia艂em profesor贸w Stefana Kieniewicza i Andrzeja Zahorskiego. Pomys艂odawc膮 tej ksi膮偶ki, autorem wst臋pu i partii o powstaniu listopadowym, a tak偶e redaktorem naukowym ca艂o艣ci by艂 w艂a艣nie prof. Zajewski. On tak偶e przeforsowa艂 koncepcj臋 przedstawienia los贸w najwa偶niejszych polskich insurekcji na szerokim tle europejskim. Napisane przez trzech wybitnych specjalist贸w, dzie艂o to doczeka艂o si臋 a偶 pi臋ciu wyda艅 (1992, 1994, 1997, 2000, 2006) oraz ponad dwudziestu bardzo pochlebnych recenzji. Zwie艅czeniem bada艅 prof. W艂adys艂awa Zajewskiego nad dziejami powstania listopadowego by艂o opublikowanie niewielkiej, w zamy艣le popularnonaukowej, ale w istocie ogromnie wa偶nej pracy pt. Powstanie listopadowe 1830-1831, Warszawa 1998.
Niebagatelne dokonania na niwie naukowej przynios艂y W. Zajewskiemu szacunek i uznanie w 艣rodowisku historyk贸w polskich. Zyska艂 On sobie w pe艂ni zas艂u偶on膮 opini臋 niekwestionowanego autorytetu tak w odniesieniu do dziej贸w powstania listopadowego, jak i wszelkich innych kwestii zwi膮zanych z dziejami Polski i Europy w pierwszej po艂owie XIX w. W 1981 r. W艂adys艂aw Zajewski otrzyma艂 tytu艂 naukowy profesora nadzwyczajnego, a 1 stycznia 1991 r. zosta艂 mianowany na stanowisko profesora zwyczajnego w Instytucie Historii PAN.
Prof. dr hab. W艂adys艂aw Zajewski, ucze艅 prof. J贸zefa Dutkiewicza, przej膮艂 od swego Mistrza fascynacj臋 dziejami dyplomacji europejskiej w XVIII i XIX w. Jego pog艂臋bione studia w tym zakresie zaowocowa艂y opracowaniem okresu lat 1795-1831 w zwi臋z艂ej, jednotomowej Historii dyplomacji polskiej X-XX w., pod red. Gerarda Labudy i Waldemara Michowicza, Warszawa 2002. Z inicjatywy prof. Zajewskiego powsta艂 te偶 mi臋dzynarodowy zesp贸艂 badawczy, kt贸ry pod Jego kierunkiem i wed艂ug Jego koncepcji przygotowa艂 du偶e, dwutomowe dzie艂o po艣wi臋cone losom Europy ponapoleo艅skiej 鈥� Europa i 艣wiat w epoce restauracji, romantyzmu i rewolucji, t. I-II, Warszawa 1991. W pracy tej, opr贸cz nowatorskiego i wnikliwego wst臋pu, prof. Zajewski napisa艂 obszern膮 rozpraw臋 o dziejach Kongresu Wiede艅skiego i 艢wi臋tego Przymierza.
Innym obszarem zainteresowa艅 badawczych prof. Zajewskiego by艂y losy rewolucji belgijskiej z 1830 r. i dzieje Belgii w XIX stuleciu. Z zakresu tej tematyki og艂osi艂 kilkadziesi膮t r贸偶nego rodzaju opracowa艅, w tym wyb贸r korespondencji (opracowany wsp贸lnie z prof. dr. hab. Bogus艂awem Cyglerem) barona Goswina de Stassarta, wa偶nej osobisto艣ci w 偶yciu parlamentarnym Belgii w XIX w. Wiele miejsca w tw贸rczo艣ci naukowej prof. W艂adys艂awa Zajewskiego zajmuj膮 te偶 szeroko poj臋te dzieje Wielkiej Rewolucji Francuskiej (1789-1799). Zabiera艂 On zreszt膮 g艂os r贸wnie偶 w szeregu innych, wa偶kich pod wzgl臋dem naukowym kwestiach dotycz膮cych zar贸wno historii Polski, jak i dziej贸w Europy, poruszaj膮c si臋 艣mia艂o i swobodnie w cezurach czasowych od zawi膮zania konfederacji barskiej w 1768 r. a偶 do upadku powstania styczniowego w roku 1865. Wart podkre艣lenia wydaje si臋 te偶 fakt, 偶e prof. Zajewski zawsze potrafi艂 stanowczo i zdecydowanie broni膰 swoich pogl膮d贸w. 艢wiadczy o tym chocia偶by jego ostra polemika z prof. dr. hab. Jerzym Topolskim, kt贸ry pr贸bowa艂 zanegowa膰 naukow膮 i wychowawcz膮 warto艣膰 Trzech powsta艅 narodowych, dowodz膮c, i偶 w pracy tej dominuje 鈥瀦mitologizowana retoryka nad informacjami鈥�, a mit powsta艅czy kieruje strategi膮 narracyjn膮 autor贸w. Odpieraj膮c bezzasadne w wi臋kszo艣ci zarzuty merytoryczne i metodologiczne prof. Topolskiego, prof. dr hab. W艂adys艂aw Zajewski w artykule pt. Mit powsta艅czy, czy mit antypowsta艅czy (鈥濽niversitas Gedanensis鈥� 1997, nr 16-17, s. 91-104) stwierdzi艂 jednoznacznie, 偶e ani On sam, ani te偶 dwaj pozostali autorzy tak bezpardonowo zaatakowanej pracy - profesorowie S. Kieniewicz i A. Zahorski nie nale偶膮 do grona szczeg贸lnych entuzjast贸w powsta艅 narodowych. Uwa偶a jednak, 偶e skoro droga walki or臋偶nej o odzyskanie utraconej u schy艂ku XVIII stulecia niepodleg艂o艣ci odgrywa艂a i odgrywa ogromn膮 rol臋 w 艣wiadomo艣ci i tradycji narodu, powinna znale藕膰 swoje w艂a艣ciwe odzwierciedlenie tak偶e we wsp贸艂czesnej historiografii.
Prof. Zajewski reprezentowa艂 polsk膮 nauk臋 historyczn膮 na wielu mi臋dzynarodowych kongresach, sesjach i konferencjach. Uczestniczy艂 z referatem w XV Mi臋dzynarodowym Kongresie Nauk Historycznych w Bukareszcie w lipcu 1980 r. Jego referat otwiera艂 te偶 sesj臋 zorganizowan膮 w maju 1981 r. przez prof. Daniela Beauvois (Universite Lille III) dla uczczenia 150 rocznicy powstania listopadowego. Dwukrotnie bra艂 te偶 Profesor udzia艂 w mi臋dzynarodowych kolokwiach organizowanych w Brukseli (w 1986 i 1988 r.). Jego referat o polskich insurekcjach w XIX w. zosta艂 te偶 bardzo dobrze przyj臋ty na XX Mi臋dzynarodowym Kolokwium Historyk贸w Wojskowo艣ci, kt贸re obradowa艂o w Warszawie w 1994 r.
Pe艂na bibliografia prac prof. dr. hab. W艂adys艂awa Zajewskiego obejmuje blisko 670 pozycji, z czego ponad 400 stanowi膮 publikacje o charakterze stricte naukowym. Opr贸cz ksi膮偶ek i opracowa艅 przywo艂anych ju偶 wcze艣niej, warto wspomnie膰 w tym miejscu o kilku pracach opublikowanych ju偶 w XXI w. Najwa偶niejsze z nich to: Powstanie listopadowe 1830-1831. Polityka 鈥� wojna - dyplomacja, Toru艅 2002 (drugie wydanie tej ksi膮偶ki ukaza艂o si臋 ju偶 w 2003 r.); J贸zef Wybicki (Konfederat 鈥� organizator Legion贸w 鈥� m膮偶 stanu w dobie Napoleona 鈥� senator Kr贸lestwa Polskiego), Toru艅 2003; Wolne miasto Gda艅sk pod znakiem Napoleona, Olsztyn 2005; Polska 鈥� Belgia 鈥� Europa. Wiek XIX, Olsztyn 2007. Wa偶ne miejsce w dorobku prof. Zajewskiego zajmuje te偶 bez w膮tpienia opracowanie dziej贸w Polski pod zaborami (w latach 1795-1831) opublikowane w Zarysie historii Polski, pod red. Janusza Tazbira (Warszawa 1979, s. 374-422). Na szczeg贸lne podkre艣lenie zas艂uguje r贸wnie偶 fakt, i偶 w ostatnich latach prof. W艂adys艂aw Zajewski opublikowa艂 kilka tomik贸w poetyckich. Pisane przez Profesora wiersze, okre艣lane przez Niego samego mianem 鈥瀍seistyki poetyckiej鈥�, wyra偶aj膮 Jego pog艂臋bion膮 refleksj臋 nad histori膮 i sensem 偶ycia cz艂owieka.
Pomimo tego, 偶e od 1966 r. a偶 do przej艣cia na emerytur臋 w roku 2000 prof. dr hab. W. Zajewski pracowa艂 w Instytucie Historii PAN, zdo艂a艂 wypromowa膰 jednego doktora i 42 magistr贸w. By艂 te偶 recenzentem w 14 przewodach doktorskich, 4 habilitacyjnych oraz w 13 post臋powaniach o nadanie tytu艂u naukowego profesora. Za swoje wybitne osi膮gni臋cia naukowe, dydaktyczne i organizacyjne otrzyma艂 wiele presti偶owych nagr贸d. Zosta艂 te偶 wyr贸偶niony wysokimi odznaczeniami pa艅stwowymi: Z艂otym Krzy偶em Zas艂ugi (1978), Krzy偶em Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1992) oraz Krzy偶em Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (1997).
翱辫谤补肠辞飞补艂 Prof. dr hab. Zbigniew Anusik